Shloka 15
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् | आत्मकर्मोद्धवां तात जिद्नावर्ता दुरासदाम्
saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarām | ātmakarmoddhavāṃ tāta jihvāvartāṃ durāsadām ||
વ્યાસે કહ્યું—પ્રિય! આ સંસાર-પ્રવાહ સંસાર-સાગરમાં મળી જાય છે; તેની ઊંડાઈ યોનિ અને પાતાળ સમાન હોવાથી તેને પાર કરવું અત્યંત કઠિન છે. તે પોતાના જ કર્મોથી ઉત્પન્ન થાય છે; જિહ્વા (રસ-લાલસા) તેનો ભમરો છે અને તેની નજીક જવું પણ જોખમી છે. શુદ્ધ બુદ્ધિ અને આત્મસંયમથી જ મનુષ્ય તેને પાર કરીને સુરક્ષિત કાંઠે પહોંચે છે.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Worldly bondage is self-created through one’s own karma and cravings; sense-driven appetite (symbolized by the tongue) becomes a whirlpool that drags one back into saṃsāra. The remedy implied is purification of intellect, restraint, and disciplined living aimed at liberation.
In Śānti Parva’s instruction-oriented setting, Vyāsa addresses a listener affectionately (“tāta”) and teaches through a vivid allegory: saṃsāra is a terrifying river leading into the ocean of continued existence, difficult to cross because of inner forces like craving and habit.