Shloka 21
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
अतो गुह्ुतरार्थ तदध्यात्ममतिमानुषम् | यत् तन्महर्षिभिदर्दृष्ट वेदान्तेषु च गीयते,बेटा! तुम मुझसे जो प्रश्न कर रहे हो, उसके अनुसार मैं इससे भी गूढ़तर अर्थवाले अलौकिक अध्यात्मज्ञानका उपदेश करूँगा, जिसे महर्षियोंने प्रत्यक्ष अनुभव किया है और जिसका वेदान्तशास्त्र--उपनिषदोंमें गान किया गया है यत् तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् | प्रवृत्त रज इत्येवं तत्र चाप्युपलक्षयेत् शरीर अथवा मनमें जब कुछ संतापयुक्त भाव दृष्टिगोचर हो, तब वहाँ यह समझ लेना चाहिये कि रजोगुणकी प्रवृत्ति हो रही है
ato guhūtarārtha tad adhyātmamatimānuṣam | yat tan maharṣibhir dṛṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate || yat tu santāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet | pravṛttaṃ raja ity evaṃ tatra cāpy upalakṣayet ||
વ્યાસે કહ્યું—અતએવ તારા પ્રશ્ન અનુસાર હું વધુ ગૂઢ, અતિમાનુષ અધ્યાત્મજ્ઞાનનો ઉપદેશ કરીશ—જે મહર્ષિઓએ પ્રત્યક્ષ અનુભવી છે અને જે વેદાંત, ઉપનિષદોમાં ગવાયું છે. અને જ્યારે શરીરમાં કે મનમાં સંતાપયુક્ત, દાહ જેવી અશાંતિ ઊપજે, ત્યારે ત્યાં રજોગુણ પ્રવર્તી રહ્યો છે એમ ઓળખવું જોઈએ.
व्यास उवाच