Shloka 20
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
यद्यप्यस्य महीं दद्याद् रत्नपूर्णामिमां नर: । इदमेव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित्,यदि कोई मनुष्य रत्नोंसे भरी हुई यह सम्पूर्ण पृथ्वी देने लगे तो भी तत्त्ववेत्ता पुरुष यही समझे कि इस सारे धनकी अपेक्षा यह ज्ञान ही श्रेष्ठ है तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत् । प्रशान्तमिव संशुद्ध॑ सत्त्वं तदुपधारयेत् जब अपनेमें कुछ प्रसन्नतायुक्त विशुद्ध और शान्त-सा भाव दिखायी दे, तब यह निश्चय करे कि सत्वगुण प्रवृत्त हुआ है
vyāsa uvāca |
yady apy asya mahīṁ dadyād ratnapūrṇām imāṁ naraḥ |
idam eva tataḥ śreya iti manyeta tattvavit |
tatra yat prītisaṁyuktaṁ kiñcid ātmani lakṣayet |
praśāntam iva saṁśuddhaṁ sattvaṁ tad upadhārayet |
વ્યાસે કહ્યું—જો કોઈ મનુષ્ય રત્નોથી ભરેલી આ આખી પૃથ્વી દાનમાં આપી દે, તો પણ તત્ત્વજ્ઞ પુરુષ એમ જ માને કે આ બધાથી શ્રેષ્ઠ તો આ જ છે—જ્ઞાન. અને જ્યારે પોતાના અંદર પ્રીતિસંયુક્ત કોઈ આનંદ—શુદ્ધ અને જાણે શાંત—દેખાય, ત્યારે સમજવું કે સત્ત્વગુણ ઉદ્ભવીને પ્રવર્તી રહ્યો છે.
व्यास उवाच
Educational Q&A
True welfare (śreyas) is knowledge, not even the greatest material gift. A practical sign of sattva is an inner state of purified, quiet gladness; recognizing this helps one discern the mind’s movement toward clarity and virtue.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and right living, Vyāsa delivers a didactic comparison—jewel-filled earth versus knowledge—and then gives a diagnostic criterion for inner cultivation: noticing serene, purified joy as the mark of sattva arising.