Shloka 43

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

Devanagari script

सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम

Transliteration

sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogake ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣāḥ proktāḥ, teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | teṣu krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum śaknoti |

Translation

વ્યાસે ઉપદેશ આપ્યો—સત્ત્વ (સ્પષ્ટતા અને પવિત્રતા)નું પોષણ કરવાથી ધીર પુરુષ અતિનિદ્રાનો ઉચ્છેદ કરવા સમર્થ બને છે. યોગમાં કહેલા પાંચ દોષ—કામ, ક્રોધ, લોભ, ભય અને (પાંચમો) સ્વપ્નજન્ય મોહ—એને જ્ઞાની સાધકે મૂળથી ઉખેડી નાખવા જોઈએ. તેમાં ક્રોધને શમ, એટલે મનોનિગ્રહથી જીતવો; કામને હઠીલા સંકલ્પ અને તૃષ્ણાભર્યા અભિપ્રાયનો ત્યાગ કરીને પરાજિત કરવો. આ રીતે સત્ત્વનો સ્થિર અભ્યાસ કરવાથી શિસ્તબદ્ધ પુરુષ આળસ અને તંદ્રાને જીતે છે અને આંતરિક વિજય તરફ આગળ વધે છે.

Word by Word

• {'sattva-saṃsevana': 'cultivation/association with sattva

• practice of clarity, purity, balance', 'dhīra': 'steadfast, composed, self-possessed person', 'nidrā': 'sleep

• here especially tamasic drowsiness/lethargy', 'ucchettum / uccheda': 'to cut off, uproot, eradicate', 'arhati': 'is fit/able/deserving to', 'vidvān': 'the wise, learned person', 'yoga': 'discipline of inner integration

• spiritual practice', 'kāma': 'desire, craving, sensual/egoic impulse', 'krodha': 'anger, wrath', 'lobha': 'greed, grasping', 'bhaya': 'fear', 'svapna': 'dream

• here dream-born confusion/instability', 'doṣa': 'fault, defect, moral-psychological blemish', 'śama': 'calmness

• mental restraint, pacification of the mind', 'manonigraha': 'control/restraint of the mind', 'saṅkalpa': 'resolve, intention, mental construction

• craving-intent', 'tyāga': 'abandonment, renunciation', 'parājayet / jayet': 'should defeat / should conquer', 'sattvaguṇa': 'the quality of sattva (clarity, light, harmony)'}

Speaker

व्यास उवाच

Characters & Entities

• Vyāsa

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse teaches yogic self-mastery: uproot five inner faults (desire, anger, greed, fear, and dream-born delusion). Anger is subdued by śama (mental restraint), desire by abandoning saṅkalpa (craving-intent), and excessive sleep is overcome by cultivating sattva (clarity and balance).

What is happening in the narrative?

In Śānti Parva’s instructional setting, Vyāsa speaks as a spiritual authority, giving practical guidance on inner discipline—identifying key psychological obstacles and prescribing specific methods to conquer them as part of yogic and ethical training.