Shloka 19
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
विधूम इव दीप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान्
vyāsa uvāca | vidhūma iva dīptārcir āditya iva dīptimān, sattva-saṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ pañcamaṃ ca svapnam—ime pañca doṣāḥ proktāḥ—tān sarvathā ucchetayet | teṣāṃ madhye krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpa-tyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattva-guṇa-sevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum arhati ||
વ્યાસે કહ્યું—ધુમાડાવિહિન જ્વાળાની જેમ, તેજસ્વી સૂર્યની જેમ, ધીર પુરુષ સત્ત્વનું સેવન કરીને નિદ્રાનો ઉચ્છેદ કરવા યોગ્ય બને છે. યોગમાં વિદ્વાનોએ પાંચ દોષ કહ્યા છે—કામ, ક્રોધ, લોભ, ભય અને પાંચમો સ્વપ્ન; એનો સંપૂર્ણ ઉચ્છેદ કરવો જોઈએ. એમાં ક્રોધને શમ—મનોનિગ્રહ—દ્વારા જીતવો, કામને સંકલ્પત્યાગ દ્વારા પરાજિત કરવો; અને સત્ત્વગુણના પોષણથી ધીર પુરુષ નિદ્રાનો અંત કરી શકે છે.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that a yogic aspirant should uproot five inner obstacles—desire, anger, greed, fear, and dreaming—and that practical methods exist: anger is subdued by śama (calm self-restraint), desire is weakened by abandoning saṅkalpa (the mental resolve that feeds craving), and sleep/torpor is overcome by cultivating sattva (clarity and balance).
Within Śānti Parva’s instruction on peace and inner discipline, Vyāsa delivers a didactic teaching on yogic self-mastery, using luminous imagery (smokeless flame, radiant sun) to describe the purified, sattvic practitioner who becomes capable of overcoming sleep and other mental faults.