Shloka 183
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
प्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते । योगी पाँचों इन्द्रियोंको वशमें करके उन्हें दृढ़तापूर्वक मनमें स्थापित करे। जब छठे मनसहित ये इन्द्रियाँ बुद्धिमें स्थिर होकर प्रसन्न (स्वच्छ) हो जाती हैं
prasīdanti ca saṁsthāya tadā brahma prakāśate | yogī pañcendriyāṇi vaśaṁ kṛtvā tāni dṛḍhatayā manasi saṁsthāpayet | yadā ṣaṣṭhena manasā saha imāni indriyāṇi buddhau sthirībhūya prasīdanti (svacchībhavanti), tadā tasya yoginaḥ brahma-sākṣātkāro bhavati |
ઇન્દ્રિયો એકત્ર કરીને સ્થિર કરવામાં આવે ત્યારે તે શાંત અને સ્વચ્છ બને છે; ત્યારે બ્રહ્મ પ્રકાશિત થાય છે. યોગીએ પાંચેય ઇન્દ્રિયોને વશમાં કરીને દૃઢતાથી મનમાં સ્થાપિત કરવી જોઈએ. જ્યારે આ ઇન્દ્રિયો—છઠ્ઠા મન સાથે—બુદ્ધિમાં સ્થિર થઈ શાંત અને પારદર્શક બને છે, ત્યારે તે યોગીને બ્રહ્મનું પ્રત્યક્ષ સાક્ષાત્કાર થાય છે.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Brahman is realized when the practitioner disciplines the sensory faculties and the mind, stabilizing them in the intellect; clarity and serenity of inner instruments allow the highest reality to manifest.
Vyāsa is instructing on yogic practice within the Śānti Parva’s liberation-oriented discourse, describing the inner sequence: restrain the five senses, anchor them in the mind, steady mind-and-senses in buddhi, and thereby attain direct realization of Brahman.