Shloka 20
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
अन्तकाले बलोत्कर्षाच्छनै: कुर्यादनातुर: । एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं यदुपपद्यते,इस प्रकार योगयुक्त मनके द्वारा जो ज्ञान प्राप्त होता है, उसे जीवनके अन्त समयतक पूरी शक्ति लगाकर धीरे-धीरे प्राप्त ही कर लेना चाहिये। इस कार्यमें धैर्य नहीं छोड़ना चाहिये
antakāle balotkarṣāc chanaiḥ kuryād anāturaḥ | evaṁ yuktena manasā jñānaṁ yad upapadyate ||
જીવનના અંતિમ તબક્કે જે વ્યાકુળ થતો નથી, તે પોતાની શક્તિનો સ્થિર પ્રયત્ન કરીને ધીમે ધીમે આગળ વધે. યોગથી સંયમિત મન દ્વારા જે યથાર્થ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થઈ શકે, તેને ક્રમે ક્રમે દૃઢતાથી પ્રાપ્ત કરવું; પ્રાણાંત સુધી ધૈર્ય ન છોડવું.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Spiritual attainment is not a sudden leap but a disciplined, gradual effort: even toward life’s end, one should steadily intensify practice without agitation, and with a yoga-trained mind secure whatever knowledge becomes attainable, never abandoning patience.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhishthira on dharma and inner cultivation. Here he emphasizes sustained, step-by-step yogic effort and mental steadiness as the means to attain liberating knowledge, even in one’s final days.