Shloka 14
इन्द्र–बलि संवादः
The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint
मनस्यन्तर्तहितं द्वारं देहमास्थाय मानुषम् । यद् यत् सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम् । सर्वभूतात्मभूतस्थं तमध्यात्मगुणं विदुः
manasy antarhitaṃ dvāraṃ deham āsthāya mānuṣam | yad yat sadasad avyaktaṃ svapity asmin nidarśanam | sarvabhūtātma-bhūtasthaṃ tam adhyātma-guṇaṃ viduḥ |
સ્વપ્નદર્શનનું દ્વારરૂપ જે સ્થૂલ માનવદેહ છે, તે સુષુપ્તિ અવસ્થામાં મનમાં લીન થઈ જાય છે. એ જ દેહનો આશ્રય લઈને મન સ્વપ્નરૂપ દર્શનમાં સદસતથી પર એવા અવ્યક્ત તત્ત્વને અને સાક્ષીભૂત આત્માને પ્રાપ્ત કરે છે. તે આત્મા સર્વ ભૂતોની આત્મા છે; જ્ઞાની તેને અધ્યાત્મગુણયુક્ત માને છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse points to the Self as the unmanifest reality that transcends categories of being and non-being, present within all beings. Sleep/dream is used as an analogy to show how the mind withdraws and yet ‘encounters’ a deeper principle recognized by the wise as adhyātma (inner spiritual reality).
In Bhishma’s instruction in the Shanti Parva, he explains an inner process of consciousness: the mind, relying on the human body as its ‘gateway,’ withdraws in sleep, and this condition becomes a teaching-example (nidarśana) for understanding the all-pervading Self that abides in every creature.