Shloka 8
मनस्–बुद्धि–गुणविचारः (Manas–Buddhi–Guṇa Inquiry) — Meditation and Nirguṇa Realization
चतुर्लक्षणवर्ज तु चतुष्कारणवर्जितम् | अप्रहर्षमनानन्दमशोकं विगतक्क्लमम्
caturlakṣaṇavarjaṃ tu catuṣkāraṇavarjitam | apraharṣam anānandam aśokaṃ vigataklamam ||
ભીષ્મે કહ્યું—તે પરમ અવસ્થા દર્શન, શ્રવણ, મનન અને વિજ્ઞાતિ—આ ચાર લક્ષણોથી રહિત છે. પ્રત્યક્ષ, અનુમાન, ઉપમાન અને શબ્દ—સામાન્ય જ્ઞાન ઉત્પન્ન કરનાર આ ચાર પ્રમાણોથી પણ તે પર છે. ત્યાં ઇષ્ટ વિષય પ્રાપ્ત થવાથી થતો હર્ષ નથી, તેના ભોગથી જન્મતો આનંદ પણ નથી; તે શોક અને શ્રમથી સર્વથા મુક્ત છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma describes liberation as a condition beyond the ordinary operations of mind and senses and beyond the usual instruments of knowing (pramāṇas). Because it is not an object of acquisition or enjoyment, it is untouched by elation, pleasure, grief, or fatigue—pointing to equanimity and transcendence of worldly dualities.
In the Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and the highest good. Here he characterizes the ultimate state (mokṣa/brahma-nirvāṇa) by negation—explaining what it is not—so the listener does not mistake it for any sensory, emotional, or conceptual experience.