Shloka 7
मनस्–बुद्धि–गुणविचारः (Manas–Buddhi–Guṇa Inquiry) — Meditation and Nirguṇa Realization
अभयं चानिमित्तं च न तत् क्लेशसमावृतम् । द्वाभ्यां मुक्त त्रिभिर्मुक्तमष्टाभिस्त्रिभिरेव च
abhayaṃ cānimittaṃ ca na tat kleśasamāvṛtam | dvābhyāṃ muktaṃ tribhir muktam aṣṭābhis tribhir eva ca ||
ભીષ્મે કહ્યું—તે પરમ તત્ત્વ નિર્ભય છે અને બાહ્ય નિમિત્ત-કારણથી રહિત છે; તે ક્લેશોથી આવૃત નથી. તે પ્રિય-અપ્રિયના દ્વંદ્વથી મુક્ત છે; તે ભાવોને જનમાવતાં ત્રણ ગુણોથી પણ મુક્ત છે; અને દેહબંધના અષ્ટવિધ સંકુલથી પણ મુક્ત છે. ત્યાં જ્ઞાતા-જ્ઞાન-જ્ઞેય—આ ત્રિપુટીનો પણ અભાવ છે; તેથી તેને ક્ષય અને ભયથી પરે પરમધામ કહેવામાં આવે છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse characterizes the Supreme as unconditioned and fearless: not obscured by kleśas, not driven by dualities (like/dislike), not constituted by the three guṇas, and transcending the structures of embodied experience—so completely that even the subject–object–knowledge triad is absent.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on liberation-oriented dharma. Here he describes the nature of the highest abode/Reality by negating layers of bondage—afflictions, dualities, guṇas, and cognitive triads—to guide the listener toward non-attached, discriminative understanding.