Shloka 43
Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)
अव्याहतैश्लेतयते न वेत्ति विषमस्थितै: । आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभि:
avyāhataiḥ śrūyate na vetti viṣamasthitaiḥ | āpyāyyante ca te nityaṃ dhātavas tais tu dhātubhiḥ ||
ભરદ્વાજે કહ્યું—જ્યારે વાયુસંબંધિત ગુણ અવરોધ વિના શબ્દ સાથે યોગ્ય રીતે જોડાયેલા રહે છે, ત્યારે મનુષ્ય શબ્દ સાંભળે છે અને તેને સમજે છે. પરંતુ એ જ વાયુસંબંધિત ગુણ દીવાલ અથવા પ્રતિકૂળ પવનથી અવરોધિત થઈ વિષમ સ્થિતિમાં જાય, ત્યારે શબ્દનું ગ્રહણ થતું નથી. તેમજ ઇન્દ્રિયો અને શબ્દાદિના આધાર/ઉત્પાદક એવા ધાતુઓ, તે જ ભૂતધાતુઓ દ્વારા સતત પોષાય છે।
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
Sense-perception depends on proper, unobstructed functioning of the elemental factors involved (here, the vāyu-related function enabling hearing). When conditions disturb that function, cognition fails; embodied experience is contingent and conditioned by the bhūtas and dhātus.
In a didactic exchange in Śānti Parva, Bharadvāja explains the mechanics of hearing: sound is grasped when the wind-related sensory function is unobstructed, but not when blocked by barriers or contrary air; he adds that bodily/sensory constituents are sustained by the elemental constituents.