Shloka 10
Adhyāya 179 — Bharadvāja’s Reductionist Inquiry into Jīva and Pañcabhūta Dissolution
गृहारम्भो हि दुःखाय न सुखाय कदाचन । सर्प: परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते
gṛhārambho hi duḥkhāya na sukhāya kadācana | sarpaḥ parakṛtaṃ veśma praviśya sukham edhate ||
ભીષ્મે કહ્યું—ઘર બાંધવાનો અને તેને સંભાળવાનો આરંભ ખરેખર દુઃખનું કારણ છે; તેમાંથી ક્યારેય સ્થાયી સુખ મળતું નથી. જુઓ, સાપ બીજાએ બનાવેલા ઘર (બિલ)માં પ્રવેશ કરીને પણ સુખથી રહે છે. આ દૃષ્ટાંતથી અનાસક્તિ અને પરિગ્રહ-ત્યાગની પ્રશંસા થાય છે; તેથી સર્પ ‘ગુરુ’ કહેવાયો.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that attachment to building and owning a home brings ongoing trouble and anxiety, whereas freedom from possessiveness—living lightly without ‘mine-ness’—supports peace. The snake exemplifies using what is available without the burden of acquisition.
In Bhishma’s instruction during the Shanti Parva, he uses a brief analogy: a snake comfortably occupies a dwelling made by others. The point is to counsel a life of minimal entanglement and to discourage obsession with house-building and property.