Mahabharata — Shalya Parva, Shloka 63
गर्हयन् पाण्डवं ज्येष्ठं नि:श्वस्पेदमथाब्रवीत् । राजन्! जब कौरव-नरेशकी जाँघें टूट गयीं तब वह धरतीपर गिरकर धूलमें सन गया। फिर बिखरे हुए बालोंको समेटता हुआ वहाँ दसों दिशाओंकी ओर देखने लगा। बड़े प्रयत्नसे अपने बालोंको बाँधकर सर्पके समान फुफकारते हुए उसने रोष और आँसुओंसे भरे हुए नेत्रोंद्वारा मेरी ओर देखा। इसके बाद दोनों भुजाओंको पृथ्वीपर रगड़कर मदोन्मत्त गजराजके समान अपने बिखरे केशोंको हिलाता
sañjaya uvāca |
garhayan pāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ niḥśvaspedam athābravīt |
સંજય બોલ્યા—જ્યેષ્ઠ પાંડવની નિંદા કરતો તે ઊંડા નિશ્વાસ ભરી પછી બોલ્યો. કૌરવ-નરેશની જાંઘો તૂટી ગઈ ત્યારે તે ધરતી પર પડી ધૂળમાં લથપથ થયો. પછી વિખરાયેલા વાળ સમેટી તે દસેય દિશાઓ તરફ જોવા લાગ્યો. મોટા પ્રયત્નથી વાળ બાંધી સર્પની જેમ ફૂંફાડતો, ક્રોધ અને આંસુઓથી ભરેલી આંખોથી તેણે મારી તરફ જોયું. ત્યારબાદ મદોન્મત્ત ગજરાજની જેમ બંને ભુજાઓને ધરતી પર ઘસતો, વિખરાયેલા કેશ હલાવતો, દાંત કચકચાવતો અને યुधિષ્ઠિરની નિંદા કરતો, તે ઉચ્છ્વાસ લઈ આ રીતે બોલ્યો—
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how unchecked rage and humiliation after defeat distort judgment, turning grief into blame. It implicitly contrasts dharma-guided restraint with the corrosive ethics of resentment in war’s aftermath.
Sañjaya describes a defeated Kaurava leader (implied Duryodhana) lying in dust after his thighs are broken, composing himself with difficulty, hissing in fury, and preparing to speak while condemning Yudhiṣṭhira.