Shloka 10
नकुलस्य प्रतीची-दिग्विजयः
Nakula’s Conquest of the Western Quarter
ततो दक्षिणमागम्य पुलिन्दनगरं महत् | सुकुमारं वशे चक्रे सुमित्रं च नराधिपम्,महता बलचक्रेण परराष्ट्रावमर्दिना । हस्त्यश्वरथपूर्णेन दंशितेन प्रतापवान् २ ।।
tato dakṣiṇam āgamya pulindanagaraṁ mahat | sukumāraṁ vaśe cakre sumitraṁ ca narādhipam, mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā | hastyaśvarathapūrṇena daṁśitena pratāpavān || vṛto bharataśārṭūlo dviṣacchokavivarddhanaḥ |
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! ત્યાર પછી દક્ષિણ તરફ આવી તે મહાવીરે પુલિંદોના મહાન નગર સુકુમારને પોતાના અધિકારમાં લીધું અને ત્યાંના નરાધિપ સુમિત્રને પણ વશમાં કર્યો. પરરાષ્ટ્રોને ચકનાચૂર કરનાર મહાબલચક્રથી ઘેરાયેલો, હાથી-ઘોડા-રથોથી પરિપૂર્ણ અને શસ્ત્ર-કવચોથી સજ્જ એવો તે ભરતશાર્દૂલ શત્રુઓનો શોક વધારતો અભિયાનમાં આગળ વધ્યો.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse reflects the political-ethical frame of rājadharma: a ruler (or his commander) asserts sovereignty by compelling obedience and tribute from peripheral regions. Power is portrayed as organized and disciplined (a well-equipped host), and conquest is presented as an instrument of statecraft rather than personal vendetta.
The narrator describes a southern advance into Pulinda territory. The great city called Sukumāra and its king Sumitra are subdued by a powerful, fully equipped army containing elephants, horses, and chariots; the conqueror is praised as a ‘tiger among the Bharatas’ who increases the grief of enemies.