Shloka 21
कर्णवधोत्तरं शल्य-दुर्योधनसंवादः
Aftermath of Karṇa’s Fall: Śalya’s Address to Duryodhana
मध्ये कुरूणां सुहृदां च मध्ये ये चाप्यन्ये योद्धुकामा: समेता: । “श्रीकृष्ण! मैं कौरवों, सुह्दों तथा अन्य जो लोग युद्धकी इच्छासे एकत्र हुए हैं, उन सबके बीचमें आज सूतपुत्र कर्णके अधीन हो गया। मेरे जीवनको धिक््कार है ।।
sañjaya uvāca |
madhe kurūṇāṁ suhṛdāṁ ca madhe ye cāpy anye yoddhukāmāḥ sametāḥ |
“śrīkṛṣṇa! ahaṁ kauravānāṁ suhṛdāṁ tathānyeṣāṁ ca yuddhecchayā sametānāṁ sarveṣāṁ madhye ’dya sūtaputra-karṇasyādhīno ’bhavam | dhig me jīvitam ||
ekaḥ tu me bhīmaseno ’dya nātho yenābhipanno ’smi raṇe mahābhaye |
vimocya māṁ cāpi ruṣānvitastataḥ śareṇa tīkṣṇena bibheda karṇam ||
tyaktvā prāṇān samare bhīmasenaḥ śakre yuddhaṁ kurubhiḥ sametaiḥ |
gadāgrahastaḥ rudhiro kṣitāḍuḥ śvuran raṇe kāla ivāntakāle |
asau hi bhīmasya mahān ninādo muhur muhuḥ śrūyate dhārtarāṣṭraiḥ ||
yadi saṁ jīvet sa bhaven nihantā mahārathānāṁ pravaro rathottamaḥ |
tavābhimanyustanayo ’dya pārtha na cāsmi gantā samare parābhavam ||”
સંજયે કહ્યું—“કુરુઓની વચ્ચે, સુહૃદોની વચ્ચે, અને યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છાથી એકત્ર થયેલા અન્ય યોદ્ધાઓની વચ્ચે પણ—હે શ્રીકૃષ્ણ! આજે હું સૂતપુત્ર કર્ણના વશમાં આવી ગયો છું. મારા જીવનને ધિક્કાર છે! આજે માત્ર ભીમસેન જ મારો રક્ષક રહ્યો. તે મહાન અને ભયંકર યુદ્ધમાં તેણે ચારેય બાજુથી મારી રક્ષા કરી; પછી મને સંકટમાંથી મુક્ત કરીને, ક્રોધથી ભરાઈ, પોતાના તીક્ષ્ણ બાણથી કર્ણને ભેદી નાખ્યો. રક્તથી ભીંજાયેલો હોવા છતાં ભીમ ગદા હાથમાં લઈને પ્રલયકાળના યમરાજ સમો રણભૂમિમાં ફરતો રહ્યો; પ્રાણમોહ ત્યજીને એકત્ર થયેલા કુરુઓ સાથે યુદ્ધ કરતો રહ્યો. ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો વારંવાર તેનો મહાન સિંહનાદ સાંભળે છે. જો તે જીવતો રહેશે, તો તે સંહારક બનશે—મહારથીઓમાં શ્રેષ્ઠ, પરમ રથી. હે પાર્થ! આજે તારો પૌત્ર, અભિમન્યુનો પુત્ર, જીવિત છે; અને હું આ યુદ્ધમાં પરાજયને પામવાનો નથી.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights battlefield dharma as protection of comrades and steadfast courage: Bhima’s fierce resolve saves an ally, while Sanjaya’s self-reproach underscores the moral weight of dependence, honor, and survival amid catastrophic violence.
Sanjaya reports that he was overwhelmed by Karna but was rescued by Bhima, who—enraged—struck Karna with a sharp arrow and continued to roam the field blood-soaked with mace in hand, roaring repeatedly. Sanjaya adds that Abhimanyu’s son (Parikshit) is alive and expresses confidence against defeat.