Adhyaya 85
द्रोणेन सात्यकिपीडनम् — Yudhiṣṭhira’s Charge to Sātyaki amid Droṇa’s Onslaught
Upa-parva: Droṇa–Sātyaki Saṅgrāma (Episode: Sātyaki pressed by Droṇa; Pāṇḍava mobilization; counsel to aid Arjuna)
Chapter 85 opens with Dhṛtarāṣṭra asking how Yuyudhāna (Sātyaki) restrained Bhāradvāja Droṇa in battle. Saṃjaya describes an intense exchange: Droṇa, seeing his forces being struck down by Sātyaki, advances personally; Sātyaki meets him with rapid volleys, and both trade disabling arrow-storms. The Kaurava side exults as Sātyaki becomes pressured; Yudhiṣṭhira, hearing the ominous roar and recognizing the danger, orders allied chariots to rush toward Sātyaki’s sector and urges Dhṛṣṭadyumna to move decisively against Droṇa. The narrative then widens to depict Droṇa’s overwhelming performance against multiple allied contingents, using hospitality metaphors for his effortless reception of attackers and solar imagery for his arrows’ heat. Amid the broader crisis, Yudhiṣṭhira turns to Sātyaki with an ethical-strategic appeal: as a steadfast ally comparable in valor to the foremost heroes, Sātyaki must undertake the urgent task of reaching and protecting Arjuna, who is isolated within dense enemy screens. The chapter concludes with the directive to penetrate the hostile formation and demonstrate appropriate martial conduct in engagement with major chariot-warriors.
Chapter Arc: प्रातःकाल की शांति में युधिष्ठिर श्रीकृष्ण से पूछते हैं—“मधुसूदन! क्या आपकी रात्रि सुख से बीती? क्या आपका ज्ञान-मन प्रसन्न है?”—और सभा का ध्यान युद्ध से पहले के इस क्षणिक विराम पर टिक जाता है। → श्रीकृष्ण भी युधिष्ठिर का कुशल-क्षेम पूछते हैं; क्षत्ता (विदुर/धर्मराज के मंत्री-स्वरूप) राज्य-प्रकृतियों/व्यवस्थाओं के उपस्थित होने की सूचना देता है। अनेक क्षत्रिय-श्रेष्ठ युधिष्ठिर की सेवा में आते हैं। एक ही आसन पर श्रीकृष्ण और सात्यकि का बैठना संकेत देता है कि आज का दिन केवल शस्त्र का नहीं, नीति और प्रतिज्ञा का भी है—क्योंकि अर्जुन की प्रतिज्ञा (जयद्रथ-वध) का भार पूरे शिविर के हृदय पर है। → सभा में युधिष्ठिर के कथन पर श्रीकृष्ण मेघ-गर्जन-सी वाणी में निर्णायक आश्वासन देते हैं: देवता-इन्द्र सहित भी यदि रक्षा को उतर आएँ, तब भी जयद्रथ आज संकुल रण में यम-राजधानी को प्राप्त होगा; और अर्जुन उसे मारकर ही लौटेगा—राजा, शोक-रहित और भय-रहित रहो। → कृष्ण-वाक्य से युधिष्ठिर की डगमगाती आशंका स्थिर होती है; शिविर का मनोबल प्रतिज्ञा की सिद्धि पर टिक जाता है और नेतृत्व-विश्वास पुनः स्थापित होता है। → अब प्रश्न केवल ‘क्या’ नहीं, ‘कैसे’ है—द्रोण की चक्रव्यूह-सी रचना और कौरव-रक्षा-घेरा भेदकर अर्जुन जयद्रथ तक पहुँचेगा या नहीं, यह अगले प्रसंग में रणभूमि तय करेगी।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें युधिष्ठिरके सुसज्जित होनेसे सम्बन्ध रखनेवाला बयासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८२ ॥ अपना छा | अत-४-#क+ तग्रय्शीतितमो<ध्याय: अर्जुनकी प्रतिज्ञाको सफल बनानेके लिये युधिष्ठिरकी श्रीकृष्णसे प्रार्थना और श्रीकृष्णका उन्हें आश्वासन देना संजय उवाच ततो युधिष्छिरो राजा प्रतिनन्द्य जनार्दनम् । उवाच परमप्रीत: कौन्तेयो देवकीसुतम्
સંજય બોલ્યા—ત્યારબાદ કુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરે હૃદયથી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ દેવકીનંદન જનાર્દનને આદરપૂર્વક અભિવાદન કરીને તેમને કહ્યું.
Verse 2
सुखेन रजनी व्युष्टा कच्चित् ते मधुसूदन । कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि तवाच्युत,“मधुसूदन! क्या आपकी रात सुखपूर्वक बीती है? अच्युत! क्या आपकी सम्पूर्ण ज्ञानेन्द्रियाँ प्रसन्न हैं?”
હે મધુસૂદન! તમારી રાત સુખથી વીતી છે ને? હે અચ્યુત! તમારી સર્વ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો પ્રસન્ન અને સ્થિર છે ને?
Verse 3
वासुदेवो5पि तद्युक्त पर्यपृच्छद् युधिष्ठिरम् । ततश्न प्रकृती: क्षत्ता न्यवेदयदुपस्थिता:
પછી પ્રસંગોચિત રીતે વાસુદેવ (શ્રીકૃષ્ણ)એ પણ યુધિષ્ઠિરને પ્રશ્ન કર્યા. ત્યારબાદ દ્વારપાલ/કક્ષપાલ આવીને જાણ કરી કે મંત્રી, સેનાપતિ વગેરે મુખ્ય અધિકારીઓ ઉપસ્થિત છે.
Verse 4
अनुज्ञातश्व राज्ञा स प्रावेशयत तं जनम् । विराटं भीमसेनं च धृष्टद्युम्नं च सात्यकिम्
રાજાની અનુમતિ મળતાં દ્વારપાલે તેમને અંદર પ્રવેશ કરાવ્યો—વિરાટ, ભીમસેન, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને સાત્યકી.
Verse 5
चेदिपं धृष्टकेतुं च द्रुपदं च महारथम् | शिखण्डिनं यमौ चैव चेकितानं सकेकयम्
રાજાની અનુમતિ મળતાં દ્વારપાલે ચેદિરાજ ધૃષ્ટકેતુ, મહારથી દ્રુપદ, શિખંડી, યમજ ભાઈઓ (નકુલ-સહદેવ), ચેકિતાન અને કેકય રાજકુમારને પણ અંદર પ્રવેશ કરાવ્યો.
Verse 6
युयुत्सुं चैव कौरव्यं पाञ्चाल्यं चोत्तमौजसम् । युधामन्युं सुबाहुं च द्रौपदेयांश्व॒ सर्वश:
રાજાની અનુમતિ મેળવી દ્વારપાલે વિરાટ, ભીમસેન, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, સાત્યકી, ચેદિરાજ ધૃષ્ટકેતુ, મહારથી દ્રુપદ, શિખંડી, નકુલ, સહદેવ, ચેકિતાન, કેકયરાજકુમારો, કુરુવંશીય યુયુત્સુ, પાંચાલવીર ઉત્તમૌજ, યુધામન્યુ, સુબાહુ તથા દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો—આ સર્વ યોદ્ધાઓને અંદર લઈ આવ્યો।
Verse 7
एते चान्ये च बहव: क्षत्रिया: क्षत्रियर्षभम् । उपतस्थुर्महात्मानं विविशुश्चासने शुभे,ये तथा और भी बहुत-से क्षत्रियशिरोमणि महात्मा युधिष्ठिरकी सेवामें उपस्थित हुए और सुन्दर आसनपर बैठे
આ લોકો અને અન્ય અનેક ક્ષત્રિયો પણ ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠ મહાત્મા યુધિષ્ઠિરની સેવામાં ઉપસ્થિત થયા અને અંદર પ્રવેશીને શુભ આસનો પર બેઠા।
Verse 8
एकस्मिन्नासने वीरावुपविष्टौ महाबलौ । कृष्णश्न युयुधानश्व महात्मानौ महाद्युती,महाबली और महातेजस्वी महात्मा श्रीकृष्ण और सात्यकि ये दोनों वीर एक ही आसनपर बैठे थे
એક જ આસન પર બે મહાબલી વીરો—મહાત્મા અને મહાતેજસ્વી કૃષ્ણ તથા યુયુધાન (સાત્યકી)—બેઠા હતા।
Verse 9
ततो युधिष्ठिरस्तेषां शृण्वतां मधुसूदनम् | अब्रवीत् पुण्डरीकाक्षमाभाष्य मधुरं वच:,तब युधिष्ठिरने उन सब लोगोंके सुनते हुए कमलनयन भगवान् मधुसूदनको सम्बोधित करके मधुर वाणीमें कहा--
ત્યારે સૌ સાંભળતા હતા ત્યારે યુધિષ્ઠિરે કમળનેત્ર મધુસૂદન કૃષ્ણને સંબોધીને મધુર વાણીમાં કહ્યું।
Verse 10
एकं॑ त्वां वयमाश्रित्य सहस्राक्षमिवामरा: । प्रार्थयामो जयं युद्धे शाश्वतानि सुखानि च
હે પ્રભુ! જેમ દેવતાઓ સહસ્રનેત્ર ઇન્દ્રનો આશ્રય લે છે, તેમ અમે એકમાત્ર તમારો જ આશ્રય લઈને આ યુદ્ધમાં વિજય અને શાશ્વત સુખોની પ્રાર્થના કરીએ છીએ।
Verse 11
त्वं हि राज्यविनाशं च द्विषद्धिश्न निराक्रियाम् क्लेशांश्व विविधान् कृष्ण सर्वास्तानपि वेद न:
સંજય બોલ્યો— હે કૃષ્ણ! શત્રુઓએ અમારા રાજ્યનો નાશ કરીને અમારો અપમાન કર્યો અને અનેક પ્રકારના ક્લેશ આપ્યા—આ બધું તમે સારી રીતે જાણો છો.
Verse 12
त्वयि सर्वेश सर्वेषामस्माकं भक्तवत्सल | सुखमायत्तमत्यर्थ यात्रा च मधुसूदन,“भक्तवत्सल सर्वेश्वर! मधुसूदन! हम सब लोगोंका सुख और जीवन-निर्वाह पूर्णरूपसे आपके ही अधीन है
સંજય બોલ્યો— હે સર્વેશ્વર, ભક્તવત્સલ! હે મધુસૂદન! અમારાં સૌનું સુખ અને જીવન-નિર્વાહ સંપૂર્ણપણે તમારા જ આધિન છે.
Verse 13
स तथा कुरु वार्ष्णेय यथा त्वयि मनो मम । अर्जुनस्य यथा सत्या प्रतिज्ञा स्थाच्चिकीर्षिता,4वार्ष्णेय! हमारा मन आपमें ही लगा हुआ है। अतः आप ऐसा करें, जिससे अर्जुनकी अभीष्ट प्रतिज्ञा सत्य होकर रहे
સંજય બોલ્યો— હે વાર્ષ્ણેય! મારું મન તો તમારામાં જ સ્થિર છે; તેથી એવું કરો કે અર્જુનની અભીષ્ટ પ્રતિજ્ઞા સત્ય અને અડગ રહી જાય.
Verse 14
स भवांस्तारयत्वस्माद् दुःखामर्षमहार्णवात् । पार तितीर्षतामद्य प्लवो नो भव माधव
સંજયે વિનંતી કરી— હે માધવ! દુઃખ અને દબાયેલા રોષના આ મહાસાગરથી અમને પાર ઉતારો. આજે પાર જવા ઇચ્છનારાં અમારે માટે તમે નૌકા બની જાઓ; આ સંકટમાંથી અમારો ઉદ્ધાર તમે જ કરો.
Verse 15
न हि तत् कुरुते संख्ये रथी रिपुवधोद्यत: । यथा वै कुरुते कृष्ण सारथिर्यत्नमास्थित:,'श्रीकृष्ण! संग्राममें शत्रुवधके लिये उद्यत हुआ रथी भी वैसा कार्य नहीं कर पाता, जैसा कि प्रयत्नशील सारथि कर दिखाता है
સંજય બોલ્યો— હે કૃષ્ણ! યુદ્ધમાં શત્રુવધ માટે ઉદ્યત રથી પણ જે કરી શકતો નથી, તે પ્રયત્નશીલ સારથી કૃષ્ણ કરી બતાવે છે.
Verse 16
यथैव सर्वास्वापत्सु पासि वृष्णीन् जनार्दन । तथैवास्मान् महाबाहो वृजिनात् त्रातुमहसि
મહાબાહુ જનાર્દન! જેમ તમે સર્વ આપત્તિઓમાં વૃષ્ણિઓનું રક્ષણ કરો છો, તેમ જ આ સંકટમાંથી અમારું પણ રક્ષણ કરવું તમને યોગ્ય છે.
Verse 17
त्वमगाधे5प्लवे मग्नान् पाण्डवान् कुरुसागरे । समुद्धर प्लवो भूत्वा शड्खचक्रगदाधर
શંખ-ચક્ર-ગદાધારી પ્રભુ! નાવ વિનાના, અગાધ કુરુ-સાગરમાં ડૂબેલા પાંડવોને તમે જ નાવ બનીને ઉપર ઉઠાવો—આ સંકટમાંથી તેમને ઉગારશો.
Verse 18
नमस्ते देवदेवेश सनातन विशातन । विष्णो जिष्णो हरे कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम,'शत्रुनाशक! सनातन देवदेवेश्वर! विष्णो! जिष्णो! हरे! कृष्ण! वैकुण्ठ! पुरुषोत्तम! आपको नमस्कार है
દેવદેવેશ, સનાતન, શત્રુનાશક! વિષ્ણો, જિષ્ણુ, હરે, કૃષ્ણ, વૈકુંઠ, પુરુષોત્તમ—તમને નમસ્કાર.
Verse 19
नारदस्त्वां समाचख्यौ पुराणमृषिसत्तमम् | वरदं शार््रिणं श्रेष्ठ तत् सत्यं कुरू माधव
માધવ! દેવર્ષિ નારદે તમને પ્રાચીન, ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ નારાયણ—વરદાતા અને શારઙ્ગધનુષધારી—કહીને પ્રખ્યાત કર્યા છે; તેમની એ વાણી સત્ય કરી બતાવો.
Verse 20
इत्युक्त: पुण्डरीकाक्षो धर्मराजेन संसदि । तोयमेघस्वनो वागम्मी प्रत्युवाच युधिछ्िरम्
રાજસભામાં ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે આમ કહ્યું ત્યારે, કમળનેત્ર અને ઉત્તમ વક્તા શ્રીકૃષ્ણે જળભર્યા મેઘના ગર્જન જેવી ગંભીર વાણીથી યુધિષ્ઠિરને આ રીતે ઉત્તર આપ્યો.
Verse 21
वायुदेव उवाच सामरेष्वपि लोकेषु सर्वेषु न तथाविध: । शरासनधर: कश्चिद् यथा पार्थो धनञज्जय:
વાયુદેવે કહ્યું—રાજન! સર્વ લોકોમાં, યુદ્ધના મધ્યમાં પણ, કુંતીપુત્ર પાર્થ ધનંજય (અર્જુન) જેવો એવો ધનુર્ધર કોઈ નથી।
Verse 22
वीर्यवानस्त्रसम्पन्न: पराक्रान्तो महाबल: । युद्धशौण्ड: सदामर्षी तेजसा परमो नृणाम्,वे शक्तिशाली, अस्त्रज्ञानसम्पन्न, पराक्रमी, महाबली, युद्धकुशल, सदा अमर्षशील और मनुष्योंमें परम तेजस्वी हैं
તે વીર્યવાન, અસ્ત્રવિદ્યામાં સંપન્ન, પરાક્રમી અને મહાબલી છે; યુદ્ધમાં નિપુણ, સદા અપમાન અસહ્ય માનનાર, અને મનુષ્યોમાં તેજથી પરમ છે।
Verse 23
स युवा वृषभस्कन्धो दीर्घबाहुर्महाबल: । सिंहर्षभगति: श्रीमान् द्विषतस्ते हनिष्यति
તે યુવાન, વૃષભ સમા સ્કંધવાળો, દીર્ઘબાહુ અને મહાબલી છે; સિંહ સમી તેની ગતિ અને ધૈર્ય છે; તે શ્રીમાન છે—તે તારા શત્રુઓનો સંહાર કરશે।
Verse 24
अहं च तत् करिष्यामि यथा कुन्तीसुतो<र्जुन: । धार्तराष्ट्रस्य सैन्यानि धक्ष्यत्यग्निरिवेन्धनम्
હું પણ એવું જ કરીશ કે કુંતીપુત્ર અર્જુન ધૃતરાષ્ટ્રવંશની સેનાઓને અગ્નિ જેમ ઈંધણને ભસ્મ કરે તેમ દહન કરી નાખશે।
Verse 25
अद्य तं॑ पापकर्माणि क्षुद्रें सौ भद्रघातिनम् । अपुनर्दर्शनं मार्गमिषुशि: क्षेप्स्यतेडर्जुन:
આજે તે પાપકર્મી, નીચ, સૌભદ્ર (અભિમન્યુ)ના ઘાતકને અર્જુન પોતાના બાણોથી એવા માર્ગે ધકેલી દેશે કે જ્યાં ગયા પછી આ લોકમાં ફરી દર્શન થતું નથી।
Verse 26
तस्याद्य गृध्रा: श्येनाश्न चण्डगोमायवस्तथा । भक्षयिष्यन्ति मांसानि ये चान्ये पुरुषादका:,आज गीध, बाज, क्रोधमें भरे हुए गीदड़ तथा अन्य नरभक्षी जीव-जन्तु जयद्रथका मांस खायेंगे
આજે ગીધો, બાજો, ક્રોધથી ભરેલા શિયાળાઓ તથા અન્ય નરભક્ષી પ્રાણીઓ તેનું માંસ ભક્ષણ કરશે.
Verse 27
यद्यस्य देवा गोप्तार: सेन्द्रा: सर्वे तथाप्यसौ । राजधानीं यमस्याद्य हत: प्राप्स्यति संकुले
ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો તેની રક્ષા માટે આવી જાય તોય, તે આજે યુદ્ધની ગીચતા વચ્ચે હણાઈને નિશ્ચિત યમની રાજધાનીમાં પહોંચશે.
Verse 28
निहत्य सैन्धवं जिष्णुरद्य त्वामुपयास्यति । विशोको विज्वरो राजन् भव भूतिपुरस्कृत:,राजन! आज विजयशील अर्जुन जयद्रथको मारकर ही आपके पास आयेंगे, आप ऐश्वर्यसे सम्पन्न रहकर शोक और चिन्ताको त्याग दीजिये
હે રાજન! આજે જિષ્ણુ અર્જુન સૈંધવ (જયદ્રથ)ને મારીને જ તમારી પાસે આવશે. શોક અને જ્વર જેવી ચિંતા ત્યજી, સમૃદ્ધિને આગળ રાખીને સ્થિર રહો.
Verse 83
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि श्रीकृष्णवाक्ये ऋ%यशीतितमो<ध्याय: ।। ८३ ।। इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें श्रीकृष्णवाक्यविषयक तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત પ્રતિજ્ઞાપર્વમાં શ્રીકૃષ્ણવાક્ય-વિષયક પંચ્યાસીવો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Frequently Asked Questions
The dilemma is triage under dharma: whether to remain engaged against an overpowering commander (Droṇa) to stabilize the line, or to accept immediate risk and redirect effort toward the higher-priority obligation of protecting Arjuna.
The chapter frames dharmic action as role-appropriate and time-sensitive: when duties conflict, one must choose the task with the greatest collective consequence and entrust it to the most dependable agent, guided by loyalty, competence, and clarity of purpose.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is operational and ethical—demonstrating how narrative praise, reputation, and duty-language are used to authorize decisive action within the broader teleology of protecting righteous aims.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.