Adhyaya 2
Droṇa-parva Adhyāya 2: Karṇa’s lament, vow, and battle preparation after Bhīṣma’s fall
Upa-parva: Bhīṣma-vadha-anantara Karṇa-pravṛtti (Aftermath of Bhīṣma’s fall; Karṇa’s resolve and mobilization)
Saṃjaya reports that Karṇa (Ādhirathi/Rādheya) learns of Bhīṣma’s fall and approaches as if to ‘ferry’ a sinking Kuru cause. Karṇa speaks in praise of Bhīṣma’s virtues—fortitude, truthfulness, discipline, divine weapons, and exemplary speech—then pivots to a reflection on anitya: in a world where action is non-permanent, certainty is elusive. He interprets Bhīṣma’s collapse as a sign of the war’s altered moral and tactical landscape, yet accepts the burden of leadership, framing his response as a duty to protect the Kuru force. Karṇa articulates a program of resolve: he will confront the Pāṇḍava coalition (Yudhiṣṭhira, Bhīma, Arjuna, the twins, with Vāsudeva and allies), either achieving fame through success or meeting death in combat. He condemns unreliable allies as unworthy of the designation ‘friend’ and orders detailed mobilization—armor, helmet, bows, quivers, weapons, chariot, horses, standards, garlands, and victory signals—before mounting his chariot and proceeding toward the battlefield.
Chapter Arc: भीष्म के पतन का समाचार रणभूमि में बिजली-सा गिरता है; कुरु-सेना समुद्र में डूबती नाव-सी डगमगाती दिखती है, और उसी क्षण कर्ण का तेजस्वी उदय संकेत देता है कि कथा अब नए सेनापति-युग में प्रवेश कर रही है। → भीष्म के हत होने पर कौरव-पक्ष की हताशा को कर्ण ‘पिता’ की तरह थामता है—वह शीघ्रता से आगे बढ़कर सेना को ‘संतारने’ (उबारने) का संकल्प करता है। पर सामने वह रणक्षेत्र है जहाँ यमोपम यमौ (नकुल-सहदेव), सात्यकि और स्वयं देवकीसुत कृष्ण उपस्थित हैं—ऐसा स्थल जहाँ कापुरुष टिक नहीं सकता। कर्ण अपने रथ, ध्वज, कवच-आभूषण, अश्व और मालाओं की भव्य तैयारी का आदेश देकर युद्ध-निश्चय को और तीखा करता है। → संजय के वर्णन में कर्ण का ‘अग्नि-सदृश’ रथारोहण चरम बिंदु बनता है—स्वर्ण-रत्न-माला से सुसज्जित ध्वजित रथ पर, वातजव अश्वों से युक्त, वह देव-राज के विमानस्थ-सा दीप्तिमान दिखाई देता है; भीष्म-पतन के बाद कौरव-सेना के लिए यही दृश्य नया ध्रुव-तारा बन जाता है। → कर्ण युद्ध के लिए पूर्णतः सन्नद्ध होकर जय-लक्ष्य से प्रस्थान करता है; कौरव-पक्ष की डूबती मनःस्थिति को क्षणिक स्थैर्य मिलता है—भीष्म के शून्य को कर्ण की प्रतिज्ञा और तैयारी भरने लगती है। → कर्ण का यह प्रस्थान संकेत देता है कि अब उसका सामना उन्हीं अजेय-से प्रतीत योद्धाओं से होगा जिनके बीच टिकना ‘मृत्युमुख’ में प्रवेश जैसा है—अगला अध्याय उसी टकराव की ओर बढ़ता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वरें धृतराष्ट्र-प्रश्नविषयक पहला अध्याय पूरा हुआ
સંજય બોલ્યો— હે રાજન! ભીષ્મ હત થયા પછી કૌરવોની સેના અતિઅગાધ સમુદ્રમાં તૂટી ગયેલી નાવ જેવી આપત્તિમાં ફસાઈ ગઈ છે—આ જાણીને અધિરથનંદન સૂતપુત્ર કર્ણ સગા ભાઈની જેમ તમારા પુત્રની સેના ને સંકટમાંથી ઉગારવા યુદ્ધયાત્રાએ નીકળી પડ્યો.
Verse 2
श्र॒ुत्वा तु कर्ण: पुरुषेन्द्रमच्युतं निपातितं शान्तनवं महारथम् । अथोपयायात् सहसारिकर्षणो धनुर्धराणां प्रवरस्तदा नृप
સંજય બોલ્યા—અચ્યુતે શાંતનુનંદન મહારથી ભીષ્મને પાડી દીધા છે—આ સમાચાર સાંભળીને ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ અને શત્રુસૂદન કર્ણ તત્કાળ ઝડપથી રાજા દુર્યોધન પાસે ગયો।
Verse 3
हते तु भीष्मे रथसत्तमे परै- निमज्जतीं नावमिवार्णवे कुरून् । पितेव पुत्रांस्त्वरितो5भ्ययात् ततः संतारयिष्यंस्तव पुत्रस्य सेनाम्
સંજય બોલ્યા—રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ ભીષ્મ શત્રુઓ દ્વારા હણાતા કૌરવસેના સમુદ્રમાં ડૂબતી નાવ જેવી થવા લાગી. ત્યારે સૂતપુત્ર કર્ણ, જેમ પિતા પુત્રોને બચાવવા દોડી જાય તેમ, તમારા પુત્રની સેના સંકટમાંથી પાર ઉતારવા ઉતાવળે દુર્યોધન પાસે આવી પહોંચ્યો।
Verse 4
(सम्मृज्य दिव्यं धनुराततज्यं स रामदत्तं रिपुसंघहन्ता । बाणांश्व कालानलवायुकल्पा- नुल्लालयन् वाक्यमिदं बभाषे ।।
કર્ણ બોલ્યો—જે ભીષ્મમાં ધૃતિ, બુદ્ધિ, પરાક્રમ, ઓજ, સત્ય, સ્મૃતિ અને સર્વ વીરગુણો નિવાસ કરતા; જેમાં દિવ્યાસ્ત્રોની શોભા સાથે વિનય, લાજ, પ્રિય વાણી અને અનસૂયા પણ હતી—જો શત્રુવીરહંતા એ દેવવ્રત સદાકાળ માટે શાંત થઈ ગયા હોય, તો હું સર્વ યોદ્ધાઓને જાણે હણાયેલા જ માનું છું।
Verse 5
सदा कृतज्ञे द्विजशत्रुधातके सनातन चन्द्रमसीव लक्ष्म । स चेत् प्रशान्तः परवीरहन्ता मनन््ये हतानेव च सर्ववीरान्
કર્ણ બોલ્યો—સદા કૃતજ્ઞ, દ્વિજોના શત્રુઓનો સંહાર કરનાર, અને ચંદ્રમા જેવી પ્રાચીન શોભાથી દીપ્ત ભીષ્મમાં સર્વ વીરગુણો તથા દિવ્યાસ્ત્રોની મહિમા નિવાસ કરતી હતી. જો શત્રુવીરહંતા એ દેવવ્રત હવે સદાકાળ માટે શાંત થઈ ગયા હોય, તો હું સર્વ વીરને હણાયેલા જ માનું છું।
Verse 6
नेह ध्रुवं किंचन जातु विद्यते लोके हास्मिन् कर्मणोडनित्ययोगात् । सूर्योदये को हि विमुक्तसंशयो भावं कुर्वीतार्यमहाव्रते हते
કર્ણ બોલ્યો—આ લોકમાં કર્મના અનિત્ય સંબંધને કારણે કશુંય કદી ધ્રુવ નથી. આર્ય, મહાવ્રતધારી ભીષ્મ હણાયા પછી ‘કાલે સૂર્યોદય નિશ્ચિત જ થશે’ એમ કોણ નિઃસંદેહ કહી શકે? (જ્યારે તેઓ પણ પડી ગયા, ત્યારે આપણા જીવનનો શું ભરોસો?)
Verse 7
वसुप्रभावे वसुवीर्यसम्भवे गते वसूनेव वसुन्धराधिपे । वसूनि पुत्रांश्व वसुन्धरां तथा कुरूंश्व॒ शोचध्वमिमां च वाहिनीम्
કર્ણે કહ્યું—જેનુ તેજ વસુઓ સમાન હતું, જેનું પરાક્રમ વસુઓ જેટલું હતું, અને જે રાજા શાંતનુથી જન્મ્યો—એ ભૂમિપતિ ભીષ્મ હવે વસુઓને જ પ્રાપ્ત થયો છે. તેથી ભીષ્મ વિના શોક કરો—તમારા ધન માટે, તમારા પુત્રો માટે, આ ધરતી માટે, કુરુવંશ અને તેના રાજ્ય માટે, અને આ જ સેનાના માટે પણ।
Verse 8
संजय उवाच महाप्रभावे वरदे निपातिते लोकेश्वरे शास्तरि चामितौजसि । पराजितेषु भरतेषु दुर्मना: कर्णो भृशं न्यश्वसदश्रु वर्तयन्
સંજયે કહ્યું—મહાપ્રભાવશાળી, વરદાન આપનાર, મનુષ્યોમાં લોકેશ્વર સમ શાસક, અને અમિત તેજસ્વી ભીષ્મ જ્યારે ધરાશાયી થયા, અને ભરતવંશીઓ પરાજિત થવા લાગ્યા, ત્યારે કર્ણ અંતરમાં અત્યંત દુઃખી થયો; આંસુ વહાવતો તે ઊંડા નિશ્વાસો છોડવા લાગ્યો।
Verse 9
इदं च राधेयवचो निशम्य सुताश्न राजंस्तव सैनिकाश्न ह | परस्परं चुक्रुशुरार्तिजं मुहु- स्तदाश्रु नेत्रैर्मुमुचुश्ष शब्दवत्
સંજયે કહ્યું—રાજન! રાધેય (કર્ણ)ના આ વચનો સાંભળીને તમારા પુત્રો અને સૈનિકો એકબીજાની તરફ જોઈ શોકથી વારંવાર આર્તનાદ કરવા લાગ્યા; અને ઊંચા રડવા સાથે તેમની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા।
Verse 10
प्रवर्तमाने तु पुनर्महाहवे विगाह्यमानासु चमूषु पार्थिव: । अथाब्रवीद्धर्षकरं तदा वचो रथर्षभान् सर्वमहारथर्षभ:
સંજયે કહ્યું—જ્યારે મહાયુદ્ધ ફરી શરૂ થયું અને સેનાઓ એકબીજામાં ઘૂસી ગઈ, ત્યારે રાજાએ હર્ષ અને ધૈર્ય જગાવતાં વચનો કહ્યા—રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા યોદ્ધાઓને સંબોધીને; કારણ કે તે પોતે પણ સર્વ મહારથીઓમાં શ્રેષ્ઠ હતો।
Verse 11
पाण्डवसेनाके राजालोगोंद्वारा जब कौरव-सेनाका ध्वंस होने लगा और बड़ा भारी संग्राम आरम्भ हो गया, तब सम्पूर्ण महारथियोंमें श्रेष्ठ कर्ण समस्त श्रेष्ठ रथियोंका हर्ष और उत्साह बढ़ाता हुआ इस प्रकार बोला-- ।।
સંજયે કહ્યું—પાંડવ-સેનાના રાજાઓ જ્યારે કૌરવ-સેનાનો ધ્વંસ કરવા લાગ્યા અને ભયંકર યુદ્ધ ભભૂકી ઊઠ્યું, ત્યારે સર્વ મહારથીઓમાં શ્રેષ્ઠ કર્ણ, અગ્ર રથીઓનો હર્ષ અને ઉત્સાહ વધારતો બોલ્યો—“આ જગત અનિત્ય છે અને સદા આગળ ધસી જાય છે; આજે ઘણું વિચાર્યા છતાં મને કશું સ્થિર દેખાતું નથી. નહિતર, તમારાં જેવા શૂરવીરો અહીં ઊભા હોવા છતાં, પર્વત સમ પ્રકાશમાન કુરુપુંગવ ભીષ્મ યુદ્ધમાં કેવી રીતે પાડી દેવાયા?”
Verse 12
निपातिते शान्तनवे महारथे दिवाकरे भूतलमास्थिते यथा । न पार्थिवा: सोढुमलं धनंजयं गिरिप्रवोढारमिवानिल द्रुमा:
સંજય બોલ્યો— મહારથી શાંતનુનંદન ભીષ્મનું રણમાં પટકાવું એ જાણે આકાશમાંથી સૂર્ય પડીને ધરતી પર સ્થિર થવું. ત્યાર પછી રાજાઓ ધનંજય (અર્જુન)ના વેગને સહન કરી શકતા નથી— જેમ પર્વતોને પણ વહન કરનાર પ્રચંડ પવનના ઝોકાને સામાન્ય વૃક્ષો સહન કરી શકતા નથી.
Verse 13
हतप्रधानं त्विदमार्तरूप॑ परैर्हतोत्साहमनाथमद्य वै । मया कुरूणां परिपाल्यमाहवे बल॑ यथा तेन महात्मना तथा
સંજય બોલ્યો— આજે કુરુસેના પોતાના મુખ્ય સેનાપતિના વધથી અનાથ જેવી અને અત્યંત વ્યથિત બની છે; શત્રુઓએ તેનો ઉત્સાહ તોડી નાખ્યો છે. હવે આ રણભૂમિમાં મને કુરુઓની આ સેનાનું રક્ષણ એ જ રીતે કરવું છે, જેમ મહાત્મા ભીષ્મ કરતા હતા.
Verse 14
समाहितं चात्मनि भारमीदृशं जगत् तथानित्यमिदं च लक्षये । निपातितं चाहवशौण्डमाहवे कथं नु कुर्यामहमीदृशे भयम्
મેં આ ભાર પોતાના પર ધારણ કર્યો છે. જ્યારે હું જોઉં છું કે આ સમગ્ર જગત અનિત્ય છે અને યુદ્ધકુશળ ભીષ્મ પણ રણમાં પટકાયા છે— ત્યારે આવા પ્રસંગે હું ભય શા માટે કરું?
Verse 15
अहं तु तान् कुरुवृषभानजिद्ागै: प्रवेशयन् यमसदनं चरन् रणे । यश: परं जगति विभाव्य वर्तिता परैर्हतो भुवि शयिताथवा पुन:
હું તો તે કુરુવૃષભ પાંડવોને મારા અચૂક, સીધા જતાં બાણોથી યમસદન પહોંચાડી રણભૂમિમાં વિચરીશ અને જગતમાં પરમ યશનો વિસ્તાર કરીશ; અથવા શત્રુઓના હાથથી હણાઈ યુદ્ધભૂમિમાં ધરતી પર જ પડી રહીશ.
Verse 16
युधिष्ठिरो धृतिमतिसत्यसत्त्ववान् वृकोदरो गजशततुल्यविक्रम: । तथार्जुनस्त्रिदशवरात्मजो युवा न तद्धलं सुजयमिहामरैरपि
સંજય બોલ્યો— યુધિષ્ઠિર ધૈર્ય, બુદ્ધિ, સત્ય અને સત્ત્વગુણથી સંપન્ન છે; વૃકોદર (ભીમ)નું પરાક્રમ સો હાથી જેટલું છે; અને અર્જુન પણ દેવશ્રેષ્ઠ ઇન્દ્રનો પુત્ર તથા યુવાન છે. તેથી પાંડવોની તે સેના અહીં દેવતાઓ માટે પણ સહેલાઈથી જીતવા જેવી નથી.
Verse 17
यमौ रणे यत्र यमोपमौ बले ससात्यकिर्यत्र च देवकीसुत: । न तद्धलं कापुरुषो 5 भ्युपेयिवान् निवर्तते मृत्युमुखान्न चासुभृत्
સંજય બોલ્યો—જ્યાં રણભૂમિમાં યમ સમાન બળવાન યુગલ નકુલ અને સહદેવ ઊભા છે, જ્યાં સાત્યકી અને દેવકીપુત્ર શ્રીકૃષ્ણ પણ છે—એવી સેના માં જે કાયર પ્રવેશે, તે મૃત્યુના મુખમાંથી પ્રાણ લઈને પાછો ફરતો નથી।
Verse 18
तपो<भ्युदीर्ण तपसैव बाध्यते बल॑ बलेनैव तथा मनस्विभि: । मनश्न मे शरत्रुनिवारणे ध्रुवं स्वरक्षणे चाचलवद् व्यवस्थितम्
ઉત્કટ તપ તપથી જ દમાય છે, અને પ્રચંડ બળ બળથી જ રોકાય છે—એવું જ દૃઢસંકલ્પ પુરુષો કરે છે. આ સમજીને મારું મન શત્રુનિવારણ માટે અડગ છે અને સ્વરક્ષણ માટે પણ પર્વત સમ અચલ સ્થિત છે।
Verse 19
एवं चैषां बाधमान: प्रभावं॑ गत्वैवाहं ताञ्जयाम्यद्य सूत । मित्रद्रोहो मर्षणीयो न मे<यं भग्ने सैन्ये यः समेयात् स मित्रम्
સંજય બોલ્યો—હે સૂત! આ રીતે તેઓ દબાણ કરે છે તે પ્રભાવ સમજીને હું આજે જઈને તેમને જીતું છું. મિત્રદ્રોહ મને સહ્ય નથી; સેના ભાંગી જાય પછી જે આવીને જોડાય, તે (સાચો) મિત્ર નથી।
Verse 20
फिर कर्ण अपने सारथिसे कहने लगा--'सूत! इस प्रकार मैं युद्धमें जाकर इन शत्रुओंके बढ़ते हुए प्रभावको नष्ट करते हुए आज इन्हें जीत लूँगा। मेरे मित्रोंक साथ कोई द्रोह करे, यह मुझे सहा नहीं। जो सेनाके भाग जानेपर भी साथ देता है, वही मित्र है ।।
પછી કર્ણે પોતાના સારથિને કહ્યું—“સૂત! આ રીતે હું રણમાં જઈ શત્રુઓના વધતા પ્રભાવને નષ્ટ કરીને આજે તેમને જીતું. મિત્રોની સામે દ્રોહ મને સહ્ય નથી; સેના તૂટી ને ભાગે તોય જે સાથ આપે, એ જ મિત્ર. સદ્ગુણીઓના યોગ્ય આ આર્યકર્મ છોડીને પ્રાણ ત્યજી ભીષ્મના માર્ગે હું કેવી રીતે ચાલું? હું યુદ્ધમાં શત્રુસંઘોને સર્વેને સંહાર કરી નાખીશ; અથવા તેમના હાથે હત થઈ વીરલોકને પામીશ।”
Verse 21
'या तो मैं सत्पुरुषोंके करनेयोग्य इस श्रेष्ठ कार्यको सम्पन्न करूँगा अथवा अपने प्राणोंका परित्याग करके भीष्मजीके ही पथपर चला जाऊँगा। मैं संग्रामभूमिमें शत्रुओंके समस्त समुदायोंका संहार कर डालूँगा अथवा उन्हींके हाथसे मारा जाकर वीरलोक प्राप्त कर लूँगा ।।
સંજય બોલ્યો—“હે સૂત! ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રનું પૌરુષ પ્રતિહત થયું છે; તેની સ્ત્રીઓ અને બાળકો આર્તનાદ કરીને રડી રહ્યા છે. આવા સમયે મને શું કરવું જોઈએ તે હું જાણું છું. તેથી આજે હું રાજાના શત્રુઓને અવશ્ય જીતવા પ્રયત્ન કરીશ।”
Verse 22
कुरून् रक्षन् पाण्डुपुत्राञ्जिघांसं- स्त्यक्त्वा प्राणान् घोररूपे रणे5स्मिन् । सर्वान् संख्ये शत्रुसंघान् निहत्य दास्याम्यहं धार्तराष्ट्राय राज्यम्
સંજયે કહ્યું— “કુરુઓની રક્ષા કરતાં અને પાંડુપુત્રોના વધનો નિશ્ચય કરીને, આ ઘોર યુદ્ધમાં હું પ્રાણોની પણ પરવા નહીં કરું. સમરમાં શત્રુસંઘોને સર્વથા નાશ કરીને હું ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર (દુર્યોધન) ને રાજ્ય સોંપી દઈશ.”
Verse 23
निबध्यतां मे कवचं विचित्र हैमं शुभ्रं मणिरत्नावभासि । शिरस्त्राणं चार्कसमानभासं धनु: शरांशक्षाग्नेविषाहिकल्पान्
સંજયે કહ્યું— “મણિ-રત્નોની ઝળહળતી આભાથી પ્રકાશિત તે સુંદર, વિચિત્ર, સુવર્ણમય કવચ મારા શરીર પર બાંધી દો. સૂર્ય સમાન તેજસ્વી શિરસ્ત્રાણ મસ્તક પર મૂકો. મારું ધનુષ્ય અને અગ્નિ, વિષ તથા સર્પ સમાન ભયંકર બાણ પણ લઈ આવો।”
Verse 24
उपासज्रान् षोडश योजयन्तु धनूंषि दिव्यानि तथा55हरन्तु । असींश्व शक्तीश्व गदाश्न गुर्वी: शड्खं च जाम्बूनदचित्रनालम्
સંજયે કહ્યું— “મારા સેવકો બાણોથી ભરેલા સોળ તૂણીઓ ગોઠવી દે અને દિવ્ય ધનુષ્યો પણ લઈ આવે. તેમજ ઘણા ખડગો, શક્તિઓ (ભાલા), ભારે ગદાઓ અને જાંબૂનદ સોનાથી જડિત વિચિત્ર નાળવાળો શંખ પણ લાવી અહીં મૂકી દે.”
Verse 25
इमां रौक््मीं नागकक्ष्यां विचित्रां ध्वजं चित्र दिव्यमिन्दीवराड्कम् | श्लक्ष्णैवस्त्रैविप्रमृज्यानयन्तु चित्रां मालां चारुबद्धां सलाजाम्
સંજયે કહ્યું— “હાથીને બાંધવા માટેની આ વિચિત્ર સુવર્ણમય કક્ષ્યા અને નીલકમળના ચિહ્નવાળો તે દિવ્ય, અદ્ભુત ધ્વજ—મૃદુ, સ્વચ્છ વસ્ત્રોથી પુંછીને લઈ આવો. સાથે સુંદર રીતે ગૂંથેલી વિચિત્ર માળા અને ખીલ વગેરે મંગલદ્રવ્યો પણ રજૂ કરો.”
Verse 26
अश्वानग्रयान् पाण्डुराभ्रप्रकाशान् पुष्टान् सनातान् मन्त्रपूताभिरद्धि: । तप्तैर्भाण्डै: काउचनैरभ्युपेतान् शीघ्रान् शीघ्र सूतपुत्रानयस्व
સંજયે કહ્યું— “હે સૂતપુત્ર! ત્વરિત, અતિ ત્વરિત મારા માટે શ્રેષ્ઠ, ઝડપી અને દીર્ઘસહ ઘોડા લઈ આવ—જે ફિક્કા વાદળો સમાન ઉજ્જ્વળ હોય, મંત્રપૂત જળથી સ્નાત હોય, હૃષ્ટપુષ્ટ હોય અને તપ્ત સોનાના આભૂષણોથી સજ્જ હોય.”
Verse 27
रथं चाग्रयं हेममालावनद्ध रल्नैश्षित्रं सूर्यचन्द्रप्रकाशै: । द्रव्यैर्युक्ते सम्प्रहारोपपन्नै- वहिर्युक्त तूर्णमावर्तयस्व
સંજય બોલ્યો—એ જ ઘોડાઓથી જોડાયેલો તે ઉત્તમ રથ તુરંત લઈ આવો; જે સોનાની માળાઓથી અલંકૃત છે, સૂર્ય-ચંદ્ર સમાન પ્રકાશમાન વિચિત્ર રત્નોથી જડિત છે, અને યુદ્ધના ઘમાસાણ પ્રહાર માટે યોગ્ય સર્વ સામગ્રી તથા ઉપકરણોથી સજ્જ છે।
Verse 28
चित्राणि चापानि च वेगवन्ति ज्याक्षोत्तमा: संनहनोपपन्ना: । तूणांश्न पूर्णानू महतः शराणा- मासाद्य गात्रावरणानि चैव
સંજય બોલ્યો—વಿಚિત્ર અને વેગવાન ધનુષો ઉઠાવો, ઉત્તમ પ્રત્યંચાઓ ચઢાવો અને યુદ્ધ માટે સંપૂર્ણ સજ્જ થાઓ. બાણોથી ભરેલા મહાન તૂણાં બાંધો અને શરીરરક્ષક કવચ પણ ધારણ કરો—વિલંબ વિના તૈયાર થાઓ।
Verse 29
प्रायात्रिकं चानयताशु सर्व दध्ना पूर्ण वीर कांस्यं च हैमम् आनीय मालामवबध्य चाडज़े प्रवादयन्त्वाशु जयाय भेरी:
સંજય બોલ્યો—પ્રસ્થાન માટે જરૂરી સર્વ સામગ્રી તુરંત લાવો. દહીંથી ભરેલા કાંસ્ય અને સોનાના પાત્રો પણ તરત લઈ આવો. આ બધું લાવી મારા ગળામાં માળા પહેરાવો અને વિજયયાત્રા માટે તાત્કાલિક ભેરી-નગારા વગડાવો।
Verse 30
प्रयाहि सूताशु यत: किरीटी वृकोदरो धर्मसुतो यमौ च । तान् वा हनिष्यामि समेत्य संख्ये भीष्माय गच्छामि हतो द्विषद्धिः
સંજય બોલ્યો—હે સૂત! આ બધું કરીને તુરંત રથ લઈને ત્યાં જાઓ, જ્યાં કિરીટધારી અર્જુન, વૃકોદર ભીમ, ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર અને યમજ નકુલ-સહદેવ ઊભા છે. રણભૂમિમાં તેમને સામનો કરીને હું તેમને મારું, અથવા શત્રુઓના હાથે હત થઈ ભીષ્મ પાસે જઈશ।
Verse 31
यस्मिन् राजा सत्यधृतिर्युधिष्ठिर: समास्थितो भीमसेनार्जुनौ च । वासुदेव: सात्यकि: सूंजयाश्च मनन््ये बल॑ तदजय्यं महीपै:
સંજય બોલ્યો—જે બળમાં સત્યમાં અડગ રાજા યુધિષ્ઠિર દૃઢપણે સ્થિત છે, અને સાથે ભીમસેન તથા અર્જુન છે; જ્યાં વાસુદેવ (કૃષ્ણ), સાત્યકી અને સંજયના પુત્રો પણ છે—તે બળને હું ધરતીના રાજાઓ માટે અજય માનું છું।
Verse 32
“जिस सेनामें सत्यधृति राजा युधिष्ठिर खड़े हों, भीमसेन, अर्जुन, वासुदेव, सात्यकि तथा सूंजय मौजूद हों, उस सेनाको मैं राजाओंके लिये अजेय मानता हूँ ।।
સંજય બોલ્યો—જે સેનામાં સત્યધૃતિ રાજા યુધિષ્ઠિર ઊભા છે, અને જ્યાં ભીમસેન, અર્જુન, વાસુદેવ (કૃષ્ણ), સાત્યકી તથા સંજય હાજર છે, તે સેનાને હું રાજાઓ માટે અજય માનું છું. છતાં પણ હું રણભૂમિમાં સદા સાવધાન રહી યુદ્ધ કરીશ; સર્વહારી મૃત્યુ પોતે આવીને જો મુકુટધારી અર્જુનની રક્ષા કરે, તો પણ હું ખુલ્લા સમરમાં તેને સામનો કરી તેને સંહાર કરીશ, અથવા ભીષ્મના માર્ગે યમરાજના દર્શન માટે ચાલ્યો જઈશ।
Verse 33
>> # रद - कक कपल कक पक क्ान्च ग्प्ष्फ्म्ण्ट्ा *हष्यशे कर के) अर्जुनका जयद्रथके मस्तकको काटकर समन्त-पज्चक क्षेत्रसे बाहर फेंकना व्यासजी अर्जुनको शंकरजीकी महिमा कह रहे हैं भगवान्के द्वारा अर्जुनकी सर्पमुख बाणसे रक्षा हा गोरखपुर युधिष्ठिरकी ललकारपर दुर्योधनका पानीसे बाहर निकल आना आय क अ भीमसेन अश्॒त्थामासे प्राप्त हुई मणि द्रौपदीको दे रहे हैं | त्रिपुर-विनाशके लिये देवताओंद्वारा शंकरजीकी स्तुति श्रीकृष्णद्वारा अर्जुनके अश्वोंकी परिचर्या न त्वेवाहं न गमिष्यामि तेषां मध्ये शूराणां तत्र चाहं ब्रवीमि । मित्रद्रुहो दुर्बलभक्तयो ये पापात्मानो न ममैते सहाया:
સંજય બોલ્યો—એવું તો શક્ય નથી કે હું તે શૂરવીરોની વચ્ચે ન જાઉં. પરંતુ હું એટલું જ કહું છું: જે મિત્રદ્રોહી હોય, જેમની સ્વામિભક્તિ નબળી હોય અને જેમના હૃદયમાં પાપ ભરેલું હોય—એવા લોકો મારા સહાયક નથી।
Verse 34
संजय उवाच समृद्धिमन्तं रथमुत्तमं दृढं सकूबरं हेमपरिष्कृतं शुभम् । पताकिनं वातजवैहयोत्तमै- युक्त समास्थाय ययौ जयाय
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! એમ કહી કર્ણ કૂબર અને ધ્વજથી યુક્ત, સોનાથી સુશોભિત, શુભ, સુંદર, સમૃદ્ધ, દૃઢ અને ઉત્તમ રથ પર આરોહણ કર્યો. પવન સમા વેગવાળા શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓથી જોડાયેલો તે રથ હતો; અને કર્ણ યુદ્ધમાં વિજય મેળવવા માટે આગળ વધ્યો।
Verse 35
सम्पूज्यमान: कुरुभिर्महात्मा रथर्षभो देवगण्णर्यथेन्द्र: । ययौ तदायोधनमुग्रधन्वा यत्रावसानं भरतर्षभस्य
સંજય બોલ્યો—તે સમયે સર્વ કૌરવો દ્વારા પૂજિત, દેવગણોમાં ઇન્દ્ર સમાન, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ, ભયંકર ધનુર્ધર મહાત્મા કર્ણ તે જ યુદ્ધમેદાન તરફ ગયો, જ્યાં ભરતશ્રેષ્ઠ ભીષ્મનું દેહાવસાન થયું હતું।
Verse 36
ह | ७०७५. है 9 क्र 527 4 व /ध “3.7० ४ "१५५ 3 7 २५ कक £िए 2/ "पी ३६०४४ 086: हे हु; वरूथिना महता सध्वजेन सुवर्णमुक्तामणिरत्नमालिना । सदश्वयुक्तेन रथेन कर्णो मेघस्वनेनार्क इवामितौजा:
સંજય બોલ્યો—વિશાળ સેનાસહિત કર્ણ આગળ વધ્યો. સુંદર ધ્વજથી શોભિત, સોનાં, મુક્તા, મણિ અને રત્નોની માળાઓથી અલંકૃત, ઉત્તમ ઘોડાઓથી જોડાયેલો અને મેઘગર્જના સમો ગಂಭીર નાદ કરતો રથ લઈને, અમિત તેજસ્વી કર્ણ સૂર્ય સમાન દીપ્ત થઈ યુદ્ધભૂમિ તરફ ચાલ્યો।
Verse 37
हुताशनाभ: स हुताशनप्रभे शुभ: शुभे वै स्वरथे धनुर्धर: । स्थितो रराजाधिरथिर्महारथ: स्वयं विमाने सुरराडिवास्थित:
સંજય બોલ્યા—અધિરથપુત્ર મહારથી કર્ણ શુભ અને સુંદર રથ પર ધનુષ ધારણ કરીને અગ્નિ સમાન તેજસ્વી થઈ ઊભો હતો. તે ત્યાં એવો શોભતો હતો જાણે દેવરાજ ઇન્દ્ર પોતે પોતાના દિવ્ય વિમાનમાં બિરાજમાન હોય.
Verse 445
सु # 9 प् | है ५ 44 ५
સુ # 9 પ્ | હૈ ૫ 44 ૫
Frequently Asked Questions
Karṇa confronts the tension between grief and duty: acknowledging the instability of worldly outcomes (anitya) while still choosing decisive action to protect his side, even when moral clarity and certainty of success are unavailable.
The chapter underscores that impermanence does not negate responsibility; rather, awareness of uncertainty can sharpen ethical resolve—acting according to one’s role-obligations while accepting that results are not fully controllable.
No explicit phalaśruti is presented here; the meta-level significance is conveyed indirectly through the narrator-speaker structure (Saṃjaya reporting to Dhṛtarāṣṭra) and through thematic framing of anitya and leadership burden as interpretive cues for the listener.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.