Adhyaya 135
द्रौणि-पार्षतयोर्युद्धम् | The Duel of Aśvatthāmā (Drauṇi) and Dhṛṣṭadyumna (Pārṣata)
Upa-parva: Droṇābhisandhi / Aśvatthāmā–Dhṛṣṭadyumna-saṃyoga (Drauṇi-Pārṣata Yuddha Episode)
Sañjaya recounts Aśvatthāmā’s reply to Duryodhana: he notes prior affection between the houses yet insists warfare must proceed to full capacity, while warning that the Pāṇḍava host is not easily overrun so long as Pāṇḍu’s sons live. He nonetheless pledges personal commitment and predicts panic among Panchālas and allies. Aśvatthāmā then invites enemy champions to strike, absorbs a concentrated missile-shower, and counters with rapid, enveloping arrow-volleys that scatter Panchāla and Sṛñjaya forces. Dhṛṣṭadyumna advances, challenges Aśvatthāmā, and the two exchange harsh speech: Dhṛṣṭadyumna invokes a deferred vow—he will not kill Aśvatthāmā while Droṇa lives—yet declares intent to send both father and son to death. The duel intensifies into a visually celebrated contest of archery and maneuver, praised by observers, until Aśvatthāmā damages Dhṛṣṭadyumna’s battle-gear (banner, bow, parasol, charioteers, horses) and drives back large bodies of Panchālas, causing visible dismay in the Pāṇḍava ranks while Kauravas acclaim his feat.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से विस्मय और क्षोभ में पूछते हैं—जो कर्ण देव-दानव-यक्ष-मानव तक को रोक सकता है, वह युद्ध में तेजस्वी भीम/पाण्डव को रोक क्यों न सका? → संजय के वर्णन में भीमसेन अपने पुराने अपमानों और पाण्डवों पर हुए अनगिनत अत्याचारों को हृदय में धारण कर कर्ण पर टूट पड़ता है। कर्ण भी अतिरथी-गौरव के साथ प्रत्युत्तर देता है; बाण-वर्षा, शस्त्र-प्रहार और रथ-युद्ध की तीव्रता बढ़ती जाती है। दुर्योधन कर्ण को पाकर उत्साहित होता है, पर धृतराष्ट्र के मन में यह आशंका भी उठती है कि पाण्डव अजेय हैं और पुत्र दुर्योधन यह सत्य नहीं समझता। → भीमसेन कर्ण के रथ और सारथि-व्यवस्था को ध्वस्त कर उसे रथहीन कर देता है; उसी उन्मत्त क्षण में भीम के तीक्ष्ण बाण दुर्जय के मर्मस्थल भेद देते हैं और वह यमसदन को प्राप्त होता है। → दुर्जय आभूषणों से विभूषित होकर भी घायल देह से पृथ्वी पर गिरकर तड़पता है; कर्ण शोकाकुल होकर दुर्योधन की परिक्रमा करता है। भीम मुस्कराते हुए भी रथहीन कर्ण को शतघ्नी, शंकु और बाण-समूहों से घेर कर दबाव बनाए रखता है। → रथहीन कर्ण पर भीम का घेरा कसता है—क्या कर्ण इस अपमान और संकट से निकल कर पुनः युद्ध-धारा पलटेगा, या पाण्डवों का प्रहार निर्णायक बन जाएगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल ४३ ६ “लोक हैं) त्रयस्त्रिशर्दाधिकशततमोब ध्याय: भीमसेन और कर्णका युद्ध
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—“સંજય! ભીમસેનનું પરાક્રમ મને અત્યંત અદ્ભુત લાગે છે—કે તેણે રણભૂમિમાં ઝડપી અને નિર્ણાયક શૌર્ય માટે પ્રસિદ્ધ કર્ણ સાથે પણ યુદ્ધ કર્યું.”
Verse 2
त्रिदशानपि वा युक्तान् सर्वशस्त्रधरान् युधि । वारयेद् यो रणे कर्ण: सयक्षासुरमानुषान्
“સંજય! જે કર્ણ રણમાં સર્વ શસ્ત્રધારી દેવતાઓને પણ, તેમજ યક્ષો, અસુરો અને મનુષ્યોને પણ અટકાવી શકે છે—તે વિજયલક્ષ્મીથી તેજસ્વી પાંડુનંદન કુંતીપુત્ર ભીમસેનને કેમ ન વટાવી શક્યો? તેનું કારણ મને કહો.”
Verse 3
स कथं पाण्डवं युद्धे भ्राजमानमिव श्रिया । नातरत् संयुगे पार्थ तन््ममाचक्ष्व संजय
“સંજય! યુદ્ધમાં વિજયશ્રીથી જાણે તેજસ્વી બનેલા તે પાંડવ—પાંડુપુત્ર ભીમસેનને—કર્ણ કેમ ન વટાવી શક્યો? સંજય, તેનું કારણ મને કહો.”
Verse 4
कथं च युद्ध सम्भूतं तयो: प्राणदुरोदरे । अत्र मन्ये समायत्तो जयो वाजय एव च,उन दोनोंमें प्राणोंकी बाजी लगाकर किस प्रकार युद्ध हुआ? मैं समझता हूँ कि यहीं उभय पक्षकी जय अथवा विजय निर्भर है
“અને પ્રાણોની બાજી લાગેલી તે ભયંકર સંઘર્ષમાં તે બંનેનું યુદ્ધ કેવી રીતે ઊભું થયું? મારા મતે, અહીં જ બંને પક્ષની જીત કે હાર નિર્ભર છે.”
Verse 5
कर्ण प्राप्प रणे सूत मम पुत्र: सुयोधन: । जेतुमुत्सहते पार्थान् सगोविन्दान् ससात्वतान्
“સૂત! રણભૂમિમાં કર્ણને પામીને મારો પુત્ર સુયોધન (દુર્યોધન) ગોવિંદ (શ્રીકૃષ્ણ) તથા સાત્વતો (યાદવ સહાયકો) સહિત પાંડવોને જીતવા ઉત્સાહિત થયો છે.”
Verse 6
श्र॒त्वा तु निर्जितं कर्णमसकृद् भीमकर्मणा । भीमसेनेन समरे मोह आविशतीव माम्,समरांगणमें भयंकर कर्म करनेवाले भीमसेनके द्वारा कर्णके बारंबार पराजित होनेकी बात सुनकर मेरे मनपर मोह-सा छा जाता है
સમરાંગણમાં ભયંકર પરાક્રમ કરનાર ભીમસેન દ્વારા કર્ણ વારંવાર પરાજિત થયો છે—આ સાંભળીને મારા મન પર જાણે મોહનું વાદળ છવાઈ જાય છે.
Verse 7
विनष्टान् कौरवान् मन्ये मम पुत्रस्य दुर्नयै: । न हि कर्णो महेष्वासान् पार्थान् जेष्यति संजय
મારા પુત્રની દુર્નીતિઓને કારણે હું કૌરવોને તો નષ્ટ થયેલા જ માનું છું. હે સંજય! કર્ણ કદી મહાધનુર્ધર પાર્થો—કુંતીપુત્રો—ને જીતી શકશે નહીં.
Verse 8
कृतवान् यानि युद्धानि कर्ण: पाण्डुसुतैः सह । सर्वत्र पाण्डवा: कर्णममजयन्त रणाजिरे,कर्णने पाण्डुपुत्रोंके साथ जो-जो युद्ध किये हैं, उन सबमें पाण्डवोंने ही रणक्षेत्रमें कर्णको जीता है
કર્ણે પાંડુસુતો સાથે જે-જે યુદ્ધો કર્યા છે, તે સર્વત્ર રણભૂમિમાં પાંડવોએ જ કર્ણને પરાજિત કર્યો છે.
Verse 9
अजेया: पाण्डवास्तात देवैरपि सवासवै: । नच तद् बुध्यते मन्द: पुत्रो दुर्योधनो मम,तात! इन्द्र आदि देवताओंके लिये भी पाण्डवोंपर विजय पाना असम्भव है; परंतु मेरा मूर्ख पुत्र दुर्योधन इस बातको नहीं समझता है
તાત! ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓ માટે પણ પાંડવોને જીતવું અશક્ય છે; છતાં મારો મંદબુદ્ધિ પુત્ર દુર્યોધન આ વાત સમજતો નથી.
Verse 10
धनं धनेश्वरस्येव हृत्वा पार्थस्य मे सुत: । मधुप्रेप्सुरिवाबुद्धि: प्रपातं नावबुध्यते
પાર્થનું ધન કુબેરના ધન સમાન હડપ કરીને મારો પુત્ર—અબુદ્ધ—ઊંચાઈ પરથી મધુ લેવા લલચાતા મૂર્ખ માણસની જેમ, પતનનો ભય સમજતો નથી.
Verse 11
निकृत्या निकृतिप्रज्ञो राज्यं हृत्वा महात्मनाम् | जितमित्येव मन्वान: पाण्डवानवमन्यते
છળ-કપટમાં નિપુણ અને કૂટિલ યુક્તિમાં પ્રવીણ બુદ્ધિવાળો તે મહાત્મા પાંડવોનું રાજ્ય છીનવી લે છે. પછી તેને જ જીત માની પાંડવોનો તિરસ્કાર અને અપમાન કરે છે.
Verse 12
पुत्रस्नेहाभिभूतेन मया चाप्यकृतात्मना । धर्मे स्थिता महात्मानो निकृता: पाण्डुनन्दना:,मुझ अकृतात्माने भी पुत्रस्नेहके वशीभूत होकर सदा धर्मपर स्थित रहनेवाले महात्मा पाण्डवोंको ठगा है
પુત્રસ્નેહથી અભિભૂત હું પણ—આત્મસંયમ વિનાનો બની—ધર્મમાં સ્થિર રહેલા તે મહાત્મા પાંડુનંદનોને છેતરી બેઠો છું.
Verse 13
शमकाम: ससोदर्यों दीर्घप्रेक्षी युधिष्ठिर: । अशक्त इति मत्वा तु मम पुत्रैर्निराकृत:,दूरदर्शी युधिष्ठिर अपने भाइयोंसहित संधिकी अभिलाषा रखते थे; परंतु उन्हें असमर्थ मानकर मेरे पुत्रोंने उनकी बात ठुकरा दी
દૂરદર્શી યુધિષ્ઠિર ભાઈઓ સાથે સંધિ અને શાંતિ ઇચ્છતા હતા; પરંતુ તેમને અશક્ત માની મારા પુત્રોએ તેમની વાત નકારી દીધી.
Verse 14
तानि दुःखान्यनेकानि विप्रकारांश्व सर्वशः । हृदि कृत्वा महाबाहुर्भीमो5युध्यत सूतजम्,अनेक बार दिये गये उन दुःखों और सम्पूर्ण अपकारोंको मनमें रखकर महाबाहु भीमसेनने सूतपुत्र कर्णके साथ युद्ध किया है
અनेक દુઃખો અને સર્વ પ્રકારના અપકારો હૃદયમાં ધારણ કરીને મહાબાહુ ભીમે સૂતપુત્ર કર્ણ સાથે યુદ્ધ કર્યું.
Verse 15
तस्मान्मे संजय ब्रूहि कर्णभीमौ यथा रणे | अयुध्येतां युधि श्रेष्ठी परस्परवधैषिणौ
અતએવ, હે સંજય! યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ અને પરસ્પર વધની ઇચ્છાવાળા કર્ણ અને ભીમે રણભૂમિમાં જે રીતે યુદ્ધ કર્યું, તે બધું મને કહો.
Verse 16
संजय उवाच शृणु राजन् यथावृत्तं संग्रामं कर्णभीमयो: । परस्परवधप्रेप्स्वोर्वनकुज्जरयोरिव
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! કર્ણ અને ભીમસેનનો સંગ્રામ જેમ બન્યો તેમ સાંભળો. વનમાં બે જંગલી હાથીઓની જેમ તેઓ પરસ્પર વધ માટે આતુર હતા.
Verse 17
राजन वैकर्तनो भीम॑ क्रुद्ध: क्ुद्धमरिंदमम् । पराक्रान्तं पराक्रम्य विव्याध त्रिंशता शरै:
હે રાજન! ક્રોધે પ્રજ્વલિત વૈકર્તન કર્ણે ક્રોધિત શત્રુદમન પરાક્રમી ભીમસેન પર ધસી જઈ, પોતાનું પરાક્રમ દર્શાવતા, તેને ત્રીસ બાણોથી વીંધી નાખ્યો.
Verse 18
महावेगै: प्रसन्नाग्रै: शातकुम्भपरिष्कृतै: । अहनदू भरतश्रेष्ठ भीम॑ वैकर्तन: शरै:,भरतश्रेष्ठ) कर्णने चमकते हुए अग्रभागवाले सुवर्णजटित महान् वेगशाली बाणोंद्वारा भीमसेनको घायल कर दिया
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તેજસ્વી તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા, શુદ્ધ સોનાથી શોભિત, મહાવેગી બાણોથી વૈકર્તન કર્ણે ભીમસેનને ઘાયલ કર્યો.
Verse 19
तस्यास्यतो धरनुर्भीमश्नकर्त निशितैस्त्रिभि: । रथनीडाच्च यन्तारं भल्लेनापातयत् क्षितौ
કર્ણ બાણ છોડતો હતો ત્યારે ભીમસેને ત્રણ તીક્ષ્ણ બાણોથી તેનું ધનુષ કાપી નાખ્યું; પછી એક ભલ્લથી રથની બેઠક પરથી સારથીને ધરતી પર પાડી દીધો.
Verse 20
स काड्क्षन् भीमसेनस्य वध॑ वैकर्तनो भूशम् । शक्ति कनकवैदूर्यचित्रदण्डां परामृशत्
ત્યારે ભીમસેનના વધની કામના રાખીને વૈકર્તન કર્ણે વેગપૂર્વક તે શક્તિ હાથમાં લીધી; તેનો દંડ સોનાં અને વૈદૂર્યમણિથી જડિત હોવાથી અદભુત દેખાતો હતો.
Verse 21
प्रगृह्ा च महाशक्ति कालशक्तिमिवापराम् | समुत्क्षिप्प च राधेय: संधाय च महाबल:
સંજય બોલ્યો—મહાબલી રાધેય કર્ણે કાળની અપરિહાર્ય શક્તિ સમાન તે મહાશક્તિ હાથે લીધી. તેને ઊંચે ઉઠાવી નિશાન સાધી, ફેંકવા માટે તૈયાર થયો—જાણે યુદ્ધ નિર્ણાયક અને ભયંકર ક્ષણ તરફ ધસી રહ્યું હોય.
Verse 22
शक्ति विसृज्य राधेय: पुरंदर इवाशनिम्,इन्द्रके वज़्की भाँति उस शक्तिको छोड़कर बलवान सूतनन्दन कर्णने बड़े जोरसे गर्जना की। उस समय उस सिंहनादको सुनकर आपके पुत्र बड़े प्रसन्न हुए
સંજય બોલ્યો—રાધેય કર્ણે શક્તિ ફેંકીને, જેમ પુરંદર ઇન્દ્ર વજ્ર ફેંકે તેમ, મહાવેગથી ગર્જના કરી. તે સિંહનાદ સાંભળીને તમારા પુત્રો અત્યંત પ્રસન્ન થયા.
Verse 23
ननाद सुमहानादं बलवान् सूतनन्दन: । तं च नादं ततः श्र॒त्वा पुत्रास्ते हर्षिता3भवन्
સંજય બોલ્યો—બલવાન સૂતનંદન કર્ણે અત્યંત મહાન ગર્જના કરી. તે નાદ સાંભળીને તમારા પુત્રો હર્ષિત થયા.
Verse 24
तां कर्णभुजनिर्मुक्तामर्कवैश्वानरप्रभाम् । शक्ति वियति चिच्छेद भीम: सप्तभिराशुगै:
સંજય બોલ્યો—કર્ણના ભુજાથી છૂટેલી, સૂર્ય અને અગ્નિ સમાન તેજસ્વી તે શક્તિને ભીમે સાત ઝડપી બાણોથી આકાશમાં જ કાપી નાખી.
Verse 25
छित्त्वा शक्ति ततो भीमो निर्मुक्तोरगसंनिभाम् । मार्गमाण इव प्राणान् सूतपुत्रस्य मारिष
સંજય બોલ્યો—પછી ભીમે કેંચુલ છોડેલી સર્પિણી સમાન તે શક્તિને છિન્નભિન્ન કરી. ત્યારબાદ ક્રોધે પ્રજ્વલિત થઈ, જાણે સૂતપુત્ર કર્ણના પ્રાણ જ શોધતો હોય તેમ, યુદ્ધભૂમિમાં સાન પર ચઢાવી તીક્ષ્ણ કરેલા, યમદંડ સમાન ભયંકર, મયૂરપંખ અને સ્વર્ણપંખોથી શોભિત બાણો તેના પર વરસાવવા માંડ્યા.
Verse 26
प्राहिणोत् कृतसंरम्भ: शरान् बर्हिणवासस: । स्वर्णपुड्खानू शिलाधौतान् यमदण्डोपमान् मृथे
સંજય બોલ્યા—ઘોર સંકલ્પથી તેણે રણમાં બાણો છોડ્યા—મયૂરપંખોથી શોભિત, સુવર્ણપુંખવાળા, શિલા પર ઘસીને તીક્ષ્ણ કરેલા, અને યમદંડ સમા ભયંકર। ક્રોધે પ્રજ્વલિત ભીમસેન જાણે સૂતપુત્ર કર્ણના પ્રાણોની જ શોધમાં હોય તેમ, સાન ચઢાવી તેજ કરેલા બાણો તેની ઉપર વરસાવવા લાગ્યો।
Verse 27
कर्णोउप्यन्यद् धनुर्गह्म हेमपृष्ठं दुरासदम् । विकृष्य तन्महच्चापं व्यसूजत् सायकांस्तदा
સંજય બોલ્યા—કર્ણે પણ સુવર્ણપીઠવાળું બીજું દુર્ધર્ષ અને વિશાળ ધનુષ હાથમાં લીધું. તે મહાધનુષને પૂર્ણ ખેંચીને તેણે ત્યારે બાણવર્ષા શરૂ કરી।
Verse 28
तान् पाण्डुपृत्रश्चिच्छेद नवभिर्नतपर्वभि: । वसुषेणेन निर्मुक्तान्ू नव राजन् महाशरान्
સંજય બોલ્યા—રાજન! વસુષેણ (કર્ણ) દ્વારા છોડાયેલા તે નવ મહાબાણોને પાંડુપુત્ર ભીમસેને વાંકા સાંધાવાળા નવ બાણોથી કાપી નાખ્યા।
Verse 29
छित्त्वा भीमो महाराज नादं सिंह इवानदत् | तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वासितान्तरे
મહારાજ! (બાણોને) કાપી નાખીને ભીમ સિંહની જેમ ગર્જ્યો. તે બંને બલવાન યોદ્ધાઓ ક્રોધિત વృషભોની જેમ નાદ કરતાં, સેનાઓ વચ્ચેના અંતરને પોતાના ગર્જનાથી ભરી દેવા લાગ્યા।
Verse 30
अन्योनयं प्रजिहीर्षन्तावन्योन्यस्यान्तरैषिणौ
સંજય બોલ્યા—બંને એકબીજાને પરાજિત કરવા ઇચ્છતા હતા; અને બંને એકબીજાની ખામી, ખાલી જગ્યા શોધીને તકની રાહ જોતા હતા।
Verse 31
अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ गोष्ठेष्विव महर्षभौ । वे गोशालाओंमें लड़नेवाले दो बड़े-बड़े साँड्ोंक॒ समान एक-दूसरेपर चोट करनेकी इच्छा रखते हुए अवसर ढूँढ़ते और परस्पर आँखें तरेरकर देखते थे || ३० $ ।।
સંજય બોલ્યો—ગોશાળામાં લડતા બે મહાવૃષભોની જેમ તે બંને મહાવીર પરસ્પર તરફ તાકી રહ્યા હતા અને પ્રહાર કરવાની ઇચ્છાથી અવસર શોધતા હતા. જેમ બે મહાગજ સામસામે આવી દંતાગ્રો ભેળવી એકબીજાની શક્તિ અજમાવે, તેમ ગર્વ અને પરાક્રમથી પ્રેરાઈ તેઓ પરસ્પર દબાણ કરતા હતા.
Verse 32
निर्दहन्तौ महाराज श्त्रवृष्ट्या परस्परम्
સંજય બોલ્યો—મહારાજ, શસ્ત્રવર્ષાથી તેઓ જાણે પરસ્પરને દહન કરતા હતા.
Verse 33
अन्योन्यमभिवीक्षन्ती कोपाद् विवृतलोचनौ । प्रहसन्तौ तथान्योन्यं भर्त्सयन्तौ मुहुर्मुहु:
સંજય બોલ્યો—ક્રોધથી આંખો ફાડીને તેઓ પરસ્પર તાકી રહ્યા હતા; અને વારંવાર એકબીજાને હસીને ઉપહાસ કરતા તથા ફરી ફરી કટુ વચનો વડે ધિક્કારતા હતા.
Verse 34
शंखशब्दं च कुर्वाणौ युयुधाते परस्परम् । महाराज! वे परस्पर शस्त्रोंकी वर्षा करके एक-दूसरेको दग्ध करते, क्रोधसे आँखें फाड़-फाड़कर देखते, कभी हँसते और कभी बारंबार एक-दूसरेको डाँटते एवं शंखनाद करते हुए परस्पर जूझ रहे थे || ३२-३३ $ ।।
સંજય બોલ્યો—મહારાજ, શંખનાદ કરતા કરતા તેઓ પરસ્પર યુદ્ધ કરતા હતા; શસ્ત્રવર્ષાથી જાણે એકબીજાને દહન કરતા, ક્રોધથી આંખો ફાડીને જોતા, ક્યારેક હસતા અને ક્યારેક વારંવાર કટુ વચનો વડે ધિક્કારતા લડતા રહ્યા. પછી, આર્ય, ભીમે ફરી કર્ણનું ધનુષ્ય મुठી પકડવાના સ્થાને જ કાપી નાખ્યું; શંખવર્ણ શ્વેત અશ્વોને બાણોથી યમલોક મોકલ્યા અને તેના સારથિને મારી રથાસન પરથી નીચે પાડી દીધો.
Verse 35
शड्खवर्णाश्व तानश्चान् बाणैर्निन्यि यमक्षयम् । सारथिं च तथाप्यस्य रथनीडादपातयत्
સંજય બોલ્યો—ભીમસેને શંખવર્ણ શ્વેત અશ્વોને બાણોથી યમલોક મોકલ્યા અને તેના સારથિને પણ મારી રથાસન પરથી નીચે પાડી દીધો.
Verse 36
ततो वैकर्तन: कर्णश्रिन्तां प्राप दुरत्ययाम् । स च्छाद्यमान: समरे हताश्वो हतसारथि:,घोड़े और सारथिके मारे जानेपर समरांगणमें बाणोंद्वारा आच्छादित हुआ सूर्यपुत्र कर्ण दुस्तर चिन्तामें निमग्न हो गया
ત્યારે વૈકર્તન કર્ણ અપરાજેય ચિંતામાં ફસાઈ ગયો. સમરમાં તેના ઘોડા મારાયા હતા અને સારથી પણ હણાયો હતો; બાણવર્ષાથી ઢંકાઈ જઈ તે ક્ષણમાં તેનો ધૈર્ય ડગમગી ગયો.
Verse 37
मोहित: शरजालेन कर्तव्यं नाभ्यपद्यत । तथा कृच्छूगतं दृष्टवा कर्ण दुर्योधनो नृूप:
શરજાળથી મોહિત થઈ તે શું કરવું તે નક્કી કરી શક્યો નહીં. કર્ણને આવી કષ્ટસ્થિતિમાં જોયે રાજા દુર્યોધન પણ વ્યાકુળ થયો.
Verse 38
वेपमान इव क्रोधाद् व्यादिदेशाथ दुर्जयम् । गच्छ दुर्जय राधेयं पुरो ग्रसति पाण्डव:
ક્રોધથી જાણે કંપતો હોય તેમ તેણે દુર્જયને આદેશ આપ્યો—“દુર્જય! જા, રાધેય કર્ણ પાસે જા. પાંડવ અગ્રપંક્તિમાં ધસી આવે છે, જાણે સામેનું બધું ગળી જવા તત્પર હોય.”
Verse 39
जहि तूबरकं क्षिप्रं कर्णस्य बलमादधत् | बाणसमूहोंसे मोहित होनेके कारण उसे यह नहीं सूझता था कि अब क्या करना चाहिये। कर्णको इस प्रकार संकटमें पड़ा देख राजा दुर्योधन क्रोधसे काँपने-ला लगा और दुर्जयको आदेश देता हुआ बोला--*दुर्जय! जाओ। राधानन्दन कर्णको सामने ही पाण्डुपुत्र भीमसेन कालका ग्रास बनाना चाहता है। तुम कर्णका बल बढ़ाते हुए उस बिना दाढ़ी- मूँछके भुंडे भीमसेनको शीघ्र मार डालो” || ३७-३८ $ || एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा तव पुत्र॑ तवात्मज:
“તૂબરકને તુરંત મારી નાખો; તે કર્ણનું બળ વધારી રહ્યો છે.” એમ કહેવાતાં તારા પુત્રે “તથાસ્તુ” કહી ધાવા કર્યો.
Verse 40
स भीम॑ नवभिर्बाणैरश्वानष्टभितर्पयत्
તેણે ભીમને નવ બાણોથી અને ઘોડાઓને આઠ બાણોથી ભેદ્યા.
Verse 41
षड्भि: सूतं त्रिभि: केतुं पुनस्तं चापि सप्तभि: । उसने नौ बाणोंसे भीमसेनको, आठ बाणोंसे उनके घोड़ोंको और छ: बाणोंसे सारथिको घायल कर दिया। फिर तीन बाणोंद्वारा उनकी ध्वजापर आघात करके उन्हें भी पुन: सात बाणोंसे बींध डाला || ४० है ।।
સંજય બોલ્યા—છ બાણોથી તેણે સારથીને વિંધ્યો, ત્રણ બાણોથી ધ્વજને આઘાત કર્યો અને ફરી સાત બાણોથી ભીમસેનને ભેદી નાખ્યો. ત્યારે ભીમસેન પણ ક્રોધે ભરાઈ, ઘોડા અને સારથી સહિત, તત્કાળ પ્રતિપ્રહાર કરવા તેની સામે ધસી ગયો.
Verse 42
स्वलंकृतं क्षिती क्षुण्णं चेष्टमानं यथोरगम्
આભૂષણોથી સજ્જ હોવા છતાં, તે ધરતી પર ચકનાચૂર થઈ, સાપની જેમ વળાંકો મારી તડફડતો હતો.
Verse 43
सतुतंविरथं कृत्वा स्मयन्नत्यन्तवैरिणम्
તેને રથવિહોણો બનાવી, તેણે તે અતિશય વૈરી તરફ જોઈ ઉપહાસભર્યું સ્મિત કર્યું.
Verse 44
तथाप्यतिरथ: कर्णो भिद्यमानो5स्यथ सायकै:,भीमसेनके बाणोंसे क्षत-विक्षत होनेपर भी शत्रुओंको संताप देनेवाला अतिरथी कर्ण समरभूमिमें कुपित भीमसेनको छोड़कर भागा नहीं
તથા છતાં, અતિરથી કર્ણ ભીમસેનના બાણોથી ઘાયલ થઈ ચીરાઈ રહ્યો હતો તોય, રણભૂમિમાં ક્રોધિત ભીમને છોડીને ભાગ્યો નહીં.
Verse 45
न जहौ समरे भीम॑ क्रुद्धरूपं परंतप:,भीमसेनके बाणोंसे क्षत-विक्षत होनेपर भी शत्रुओंको संताप देनेवाला अतिरथी कर्ण समरभूमिमें कुपित भीमसेनको छोड़कर भागा नहीं
પરંતપ કર્ણે સમરમાં ક્રોધરૂપ ભીમને છોડ્યો નહીં; ભીમના બાણોથી ક્ષત-વિક્ષત થયો તોય તે ભાગ્યો નહીં.
Verse 132
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें भीमसेन और कर्णका युद्धविषयक एक सौ बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
સંજય બોલ્યો—આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત જયદ્રથવધપર્વમાં ભીમસેન અને કર્ણના યુદ્ધવિષયક એકસો બત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 133
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कर्णभीमयुद्धे त्रयस्त्रिंयदधिकशततमो< ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના જયદ્રથવધપર્વમાં કર્ણ અને ભીમના યુદ્ધવિષયક એકસો તેત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 216
चिक्षेप भीमसेनाय जीवितान्तकरीमिव । वह महाशक्ति दूसरी कालशक्तिके समान प्रतीत होती थी। महाबली राधापुत्र कर्णने जीवनका अन्त कर देनेवाली उस शक्तिको लेकर ऊपर उठाया और उसे धनुषपर रखकर भीमसेनपर चला दिया
સંજય બોલ્યો—તેણે ભીમસેન પર તે મહાશક્તિ જાણે પ્રાણાંતક હોય તેમ ફેંકી. તે બીજી કાળશક્તિ સમાન જણાતી હતી. મહાબલી રાધાપુત્ર કર્ણે તે પ્રાણહારી શક્તિને ઊંચે ઉઠાવી ધનુષ્ય પર ચઢાવી ભીમસેન તરફ છોડીને દીધી।
Verse 296
शार्टूलाविव चान्योन्यमामिषार्थेड भ्यगर्जताम् । महाराज! भीमसेनने कर्णके बाणोंको काटकर सिंहके समान गर्जना की। वे दोनों बलवान् वीर कभी गायके लिये लड़नेवाले दो साँड़ोंके समान हँकड़ते और कभी मांसके लिये परस्पर जूझनेवाले दो सिंहोंके समान दहाड़ते थे
સંજય બોલ્યો—શિકાર માટે પરસ્પર ગર્જના કરતા બે વાઘોની જેમ તેઓ એકબીજાને પડકારતા હતા. મહારાજ! ભીમસેને કર્ણના બાણો કાપીને સિંહ સમાન ગર્જના કરી. તે બંને બલવાન વીરો ક્યારેક ગાય માટે લડતા બે સાંઢોની જેમ હૂંકારતા અને ક્યારેક માંસ માટે પરસ્પર ઝઝૂમતા બે સિંહોની જેમ દહાડતા હતા।
Verse 313
शरै: पूर्णायतोत्सूष्टैरन्योन्यमभिजष्नतु: । जैसे दो विशाल गजराज अपने दाँतोंके अग्रभागोंद्वारा एक-दूसरेसे भिड़ गये हों
સંજય બોલ્યો—ધનુષ્યને પૂર્ણ ખેંચીને છોડેલા બાણોથી તેઓ પરસ્પર પ્રહાર કરતા હતા. જેમ બે વિશાળ ગજરાજ પોતાના દાંતના અગ્રભાગોથી એકબીજાને અથડાય, તેમ કર્ણ અને ભીમસેન પૂર્ણ તાણીને છોડેલા બાણોથી એકબીજાને ઘાયલ કરતા હતા।
Verse 393
अभ्यद्रवद् भीमसेनं व्यासक्तं विकिरन् शरै: । ऐसा आदेश मिलनेपर आपके पुत्र दुर्योधनसे “बहुत अच्छा” कहकर आपके दूसरे पुत्र दुर्जयने युद्धमें आसक्त हुए भीमसेनपर बाणोंकी वर्षा करते हुए आक्रमण किया
સંજય બોલ્યો—ત્યારે દુર્જય યુદ્ધમાં તલ્લીન ભીમસેન પર ધસી ગયો અને તેના પર બાણોની વર્ષા કરવા લાગ્યો।
Verse 413
दुर्जयं भिन्नमर्माणमनयद् यमसादनम् । तब भीमसेनने भी अत्यन्त कुपित होकर अपने शीघ्रगामी बाणोंद्वारा दुर्जय (दुष्पराजय)-के मर्मस्थलको विदीर्ण करके उसे सारथि और घोड़ोंसहित यमलोक भेज दिया
સંજય બોલ્યો—ત્યારે ભીમસેને અત્યંત ક્રોધિત થઈ પોતાના ઝડપી બાણોથી દુર્જયના મર્મસ્થાનો ભેદી, તેને સારથી અને ઘોડાઓ સહિત યમલોક મોકલી દીધો।
Verse 423
रुदन्नार्तस्तव सुतं कर्णश्नक्रे प्रदक्षिणम् । आभूषणभूषित दुर्जय अपने क्षत-विक्षत अंगोंसे पृथ्वीपर गिरकर चोट खाये हुए सर्पके समान छटपटाने लगा। उस समय कर्णने शोकार्त होकर रोते-रोते आपके पुत्रकी परिक्रमा की
સંજય બોલ્યો—ત્યારે કર્ણ શોકથી વ્યાકુળ થઈ રડતો-રડતો તમારા પુત્રની પ્રદક્ષિણા કરવા લાગ્યો। આભૂષણોથી શોભિત હોવા છતાં, ક્ષત-વિક્ષત અંગોવાળો તે ધરતી પર પડી ઘાયલ સર્પની જેમ છટપટાવા લાગ્યો।
Verse 433
समाचिनोद् बाणगणै: शतघ्नीभिश्न शड्कुभि: । इस प्रकार अपने अत्यन्त वैरी कर्णको रथहीन करके मुसकराते हुए भीमसेनने उसे बाणसमूहों, शतप्नियों और शंकुओंसे आच्छादित कर दिया
સંજય બોલ્યો—આ રીતે ભીમસેને પોતાના પરમ વૈરી કર્ણને રથહીન કરીને, સ્મિત સાથે બાણસમૂહો, શતઘ્નીઓ અને શંકુઓથી તેને ઢાંકી દીધો।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes uncompromising martial commitment with ethical and relational memory: Aśvatthāmā acknowledges mutual affection between factions yet argues that duty compels full-force combat, while Dhṛṣṭadyumna binds action to a vow-condition (not killing Aśvatthāmā while Droṇa lives), creating a tension between immediate advantage and pledged restraint.
Power in conflict is portrayed as relational rather than absolute: ‘tejas’ met by ‘tejas’ tends toward stabilization, not effortless domination. The text also frames vows and identity-claims as forces shaping behavior alongside weapons, indicating that intent, constraint, and reputation co-govern outcomes.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its meta-significance lies in demonstrating how narrative authority (Sañjaya’s report) preserves a case-study of vow-ethics and escalation within the war’s moral historiography.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.