Adhyaya 107
Droṇa-parva Adhyāya 107: Karṇa–Bhīma Saṃmarda (Arrow-storm Engagement)
Upa-parva: Karna–Bhīma Saṃmarda (Duel Episode within Droṇa-parva)
Dhṛtarāṣṭra questions Saṃjaya about the reactions of Duryodhana and Karṇa upon seeing a key figure appear turned away in battle. Saṃjaya reports that Karṇa, after taking up another properly prepared chariot, advances toward Bhīma, whose presence is likened to a blazing fire. The Kauravas perceive Bhīma as if offered to Yama’s mouth, indicating the dread his momentum inspires. Karṇa closes with loud bow and chariot-signal sounds; a renewed, severe clash begins between the two. Both warriors are described as mutually intent on each other’s defeat, glaring as if burning with their eyes, then colliding and striking in close contest. Bhīma’s internal motivation is explicitly tied to remembered hardships and humiliations: the dice-game, forest exile, Virāṭa residence, the seizure of wealth, and the attempted harm and public insult directed at Kuntī and Draupadī, including harsh speech attributed to Karṇa in the assembly. The duel becomes a dense missile exchange: Bhīma covers Karṇa with arrow-nets; Karṇa counters and pierces Bhīma with multiple sharp arrows. Their movements are compared to maddened elephants; conches and drums stir the host; mixed-colored horses and the spectacle of the combat draw the gaze of surrounding mahārathas. The narrative stresses the difficulty of discerning advantage, the creation of a sky-veiling arrow-rain, and the collateral collapse of men, horses, and elephants, producing rapid local devastation among Dhṛtarāṣṭra’s forces.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—राजन्, उन महात्मा महारथियों के रथों पर फहराते नाना-रूप ध्वजों को सुनो; युद्धभूमि में वे अग्नि-शिखाओं की तरह चमक रहे हैं। → ध्वजों के रूप, वर्ण, नाम और अलंकरण का क्रमशः वर्णन युद्ध की तैयारी को दृश्य-रूप देता है—स्वर्णमय दंड, काञ्चन-पीठ, घंटिकाओं की झंकार; हर ध्वज अपने स्वामी के स्वभाव, कुल-कीर्ति और प्रतिज्ञा का उद्घोष बन जाता है। → अर्जुन का विशाल वानर-चिह्न ध्वज (हनुमान-केतु) हिमालय पर दहकती अग्नि-सा देदीप्यमान बताया जाता है; उसी के साथ ‘जयद्रथ-वध’ की अभिलाषा लिए गाण्डीव का खिंचना—ध्वज-वैभव से प्रतिज्ञा-वैभव तक कथा का शिखर बनता है। → ध्वज-परिचय के माध्यम से दोनों पक्षों की शक्ति, गर्जना और मनोबल का तुल्य-प्रदर्शन होता है; रथों का ‘व्यतिक्षेप’ और परस्पर गर्जना युद्ध के अगले प्रहारों का संकेत देकर अध्याय को समेटती है। → अर्जुन की प्रतिज्ञा (जयद्रथ-वध) अब कर्म-रूप लेने को है—अगला क्षण किसके ध्वज को धूल में झुकाएगा?
Shlokas
Verse 1
#-+>.ी >> हु हि की ३. आजानेयका लक्षण इस प्रकार है-गुडगन्धा: काये ये सुश्लक्ष्णा: कान्तितो जितक्रोधा: । सारयुता जितेन्द्रिया: क्षुत्त॒डाहितं चापि नो दुःखम् ।॥। जानन्त्याजानेया निर्दिष्टा वाजिनो धीरै: । अर्थात् जिनके शरीरसे गुड़की-सी गन्ध आती हो
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—સંજય! પૃથાના પુત્રો અને મારા પક્ષના જે અનેક પ્રકારના ધ્વજો અતિશય તેજસ્વી શોભાથી ઝળહળતા હતા, તેમનું વર્ણન મને કર.
Verse 2
संजय उवाच ध्वजान् बहुविधाकारान् शृणु तेषां महात्मनाम् | रूपतो वर्णतश्चैव नामतश्ष निबोध मे
સંજય બોલ્યો—રાજન! તે મહાત્મા વીરોના અનેક પ્રકારના ધ્વજો સાંભળો. તેમના રૂપ, રંગ અને નામ પણ મારી પાસેથી જાણી લો.
Verse 3
तेषां तु रथमुख्यानां रथेषु विविधा ध्वजा: । प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र ज्वलिता इव पावका:,राजेन्द्र! उन श्रेष्ठ महारथियोंके रथोंपर भाँति-भाँतिके ध्वज प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी दिखायी देते थे
રાજેન્દ્ર! તે શ્રેષ્ઠ મહારથીઓના રથો પર અનેક પ્રકારના ધ્વજો પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન તેજસ્વી દેખાતા હતા.
Verse 4
काज्चना: काञज्चनापीडा: काञ्चनस्रगलंकृता: । काज्चनानीव शुड्राणि काञ्चनस्य महागिरे:
તે ધ્વજો સોનાના હતા; સોનાના શિખરો વડે મંડિત અને સોનાની માળાઓથી અલંકૃત હતા. તેઓ સોનામય મહાપર્વત સુમેરુના સોનાના શિખરો સમાન ઝળહળતા હતા.
Verse 5
अनेकवर्णा विविधा ध्वजा: परमशोभना: । ते ध्वजा: संवृतास्तेषां पताकाभि: समन्ततः
સંજય બોલ્યો—તેમના ધ્વજ અનેક રંગોના અને અનેક પ્રકારના, અત્યંત શોભન હતા. પરંતુ એ જ ધ્વજો ચારે તરફથી પતાકાઓથી ઘેરાઈને ઢંકાઈ ગયા હતા.
Verse 6
पताकाश्व ततस्तास्तु श्वसनेन समीरिता:
સંજય બોલ્યો—પછી તે પતાકાઓ (અને અશ્વો) તેમના શ્વાસના વેગથી પ્રેરિત થઈ હલવા લાગ્યા.
Verse 7
नृत्यमाना व्यदृश्यन्त रज़्मध्ये विलासिका: । उनकी वे पताकाएँ वायुसे संचालित हो रंगमंचपर नृत्य करनेवाली विलासिनियोंके समान दिखायी देती थीं ।। इन्द्रायुधसवर्णाभा: पताका भरतर्षभ
સંજય બોલ્યો—ધૂળની વચ્ચે તે પતાકાઓ નૃત્ય કરતી રંગમંચની વિલાસિનીઓ જેવી દેખાતી હતી. હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ઇન્દ્રધનુષ સમાન વર્ણોથી દીપ્ત તે પતાકાઓ જાણે યુદ્ધભૂમિ ઉપર નાચતી હોય તેમ લાગતી હતી.
Verse 8
दोधूयमाना रथिनां शोभयन्ति महारथान् | भरतश्रेष्ठ! इन्द्रधनुषके समान प्रभावाली फहराती हुई पताकाएँ रथियोंके विशाल रथोंकी शोभा बढ़ाती थीं ।। सिंहलाड्गूलमुग्रास्यं ध्वजं वानरलक्षणम्
સંજય બોલ્યો—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ડોલતી-લહેરાતી, ઇન્દ્રધનુષ સમાન તેજસ્વી તે પતાકાઓ મહારથીઓના વિશાળ રથોની શોભા વધારતી હતી. તેમાં વાનરચિહ્નવાળો એક ધ્વજ પણ હતો—ઉગ્રમુખ, સિંહલાંગૂલવાળો.
Verse 9
स वानरवरो राजन् पताकाभिरलंकृत:
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! તે શ્રેષ્ઠ વાનરચિહ્નવાળો ધ્વજ પતાકાઓથી અલંકૃત થઈ દૂરથી જ વિશેષ રીતે દેખાતો હતો.
Verse 10
तथैव सिंहलाडूगूलं द्रोणपुत्रस्य भारत
સંજય બોલ્યો—હે ભારત! એ જ રીતે દ્રોણપુત્રનું સિંહસમાન પરાક્રમ અને પ્રચંડ બળ પણ (પ્રગટ થયું).
Verse 11
ध्वजाग्रं समपश्याम बालसूर्यसमप्रभम् | भारत! इसी प्रकार हमलोगोंने द्रोणपुत्र अश्वत्थामा-के श्रेष्ठ ध्वजको प्रातः:कालीन सूर्यके समान अरुण कान्तिसे प्रकाशित देखा था। उसमें सिंहकी पूँछका चिह्न था || १०३ || काज्चनं पवनोदधूतं शक्रध्वजसमप्रभम्
સંજય બોલ્યો—હે ભારત! અમે ધ્વજાગ્ર જોયું—પ્રાતઃકાળના નવસૂર્ય સમાન તેજસ્વી; સુવર્ણમય, પવનથી લહેરાતું, અને ઇન્દ્રધ્વજ સમાન પ્રભાસંપન્ન।
Verse 12
हस्तिकक्ष्या पुनर्हमी बभूवाधिरथेर्ध्वज:
સંજય બોલ્યો—ફરીથી અધિરથપુત્રનો હાથી-ચિહ્નવાળો ધ્વજ દેખાયો।
Verse 13
पताका काज्चनी स्रग्वी ध्वजे कर्णस्य संयुगे
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધમાં કર્ણના ધ્વજ પર સુવર્ણમય પતાકા હતી, જે હારોથી શોભિત હતી।
Verse 14
आचार्यस्य तु पाण्डूनां ब्राह्मणस्य तपस्विन:
સંજય બોલ્યો—પાંડવોના આચાર્ય, તપસ્વી બ્રાહ્મણ (કૃપાચાર્ય)ના ધ્વજ પર સુંદર વૃષભનું ચિહ્ન અંકિત હતું. હે રાજન! તે વિશાળ રથ તે વૃષભચિહ્નથી એમ જ શોભતો હતો, જેમ ત્રિપુરઘ્ન મહાદેવનો રથ વૃષભચિહ્નથી વિરાજે છે.
Verse 15
गोवृषो गौतमस्यासीत् कृपस्य सुपरिष्कृत: । स तेन भ्राजते राजन् गोवृषेण महारथ:
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! ગૌતમનો તે સુશોભિત ગોવૃષ-ધ્વજ હવે કૃપના અધિકારમાં છે. એ ગોવૃષ-ચિહ્નથી તે મહારથી રણભૂમિમાં તેજસ્વી દેખાય છે.
Verse 16
मयूरो वृषसेनस्य काउ्चनो मणिरत्नवान्
સંજય બોલ્યો—વૃષસેનનો (ધ્વજ-ચિહ્ન) મયૂર હતો—સુવર્ણવર્ણ, મણિ-રત્નોથી શોભિત.
Verse 17
तेन तस्य रथो भाति मयूरेण महात्मन:
સંજય બોલ્યો—એ મયૂર-ચિહ્નથી તે મહાત્માનો રથ તેજસ્વી બને છે.
Verse 18
मद्रराजस्य शल्यस्य ध्वजाग्रेडग्नेशिखामिव
સંજય બોલ્યો—મદ્રરાજ શલ્યના ધ્વજાગ્રે પ્રજ્વલિત અગ્નિશિખા સમાન (તે) દેખાયો.
Verse 19
सा सीता भ्राजते तस्य रथमास्थाय मारिष
સંજય બોલ્યો—હે મારિષ! તે સીતા તેના રથ પર આરૂઢ થઈ તેજસ્વી દેખાય છે.
Verse 20
वराह: सिन्धुराजस्य राजतो5भिविराजते
સંજય બોલ્યો—સિંધુરાજનો વરાહ-ચિહ્ન યુદ્ધના કોલાહલમાં પણ રાજસી તેજથી વિશેષ રીતે ઝળહળી ઊઠ્યો હતો.
Verse 21
शुशुभे केतुना तेन राजतेन जयद्रथ:
સંજય બોલ્યો—તે તેજસ્વી ધ્વજથી અલંકૃત જયદ્રથ યુદ્ધના કોલાહલમાં પણ અત્યંત ઝળહળી અલગ જ દેખાતો હતો.
Verse 22
सौमदत्ते: पुनर्यूपो यज्ञशीलस्थ धीमतः
સંજય બોલ્યો—ફરી યજ્ઞધર્મમાં સ્થિર એવા બુદ્ધિમાન સૌમદત્તનો યૂપ-ચિહ્ન પણ નજરે પડ્યો.
Verse 23
ध्वज: सूर्य इवाभाति सोमश्नात्र प्रदृश्यते । सदा यज्ञमें लगे रहनेवाले बुद्धिमान् भूरिश्रवाके रथमें यूपका चिह्न बना था। वह ध्वज सूर्यके समान प्रकाशित होता था और उसमें चन्द्रमाका चिह्न भी दृष्टिगोचर होता था ।।
સંજય બોલ્યો—ધ્વજ સૂર્ય સમાન પ્રકાશિત થતો હતો અને તેમાં ચંદ્રનું ચિહ્ન પણ દેખાતું હતું. સદા યજ્ઞકર્મમાં લાગેલા બુદ્ધિમાન ભૂરિશ્રવાના રથ પર યૂપનું ચિહ્ન હતું. હે રાજન, તે સુવર્ણમય યૂપ સૌમદત્તના રથ પર અતિ શોભાયમાન હતો.
Verse 24
शलस्य तु महाराज राजतो द्विरदो महान्,महाराज! शलके ध्वजमें चाँदीका महान् गजराज बना हुआ था। भरतश्रेष्ठ! वह ध्वज सुवर्णनिर्मित विचित्र अंगोंवाले मयूरोंसे सुशोभित था और आपकी सेनाकी शोभा बढ़ा रहा था
સંજય બોલ્યો—હે મહારાજ, શલનો ધ્વજ અત્યંત તેજસ્વી હતો. તે ધ્વજ પર ચાંદીનો ઘડેલો મહાન ગજરાજ હતો. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ધ્વજ સુવર્ણનિર્મિત, વિચિત્ર અંગોવાળા મયૂરોથી પણ અલંકૃત હતો અને તમારી સેનાની શોભા વધારતો હતો.
Verse 25
केतु: काञ्चनचित्रा ड्रैर्मयूरिरुपशोभित: । स केतु: शो भयामास सैन्यं ते भरतर्षभ
મહારાજ, ભરતશ્રેષ્ઠ! ધ્વજમાં ચાંદીવર્ણ મહાગજરાજનું ચિહ્ન હતું. સુવર્ણમય, વિચિત્રવર્ણ મયૂરોથી શોભિત તે કેતુ તમારી સેનાની શોભા અને રણવૈભવ વધારતો હતો।
Verse 26
यथा श्वेतो महानागो देवराजचमूं तथा । नागो मणिमयो राज्ञो ध्वज: कनकसंवृत:
જેમ શ્વેતવર્ણ મહાગજ ઐરાવત દેવરાજની સેનાને શોભિત કરે છે, તેમ જ રાજા દુર્યોધનનો સુવર્ણમંડિત ધ્વજ મણિમય ગજરાજના ચિહ્નથી વિશિષ્ટ થઈ તેજસ્વી દેખાતો હતો।
Verse 27
किंकिणीशतसंह्वादो भ्राजंश्रित्रो रथोत्तमे । व्यभ्राजत भृशं राजन् पुत्रस्तव विशाम्पते
હે રાજન, પ્રજાપતિ! સૈકડો કિંકિણીના ઝંકારથી ગુંજતા તે ઉત્તમ રથ પર તમારો પુત્ર અત્યંત તેજસ્વી બની ભાસતો હતો।
Verse 28
नवैते तव वाहिन्यामुच्छिता: परमध्वजा:
હવે તમારી વાહિનીમાં આ શ્રેષ્ઠ ધ્વજધારી વીરો કાપી નાખવામાં આવ્યા છે।
Verse 29
दशमस्त्वर्जुनस्यासीदेक एव महाकपि:
અર્જુનની તરફથી દસમો તો માત્ર એક જ હતો—મહાકપિ, તે મહાવાનર।
Verse 30
ततदश्रित्राणि शुभ्राणि सुमहान्ति महारथा:
ત્યારે તે મહાન મહારથીઓ તેજસ્વી, અતિ વિશાળ રક્ષણકવચોની આડ લઈને યુદ્ધમાં અડગ ઊભા રહ્યા અને યુદ્ધના ધર્મસંકટમાં રક્ષા તથા બળ—બન્ને દ્વારા લાભ શોધતા આગળ વધ્યા।
Verse 31
तथैव धनुरायच्छत् पार्थ: शत्रुविनाशन:
એ જ રીતે શત્રુવિનાશક પાર્થ (અર્જુન) એ પોતાનું ધનુષ્ય ખેંચી તૈયાર કર્યું—યુદ્ધની કઠોર માંગણીઓ વચ્ચે પણ સંયમિત સંકલ્પથી શત્રુનો સામનો કરવા।
Verse 32
तवापराधादू राजानो निहता बहुशो युधि
સંજય બોલ્યો—“હે રાજા, તારા અપરાધના કારણે યુદ્ધમાં અનેક રાજાઓ વારંવાર માર્યા ગયા છે।”
Verse 33
तेषामासीद् व्यतिक्षेपौ गर्जतामितरेतरम्
સંજય બોલ્યો—તેમા પરસ્પર ગર્જના કરતા ભયંકર ગૂંચવણભર્યો અથડામણ શરૂ થયો; રણકોલાહલમાં એક પક્ષ બીજા પક્ષના પડકારને પ્રતિપડકારથી જવાબ આપતો ટકરાતો રહ્યો।
Verse 34
दुर्योधनमुखानां च पाण्डूनामृषभस्य च । उस समय एक-दूसरेको लक्ष्य करके गर्जना करनेवाले दुर्योधन आदि महारथियों तथा पाण्डवश्रेष्ठ अर्जुनमें परस्पर आघात-प्रतिघात होने लगा ।।
સંજય બોલ્યો—દુર્યોધન વગેરે અગ્રણી મહારથીઓ અને પાંડવોના વૃષભ અર્જુન, એકબીજાને લક્ષ્ય કરીને ગર્જના કરતા, પરસ્પર આઘાત-પ્રતિઆઘાત કરવા લાગ્યા. ત્યારે કૃષ્ણને સારથી બનાવેલા કૌંતેયે ત્યાં પરમ અદ્ભુત પરાક્રમ કર્યો।
Verse 35
अशोभत महाबाहुर्गाण्डीवं विक्षिपन् धनु:
સંજય બોલ્યો— મહાબાહુ અર્જુન ગાંડીવ ધનુષ્યને ઘુમાવતા યુદ્ધ માટે સજ્જ થઈ તેજસ્વી દેખાયો।
Verse 36
तत्रार्जुनो नरव्याप्र: शरैर्मुक्तै: सहस्रशः
સંજય બોલ્યો— ત્યાં નરવ્યાઘ્ર અર્જુને સહસ્રો બાણો છોડ્યા।
Verse 37
ततस्ते5पि नरव्याप्रा: पार्थ सर्वे महारथा:
સંજય બોલ્યો— ત્યારબાદ, હે પાર્થ, તે બધા નરવ્યાઘ્ર મહારથીઓ પણ આગળ વધ્યા।
Verse 38
संवृते नरसिंहैस्तु कुरूणामृषभे<र्जुने । महानासीत् समुद्धूतस्तस्य सैन्यस्य नि:स्वन:,जब कुरुश्रेष्ठ अर्जुन उन पुरुषसिंहोंद्वारा घेर लिये गये, तब उस सेनामें महान् कोलाहल प्रकट हुआ
સંજય બોલ્યો— કુરુઓમાં વૃષભ એવા અર્જુનને જ્યારે તે પુરુષસિંહોએ ઘેરી લીધો, ત્યારે તે સેનામાં મહાન્ ઘોંઘાટ ઊઠ્યો।
Verse 53
नानावर्णविरागाभि: शुशुभु: सर्वतो वृता: । वे परम शोभासम्पन्न अनेक प्रकारके बहुरंगे ध्वज सब ओरसे नाना रंगकी पताकाओंद्वारा घिरकर बड़ी शोभा पाते थे
સંજય બોલ્યો— નાનાં રંગોથી રંગાયેલી ધ્વજપતાકાઓથી સર્વ તરફથી ઘેરાયેલા તેઓ અત્યંત શોભાયમાન લાગતા હતા।
Verse 83
धनंजयस्य संग्रामे प्रत्यदृश्यत भैरवम् । उस संग्राममें अर्जुनका भयंकर ध्वज वानरके चिह्से सुशोभित दिखायी देता था। उस वानरकी पूँछ सिंहके समान थी और उसका मुख बड़ा ही उग्र था
સંજય બોલ્યા—તે ઘોર સંગ્રામમાં ધનંજયનો ધ્વજ ભયંકર રૂપે દેખાયો, વાનરચિહ્નથી સુશોભિત. તે વાનરની પૂંછ સિંહ જેવી હતી અને તેનું મુખ અત્યંત ઉગ્ર હતું.
Verse 96
त्रासयामास तत् सैन्यं ध्वजो गाण्डीवधन्चन: । राजन! श्रेष्ठ वानरसे सुशोभित तथा पताकाओंसे अलंकृत गाण्डीवधारी अर्जुनका वह ध्वज आपकी उस सेनाको भयभीत किये देता था
સંજય બોલ્યા—રાજન! ગાંડીવધારી અર્જુનનો તે ધ્વજ, શ્રેષ્ઠ વાનરચિહ્નથી શોભિત અને પતાકાઓથી અલંકૃત, તમારી તે સેના પર ભય ઉત્પન્ન કરતો હતો.
Verse 104
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक एक सौ चारवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત જયદ્રથવધપર્વમાં સંકુલ યુદ્ધવિષયક એકસો ચોથો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 105
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि ध्वजवर्णने पजञ्चाधिकशततमो<ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં જયદ્રથવધપર્વના અંતર્ગત ધ્વજવર્ણન વિષયક એકસો પાંચમો અધ્યાય.
Verse 116
नन्दनं कौरवेन्द्राणां द्रौणेलक्ष्म समुच्छितम् अश्व॒त्थामाका इन्द्रध्वजके समान प्रकाशमान सुवर्णमय ऊँचा ध्वज वायुकी प्रेरणासे फहराता हुआ कौरव-नरेशोंका आनन्द बढ़ा रहा था
સંજય બોલ્યા—દ્રોણવંશના ચિહ્નરૂપે ઊંચે ઉઠેલો અશ્વત્થામાનો સુવર્ણમય ધ્વજ, ઇન્દ્રધ્વજ સમાન પ્રકાશમાન થઈ, પવનની પ્રેરણાથી ફફડતો કૌરવ નરેશોનો હર્ષ વધારતો હતો.
Verse 126
आहवे खं महाराज ददृशे पूरयन्निव । अधिरथपुत्र कर्णका ध्वज हाथीकी सुवर्णमयी रस्सीके चिह्नसे युक्त था। महाराज! वह संग्राममें आकाशको भरता हुआ-सा दिखायी देता था
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! યુદ્ધના ઘમાસાણમાં તે ધ્વજ જાણે આકાશને જ ભરતો હોય તેમ દેખાતો હતો. અધિરથપુત્ર કર્ણના ધ્વજ પર સુવર્ણ હાથીનું ચિહ્ન અને સુવર્ણ દોરીનું અલંકાર-ચિહ્ન હતું; રણભૂમિમાં તે ગગનને વ્યાપી જાય એવો ભાસ થતો હતો.
Verse 133
नृत्यतीव रथोपस्थे श्वसनेन समीरिता । युद्धसस््थलमें कर्णके ध्वजपर सुवर्णमयी मालासे विभूषित पताका वायुसे आन्दोलित हो रथकी बैठकपर नृत्य-सा कर रही थी
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધસ્થળમાં પવનના વેગથી આંદોલિત થતી, કર્ણના ધ્વજ પર સુવર્ણમાળાથી વિભૂષિત પતાકા રથની બેઠક પર જાણે નૃત્ય કરતી હોય તેમ દેખાતી હતી.
Verse 153
त्रिपुरघ्नरथो यद्वद् गोवृषेण विराजता । पाण्डवोंके आचार्य
સંજય બોલ્યો—રાજન! જેમ ત્રિપુરનાશક મહાદેવનો રથ સુંદર વૃષભ-ચિહ્નથી શોભે છે, તેમ પાંડવોના આચાર્ય, તપસ્વી બ્રાહ્મણ, ગૌતમગોત્રીય કૃપાચાર્યનો વિશાળ રથ ધ્વજ પર અંકિત મનોહર વૃષભ-ચિહ્નથી અત્યંત શોભિત દેખાતો હતો.
Verse 163
व्याहरिष्यन्निवातिष्ठत् सेनाग्रमुपशो भयन् । वृषसेनका मणिरत्नविभूषित सुवर्णमय ध्वज मयूर-चिह्नसे युक्त था। वह मयूर सेनाके अग्रभागकी शोभा बढ़ाता हुआ इस प्रकार खड़ा था, मानो बोल देगा
સંજય બોલ્યો—સેનાના અગ્રભાગમાં વૃષસેનનો મણિરત્નોથી વિભૂષિત સુવર્ણ ધ્વજ મયૂર-ચિહ્નથી યુક્ત હતો. તે મયૂર અગ્રસેનાની શોભા વધારતો એવો ઊભો હતો જાણે હવે બોલી ઊઠશે.
Verse 183
सौवर्णी प्रतिपश्याम सीतामप्रतिमां शुभाम् । मद्रराज शल्यकी ध्वजाके अग्रभागमें हमने अग्निशिखाके समान उज्ज्वल, सुवर्णमय, अनुपम तथा शुभ लक्षणोंसे युक्त एक सीता (हलसे भूमिपर खींची हुई रेखा) देखी थी
સંજય બોલ્યો—મદ્રરાજ શલ્યના ધ્વજના અગ્રભાગમાં અમે અગ્નિશિખા સમાન તેજસ્વી, સુવર્ણમય, અનુપમ તથા શુભ લક્ષણોથી યુક્ત એક ‘સીતા’ જોઈ હતી—હળથી ધરતી પર ખેંચાયેલી રેખા જેવી.
Verse 196
सर्वबीजविरूढेव यथा सीता श्रिया वृता । माननीय नरेश! जैसे खेतमें हलकी नोकसे बनी हुई रेखा सभी बीजोंके अंकुरित होनेपर शोभासम्पन्न दिखायी देती है
સંજય બોલ્યો—માનનીય નરેશ! જેમ ખેતરમાં હળની નોકથી બનેલી સીતા (રેખા) બધાં બીજ અંકુરિત થતાં શોભાયમાન દેખાય છે, તેમ મદ્રરાજના રથનો આશ્રય લઈને તે ‘સીતા’ મહાશોભા પામી રહી હતી।
Verse 203
ध्वजाग्रेडलोहितार्काभो हेमजालपरिष्कृत: । सिन्धुराज जयद्रथकी ध्वजाके अग्रभागमें उज्ज्वल सूर्यके समान श्वेत कान्तिमान् और सोनेकी जालीसे विभूषित चाँदीका बना हुआ वराहचिह्न अत्यन्त सुशोभित हो रहा था
સંજયે વર્ણન કર્યું—સિંધુરાજ જયદ્રથની ધ્વજાના અગ્રભાગમાં ચાંદીથી બનેલું વરાહચિહ્ન અત્યંત શોભિત હતું. તે અગ્રભાગ તેજસ્વી સૂર્ય સમાન દીપ્તિમાન, શ્વેત કાંતિથી ઝળહળતું અને સોનાની જાળીથી અલંકૃત હતું।
Verse 213
यथा देवासुरे युद्धे पुरा पूषा सम शोभते । जैसे पूर्वकालमें देवासुर-संग्राममें पूषा शोभा पाते थे, उसी प्रकार उस रजतनिर्मित ध्वजसे जयद्रथकी शोभा हो रही थी
સંજય બોલ્યો—જેમ પ્રાચીનકાળે દેવાસુર-યુદ્ધમાં પૂષા શોભિત થતા, તેમ જ તે રજતનિર્મિત ધ્વજથી જયદ્રથ શોભા પામતો હતો।
Verse 236
राजसूये मखश्रेष्ठे यथा यूप: समुच्छित: । राजन! जैसे यज्ञोंमें श्रेष्ठ राजसूयमें ऊँचा यूप सुशोभित होता है, भूरिश्रवाका वह सुवर्णमय यूप वैसे ही शोभा पा रहा था
સંજય બોલ્યો—રાજન! જેમ યજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ રાજસૂયમાં ઊંચો યૂપ શોભિત થાય છે, તેમ જ ભૂરિશ્રવાનો તે સુવર્ણમય યૂપ શોભા પામતો હતો।
Verse 286
व्यदीपयंस्ते पृतनां युगान्तादित्यसंनिभा: । ये नौ उत्तम ध्वज आपकी सेनामें बहुत ऊँचे थे और प्रलयकालके सूर्यके समान अपना प्रकाश फैलाते हुए आपकी सेनाको उद्धासित कर रहे थे
સંજય બોલ્યો—યુગાંતના સૂર્ય સમાન તેજસ્વી તે ઉત્તમ ધ્વજો પોતાની પ્રભા ફેલાવી તમારી સેનાને પ્રકાશિત કરી રહ્યા હતા।
Verse 306
कार्मुकाण्याददुस्तूर्णमर्जुनार्थे परंतपा: । तदनन्तर शत्रुओंको संताप देनेवाले उन सब महारथियोंने अर्जुनको मारनेके लिये तुरंत ही विचित्र, चमकीले और विशाल धनुष हाथमें ले लिये
પરંતપ એવા તે સર્વ મહારથીઓએ અર્જુનના નિમિત્તે તુરંત ધનુષ્યો ઉઠાવ્યાં. ત્યારબાદ શત્રુઓને સંતાપ આપનારા તેઓ બધા અર્જુનવધ માટે ઉદ્યત થઈ, વિચિત્ર, તેજસ્વી અને વિશાળ ધનુષ્યો તરત જ હાથમાં ધારણ કર્યા.
Verse 316
गाण्डीवं दिव्यकर्मा तद् राजन दुर्मन्त्रिते तव । राजन! उसी प्रकार दिव्य कर्म करनेवाले शत्रुनाशन पार्थने भी आपकी कुमन्त्रणाके फलस्वरूप अपने गाण्डीव धनुषको खींचा
રાજન! તમારી કુમંત્રણા ના પરિણામે દિવ્ય કર્મ કરનાર શત્રુનાશક પાર્થે પણ એ જ રીતે પોતાનું ગાંડિવ ધનુષ ખેંચી લીધું.
Verse 326
नानादिग्भ्य: समाहूता: सहया: सरथद्विपा: । महाराज! आपके अपराधसे उस युद्धसस््थलमें अनेक दिशाओंसे आमन्त्रित होकर आये हुए बहुत-से राजा अपने घोड़ों, रथों और हाथियोंसहित मारे गये हैं
મહારાજ! તમારા અપરાધથી તે યુદ્ધસ્થળમાં અનેક દિશાઓથી આમંત્રિત થઈ આવેલા ઘણા સહાયક રાજાઓ પોતાના ઘોડા, રથ અને હાથીઓ સહિત માર્યા ગયા છે.
Verse 343
यदेको बहुभि: सार्ध समागच्छदभीतवत् | वहाँ श्रीकृष्ण जिनके सारथि हैं, उन कुन्तीकुमार अर्जुनने यह अत्यन्त अद्भुत पराक्रम किया कि अकेले ही बहुतोंके साथ निर्भय होकर युद्ध आरम्भ कर दिया
ત્યાં શ્રીકૃષ્ણ જેમના સારથી છે, તે કુંતીપુત્ર અર્જુને અતિ અદ્ભુત પરાક્રમ કર્યો—એકલો જ અનેક સામે નિર્ભય થઈ યુદ્ધ આરંભ્યું.
Verse 353
जिगीषुस्तान् नरव्याप्रो जिघांसुश्च जयद्रथम् । उनपर विजय पानेकी इच्छा रखकर जयद्रथके वधकी अभिलाषासे गाण्डीव धनुषको खींचते हुए पुरुषसिंह महाबाहु अर्जुनकी बड़ी शोभा हो रही थी
તેમને જીતવાની ઇચ્છા અને જયદ્રથવધની તીવ્ર અભિલાષાથી ગાંડિવ ધનુષ ખેંચતા નરવ્યાઘ્ર મહાબાહુ અર્જુન અતિ શોભાયમાન દેખાતો હતો.
Verse 363
अदृश्यांस्तावकान् योधानू् प्रचक्रे शत्रुतापन: । उस समय शत्रुओंको संताप देनेवाले नरव्याप्र अर्जुनने अपने छोड़े हुए सहस्तरों बाणोंद्वारा आपके योद्धाओंको अदृश्य कर दिया
સંજય બોલ્યો—શત્રુતાપક પાર્થ અર્જુને સહસ્રો બાણો છોડીને તમારા યોધાઓને ચારે તરફથી એવું ઢાંકી દીધા કે તેઓ રણભૂમિમાં અદૃશ્ય સમા થઈ ગયા।
Verse 376
अदृश्यं समरे चक्र: सायकौचै: समन्तत: । तब उन सभी पुरुषसिंह महारथियोंने भी समरांगणमें सब ओरसे बाणसमूहोंकी वर्षा करके अर्जुनको अदृश्य कर दिया
સંજય બોલ્યો—તે પુરુષસિંહ મહારથીઓએ સમરમાં ચારે તરફથી ઘન બાણવર્ષા કરીને અર્જુનને એવું ઢાંકી દીધો કે તે અદૃશ્ય થઈ ગયો।
Verse 1763
यथा स्कन्दस्य राजेन्द्र मयूरेण विराजता । राजेन्द्र! जैसे स्वामी स्कन्दका रथ सुन्दर मयूर-चिह्लसे शोभित होता है, उसी प्रकार महामना वृषसेनका रथ उस मयूरचिह्लसे शोभा पा रहा था
સંજય બોલ્યો—રાજેન્દ્ર! જેમ સ્વામી સ્કંદનો રથ મયૂર-ચિહ્નથી શોભિત થઈ તેજસ્વી લાગે છે, તેમ મહામના વૃષસેનનો રથ પણ એ જ મયૂર-ચિહ્નથી દીપ્તિમાન હતો।
Verse 2736
ध्वजेन महता संख्ये कुरूणामृषभस्तदा । प्रजानाथ! वह विचित्र ध्वज दुर्योधनके उत्तम रथपर सैकड़ों क्षुद्रधंटिकाओंकी ध्वनिसे शोभायमान था। उस महान् ध्वजसे युद्धस्थलमें आपके पुत्र कुरुश्रेष्ठ दुर्योधनकी उस समय बड़ी शोभा हो रही थी
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધમાં તે સમયે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ તમારો પુત્ર દુર્યોધન મહાન ધ્વજથી વિરાજમાન થઈ તેજસ્વી દેખાતો હતો. તેના ઉત્તમ રથ પર વિચિત્ર પતાકા લહેરાતી હતી અને સૈકડો નાની ઘંટડીઓના નાદથી તે વધુ શોભાયમાન બનતો હતો; એ ઊંચા મહાધ્વજથી રણભૂમિમાં તેની વિશેષ શોભા થતી હતી।
Verse 2936
अदीप्यतार्जुनो येन हिमवानिव वह्नलिना । दसवाँ ध्वज एकमात्र अर्जुनका ही था, जो विशाल वानरचिह्लसे सुशोभित था। उससे अर्जुन उसी प्रकार देदीप्यमान हो रहे थे, जैसे अग्निसे हिमालय पर्वत उद्धासित होता है
સંજય બોલ્યો—દસમો ધ્વજ માત્ર અર્જુનનો જ હતો; તે વિશાળ વાનર-ચિહ્નથી સુશોભિત હતો. એ ધ્વજથી અર્જુન એવો દેદીપ્યમાન લાગતો હતો, જેમ અગ્નિમાળાથી હિમાલય પર્વત પ્રકાશિત થાય।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes duty-driven combat with the ethically destabilizing force of grievance: Bhīma’s resolve is fueled by remembered injustices, raising the question of when righteous redress becomes indistinguishable from vengeance within kṣatriya action.
Actions in the present are shown to be conditioned by prior speech and institutional harms; the text implies that unresolved humiliation and public wrongdoing persist as causal seeds, shaping perception, escalation, and the capacity for restraint.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level effect is achieved through Saṃjaya’s evaluative similes and Dhṛtarāṣṭra’s inquiry structure, which frame the duel as exemplary of war’s moral and human cost.