Shloka 3
Droṇa–Arjuna Yuddha; Trigarta-Āvaraṇa; Bhīmasena Gajānīka-bheda
Droṇa and Arjuna Engage; Trigarta Containment; Bhīma Breaks the Elephant Corps
अब्रवीच्च तदा राजन् भीष्म कुरुपितामहम्,कथयामास दुर्धर्षो विनि:श्वस्य पुनः पुनः । संजय कहते हैं--महाराज! शत्रुओंको संताप देनेवाला राजा दुर्योधन उस महान् युद्धमें एक राक्षसके द्वारा प्राप्त हुई अपनी पराजयको नहीं सह सका। उसने गंगानन्दन भीष्मजीके पास जाकर उन्हें विनीतभावसे प्रणाम करनेके पश्चात् सारा वृत्तान्त यथावत् रूपसे कह सुनाया। उस दुर्धर्ष वीरने बारंबार लम्बी साँस खींचकर घटोत्कचकी विजय और अपनी पराजयकी कथा कही राजन्! फिर उसने कुरुकुलके वृद्ध पितामह भीष्मसे कहा--'प्रभो! जैसे मेरे शत्रु वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णका आश्रय लेकर युद्ध करते हैं, उसी प्रकार मैंने केवल आपका सहारा लेकर पाण्डवोंके साथ भयंकर युद्ध छेड़ा है
sañjaya uvāca | abravīc ca tadā rājan bhīṣmaṁ kurupitāmaham, kathayāmāsa durdharṣo viniḥśvasya punaḥ punaḥ |
સંજય બોલ્યા—રાજન! ત્યારે દુર્ધર્ષ દુર્યોધને કુરુપિતામહ ભીષ્મને કહ્યું. તે વારંવાર ઊંડા શ્વાસ લઈને બધો વૃત્તાંત યથાવત્ કહી ચૂક્યો હતો; પછી બોલ્યો—‘પ્રભુ! જેમ મારા શત્રુઓ વસુદેવનંદન શ્રીકૃષ્ણનો આશ્રય લઈને યુદ્ધ કરે છે, તેમ જ હું પણ માત્ર તમારો સહારો લઈને પાંડવો સાથે આ ઘોર યુદ્ધ આરંભ્યું છે.’
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical psychology of war: pride wounded by defeat seeks validation and support from authority. It contrasts reliance on righteous counsel and divine-aligned guidance (the Pāṇḍavas’ dependence on Kṛṣṇa) with reliance on mere power or seniority (Duryodhana’s dependence on Bhīṣma), implying that the quality of one’s refuge—dharma-aligned or ego-driven—shapes outcomes.
Sañjaya reports that Duryodhana, distressed and repeatedly sighing after a setback, goes to Bhīṣma, bows respectfully, and narrates the events. He then tells Bhīṣma that just as the Pāṇḍavas fight supported by Kṛṣṇa, he is waging the war relying on Bhīṣma alone.