Adhyaya 4
Bhīṣma Parva, Adhyāya 4 — Dhṛtarāṣṭra–Vyāsa Saṃvāda on Kāla and Jayalakṣaṇa (Signs of Victory)
Upa-parva: Nimitta-jaya-lakṣaṇa-vicāra (Omens and Signs of Victory) — within Bhīṣma Parva
Vaiśaṃpāyana narrates a reflective exchange in which the ascetic sage Vyāsa addresses Dhṛtarāṣṭra’s predicament. Vyāsa first articulates kāla (time) as a force that contracts and recreates worldly conditions, denying permanence and warning against the ethical degradation of kin-slaying framed as political necessity. Dhṛtarāṣṭra acknowledges knowledge yet admits confusion driven by self-interest, then requests a precise account of the signs that accompany impending victory in collective engagements. Vyāsa enumerates auspicious indicators: orderly sacrificial fire (bright, smokeless, right-curling flame), favorable sounds (conch, drums), auspicious bird-calls and flight patterns, favorable winds, pleasing sensory conditions, and—most prominently—troop morale and cohesion. He also describes the dynamics of rout and panic: once a formation is “split” (dīrṇa), fear propagates, and even large forces become hard to stabilize. The chapter concludes with a strategic-philosophical caution: numerical strength alone does not ensure victory; outcomes are unstable, contingent, and entwined with daiva (the beyond-human factor), so even victory may entail depletion.
Chapter Arc: कुरुक्षेत्र के द्वार पर आकाश स्वयं भाषा बोल उठता है—राहु-केतु का एक ही राशि में आ जाना, सूर्य का तुला में होना, और अशुभ संकेतों की शृंखला; मानो युद्ध से पहले प्रकृति अंतिम चेतावनी दे रही हो। → धृतराष्ट्र, कुछ क्षण मौन रहकर बार-बार लंबी साँसें लेते हैं और संजय से पूछते हैं—ये उत्पात क्या कहते हैं? उसी प्रश्न के उत्तर में कथा युद्धभूमि से हटकर ‘भूमि’ और ‘भूत’ के व्यापक विधान पर फैलती है: स्थावर-जंगम का भेद, जंगम की योनियाँ, चौदह प्रकार के प्राणी, ग्राम्य और आरण्य पशुओं की गणना—और फिर उसी भूमि पर अधिकार के लिए राजाओं की अतृप्त लालसा। → वाक्य-शिखर यह उद्घोष बनता है: ‘भूमौ च जायते सर्वं… भूमि: प्रतिष्ठा भूतानां’ और फिर उसका कठोर निष्कर्ष—‘यस्य भूमिस्तस्य सर्वं… तत्रातिगृद्धा राजानो विनिधघ्नन्तीतरेतरम्’—जिसके पास भूमि, उसके पास सब; और उसी भूमि के लोभ में राजा एक-दूसरे का विनाश करते हैं। → अध्याय ज्ञान-गणना के रूप में स्थिर होता है—चर-अचर, अण्डज-स्वेदज-जरायुज, चौदह भेद, ग्राम्य-आरण्य पशुओं की सूची—और इस बोध पर टिकता है कि युद्ध का मूल केवल शस्त्र नहीं, ‘भूमि’ का आकर्षण है, जो समस्त प्राणियों की प्रतिष्ठा भी है और संघर्ष का कारण भी। → अशुभ संकेतों की छाया बनी रहती है—यदि भूमि ही सबका आधार है, तो उसी भूमि के लिए उठे शस्त्र किसका धर्म सिद्ध करेंगे और किसका विनाश?
Shlokas
Verse 1
- राहु और केतु सदा एक-दूसरेसे सातवीं राशिपर स्थित होते हैं
વૈશમ્પાયને કહ્યું—જનમેજય! આમ કહીને મહર્ષિ વ્યાસ બુદ્ધિમાન્ ધૃતરાષ્ટ્રને છોડીને ચાલ્યા ગયા. ધૃતરાષ્ટ્ર પણ તે વચન સાંભળી થોડો સમય ધ્યાનમાં લીન રહ્યા અને મનમાં તેનો અર્થ વિચારતા રહ્યા—મહાસંઘર્ષની પૂર્વસંધ્યાએ અંતરમાં ઊઠતી ધર્મચિંતા જાણે પ્રગટ થઈ હોય તેમ.
Verse 2
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनि:श्वस्य मुहुर्मुहुः । संजयं संशितात्मानमपृच्छद् भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ) दो घड़ीतक सोचने-विचारनेके पश्चात् बारंबार लंबी साँस खींचते हुए उन्होंने विशुद्ध हृदयवाले संजयसे पूछा--
વૈશમ્પાયને કહ્યું—ભરતશ્રેષ્ઠ ધૃતરાષ્ટ્રે ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કરીને વારંવાર ઊંડા, ભારે શ્વાસ લીધા; પછી સંયમિત મનવાળા સંજયને પૂછ્યું—રાજાના હૃદયનો ભાર જણાતો હતો અને તે સત્ય ઉપદેશ તરફ વળ્યો હતો.
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जग्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें अमंगलस्चक उत्पातों तथा विजययूचक लक्षणोंका वर्णनविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ
વ્યાસે કહ્યું—સંજય! ધરતીના પાલક એવા આ શૂર રાજાઓ આ ભૂમિ માટે જ પ્રાણ સુધી અર્પી યુદ્ધનું અભિનંદન કરે છે. અહીં તેઓ નાના-મોટા અનેક અસ્ત્ર-શસ્ત્રોથી એકબીજા પર ઘાતક પ્રહાર કરીને પરસ્પરનો નાશ કરે છે; ભૂતલના ઐશ્વર્યની લાલસામાં તેઓ એકબીજાને સહન કરી શકતા નથી અને પરસ્પર પ્રહાર કરતાં કરતાં યમલોકની જનસંખ્યા વધારે છે—તોય શાંત થતા નથી. તેથી હું માનું છું કે આ ભૂમિ અનેક ગુણોથી વિભૂષિત છે; તેથી સંજય, તું મને આ ભૂમિના ગુણોનું વર્ણન કર.
Verse 4
पार्थिवा: पृथिवीहेतो: समभित्यज्य जीवितम् । न वा शाम्यन्ति निष्नन्तो वर्धयन्ति यमक्षयम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— પૃથ્વી માટે રાજાઓ પોતાનું જીવન પણ ત્યજીને યુદ્ધમાં ધસી પડે છે. પરસ્પર એકબીજાને પાડી નાખતા હોવા છતાં તેઓ શાંત થતા નથી; ઉલટું યમલોકની અક્ષય વૃદ્ધિને જ વધારતા જાય છે.
Verse 5
भौममैश्वर्यमिच्छन्तो न मृष्यन्ते परस्परम् । मन्ये बहुगुणा भूमिस्तन्ममाचक्ष्व संजय
વૈશંપાયન બોલ્યા— ભૂમિના ઐશ્વર્યની ઇચ્છાથી તેઓ પરસ્પર એકબીજાને સહન કરી શકતા નથી. મને લાગે છે કે આ ધરતી અનેક ગુણોથી યુક્ત છે; તેથી, સંજય, મને પૃથ્વીના ગુણો કહો.
Verse 6
बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । कोट्यश्व लोकवीराणां समेता: कुरुजाडले,“कुरक्षेत्रमें इस जगत्के कई हजार, लाख, करोड़ और अरबों वीर एकत्र हुए हैं
વૈશંપાયન બોલ્યા— કુરુજાંગલમાં લોકના વીરો હજારો, પ્રયુતો, અર્બુદો અને કરોડોની સંખ્યામાં એકત્ર થયા હતા.
Verse 7
देशानां च परीमाणं नगराणां च संजय । श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यत एते समागता:,“संजय! ये लोग जहाँ-जहाँसे आये हैं, उन देशों और नगरोंका यथार्थ परिमाण मैं तुमसे सुनना चाहता हूँ
વૈશંપાયન બોલ્યા— સંજય, આ લોકો જે જે દેશો અને નગરોમાંથી આવ્યા છે, તે દેશો અને નગરોનું યથાર્થ પરિમાણ હું તત્ત્વથી સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Verse 8
दिव्यबुद्धिप्रदीपेन युक्तस्त्वं ज्ञानचक्षुषा । प्रभावात् तस्य विप्रर्षेव्यासस्थामिततेजस:
કારણ કે અમિત તેજસ્વી બ્રહ્મર્ષિ વ્યાસના પ્રભાવથી તું દિવ્ય બુદ્ધિ-રૂપ પ્રદીપથી પ્રકાશિત જ્ઞાનચક્ષુથી યુક્ત થયો છે.
Verse 9
संजय उवाच यथाप्रज्ञं महाप्राज्ञ भौमान् वक्ष्यामि ते गुणान् | शास्त्रचक्षुरवेक्षस्व नमस्ते भरतर्षभ
સંજય બોલ્યો—મહાપ્રાજ્ઞ! મારી બુદ્ધિ અનુસાર હું તમને આ ભૂમિના ગુણો વર્ણવીશ. હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તમને નમસ્કાર; શાસ્ત્રદૃષ્ટિથી આ વિષયને જોઈને સમજો.
Verse 10
द्विविधानीह भूतानि चराणि स्थावराणि च । त्रसानां त्रिविधा योनिरण्डस्वेदजरायुजा:
રાજન! આ પૃથ્વી પર પ્રાણીઓ બે પ્રકારના છે—સ્થાવર અને જંગમ. જંગમ પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ ત્રણ રીતે કહેવાય છે—અંડજ, સ્વેદજ અને જરાયુજ.
Verse 11
त्रसानां खलु सर्वेषां श्रेष्ठा राजन् जरायुजा: । जरायुजानां प्रवरा मानवा: पशवश्च ये,राजन! सम्पूर्ण जंगम जीवोंमें जरायुज श्रेष्ठ माने गये हैं, जरायुजोंमें भी मनुष्य और पशु उत्तम हैं
રાજન! સર્વ જંગમ જીવોમાં જરાયુજ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. અને જરાયુજોમાં પણ, રાજન, મનુષ્ય અને પશુ ઉત્તમ ગણાય છે.
Verse 12
नानारूपधरा राजंस्तेषां भेदाश्षतुर्दश । वेदोक्ता: पृथिवीपाल येषु यज्ञा: प्रतिष्ठिता:
રાજન! તેઓ અનેક રૂપ ધારણ કરે છે. હે પૃથ્વીપાલ! તેમના ચૌદ ભેદ છે, જે વેદોમાં કહેલા છે; અને انہीं પર યજ્ઞોની પ્રતિષ્ઠા છે.
Verse 13
ग्राम्याणां पुरुषा: श्रेष्ठा: सिंहाश्वारण्यवासिनाम् | सर्वेषामेव भूतानामन्योन्येनोपजीवनम्
ગ્રામ્ય (ગામમાં વસતા) મનુષ્ય અને પશુઓમાં મનુષ્ય શ્રેષ્ઠ છે; અને અરણ્યવાસી પશુઓમાં સિંહ શ્રેષ્ઠ છે. ખરેખર, સર્વ પ્રાણીઓનું જીવનનિર્વાહ પરસ્પર સહાયથી જ થાય છે.
Verse 14
उद्धिज्जा: स्थावरा: प्रोक्तास्तेषां पजचैव जातय: । वृक्षगुल्मलतावलल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातय:
સંજયે કહ્યું: અંકુરથી જન્મનારાં સ્થાવર (વનસ્પતિ) કહેવાય છે. તેમની પાંચ જાતિઓ કહેવાઈ છે—વૃક્ષ, ગુલ્મ, લતા, વલ્લી અને ત્વક્સાર (જેમ કે વાંસ). આ બધાં તૃણ-વનસ્પતિ વર્ગમાં ગણાય છે.
Verse 15
तेषां विंशतिरेकोना महाभूतेषु पठचसु । चतुर्विशतिरुद्दिष्टा गायत्री लोकसम्मता
સંજયે કહ્યું: તેમની સંખ્યા ઓગણીસ કહેવાઈ છે; અને તેમાં પાંચ મહાભૂતોને પણ ગણીએ તો કુલ ચોવીસ ઠરે છે. લોકસમ્મત ગાયત્રીમાં પણ ચોવીસ અક્ષર છે; તેથી આ ચોવીસ તત્ત્વોને પણ ‘ગાયત્રી’ કહેવામાં આવે છે.
Verse 16
य एतां वेद गायत्री पुण्यां सर्वगुणान्विताम् । तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ स लोके न प्रणश्यति,भरतश्रेष्ठ] जो लोकमें स्थित इस सर्वगुणसम्पन्न पुण्यमयी गायत्रीको यथार्थरूपसे जानता है, वह कभी नष्ट नहीं होता
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! જે આ સર્વગુણસંપન્ન, પુણ્યમય ગાયત્રીને તત્ત્વથી યથાર્થ રીતે જાણે છે, તે આ લોકમાં નાશ પામતો નથી.
Verse 17
अरण्यवासिन: सप्त सप्तैषां ग्रामवासिन: । सिंहा व्याप्रा वराहाश्न महिषा वारणास्तथा
સંજયે કહ્યું: અરણ્યવાસી સાત હતા અને એમમાં જ ગ્રામવાસી પણ સાત હતા—સિંહ, વ્યાઘ્ર, વરાહ, મહિષ અને વारण (હાથી) સમાન.
Verse 18
गौरजाविमनुष्याश्च अश्वाश्वतरगर्दभा:
ગાય, બકરી, ભેંઢ, મનુષ્ય, ઘોડા, ખચ્ચર અને ગધેડા—આ સાતને સાધુજનોએ ગ્રામવાસી કહ્યા છે. રાજન! આ રીતે ગ્રામવાસી અને વનવાસી મળીને કુલ ચૌદ કહેવાયા છે.
Verse 19
एते ग्राम्या: समाख्याता: पशव: सप्त साधुभि: । एते वै पशवो राजन _ग्राम्यारण्याश्षतुर्दश
સંજય બોલ્યો—આ સાત પશુઓને જ્ઞાની પુરુષોએ ‘ગ્રામ્ય’ (વસાહતોમાં રહેતા) તરીકે વર્ણવ્યા છે. હે રાજન, ગ્રામ્ય અને આરણ્ય—બંનેને મળાવીને આ પશુઓ કુલ ચૌદ કહેવાય છે.
Verse 20
भूमौ च जायते सर्व भूमौ सर्व विनश्यति । भूमि: प्रतिष्ठा भूतानां भूमिरेव परायणम्
સંજય બોલ્યો—બધું આ ભૂમિ પર જ જન્મે છે અને આ ભૂમિમાં જ લય પામે છે. ભૂમિ જ સર્વ પ્રાણીઓની પ્રતિષ્ઠા છે અને ભૂમિ જ તેમનું પરમ આશ્રય છે.
Verse 21
यस्य भूमिस्तस्य सर्व जगत् स्थावरजड्भमम् । तत्रातिगृद्धा राजानो विनिधघ्नन्तीतरेतरम्
સંજય બોલ્યો—જેનાં અધિકારમાં ભૂમિ છે, તેનાં અધિકારમાં સ્થાવર-જંગમ સમગ્ર જગત ગણાય છે. તેથી ભૂમિ પ્રત્યે અતિ લોભ ધરાવતા રાજાઓ પરસ્પર એકબીજાને ઘાત કરે છે.
Verse 176
ऋक्षाश्न वानराश्नैव सप्तारण्या: स्मृता नृप । नरेश्वर! उपर्युक्त चौदह प्रकारके जरायुज प्राणियोंमें वनवासी पशु सात हैं और ग्रामवासी भी सात ही हैं। सिंह
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! ઉપર જણાવેલ ચૌદ પ્રકારના જરાયુજ પ્રાણીઓમાં સાત આરણ્ય અને સાત ગ્રામ્ય એમ સ્મૃત છે. સિંહ, વ્યાઘ્ર, વરાહ, મહિષ, ગજ, ઋક્ષ (રીછ) અને વાનર—આ સાત વનવાસી પશુ માનવામાં આવ્યા છે.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether pursuit of sovereignty can justify actions that damage kuladharma and kinship ethics; Vyāsa frames kin-harm as ethically diminutive and urges a lawful path when alternatives exist.
Victory is not a simple function of force; it depends on contingent conditions (nimitta), collective psychology (harṣa/morale), and the operation of kāla/daiva, implying the need for humility, ethical restraint, and strategic prudence.
Yes: the chapter explicitly notes that numerical superiority does not guarantee success and that even successful engagements entail kṣaya (depletion), functioning as a caution against triumphal certainty and simplistic causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.