Shloka 93
Abhimanyu’s Śrāddha; Vyāsa’s Assurance of the Unborn Heir (अभिमन्योः श्राद्धं तथा गर्भरक्षणोपदेशः)
यत्र मे हृदयं दुःखाच्छतथा न विदीर्यते । “वृष्णिनन्दन! अभिमन्युकी आँखें ठीक तुम्हारे ही समान सुन्दर थीं। हाय! वह रणभूमिमें शत्रुओंद्वारा कैसे मारा गया? जान पड़ता है
yatra me hṛdayaṃ duḥkhāc chatathā na vidīryate |
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— દુઃખથી આઘાત પામ્યા છતાં મારું હૃદય શતધા કેમ વિદિર્ણ થતું નથી? હે વૃષ્ણિનંદન! અભિમન્યુની આંખો તારી જેવી જ અતિ સુંદર હતી. હાય! રણભૂમિમાં શત્રુઓએ તેને કેવી રીતે મારી નાખ્યો? લાગે છે કે જ્યારે મનુષ્યનો નિર્ધારિત સમય હજી પૂર્ણ થયો ન હોય, ત્યારે મૃત્યુ પામવું અત્યંત કઠિન હોય છે; તેથી આ દારુણ સમાચાર સાંભળ્યા છતાં મારું હૃદય દુઃખથી સો ટુકડાંમાં તૂટતું નથી.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage reflects on kāla (the appointed time): when one’s destined hour has not arrived, even overwhelming sorrow may not ‘break’ a person, suggesting a mysterious restraint imposed by fate/time and the endurance of the human heart amid calamity.
The speaker, addressing Kṛṣṇa as Vṛṣṇinandana, laments Abhimanyu’s death in battle—marveling at how such a noble youth was killed by enemies—and expresses stunned grief, wondering why his heart has not shattered despite hearing such dreadful news.