Shloka 8
Adhyāya 51: Kṛṣṇa’s Leave-Taking and Departure for Dvārakā (द्वारकागमनानुमति)
नदीपर्वतजालै श्व सर्वतः परिभूषितम् । विविधाभिस्तथा चाद्धिः सततं समलंकृतम्
nadī-parvata-jālaiś ca sarvataḥ paribhūṣitam | vividhābhis tathā cādbhiḥ satataṃ samalaṅkṛtam || idaṃ jagad ekaṃ brahma-vanaṃ; avyaktā prakṛtir asyādiḥ | pañca mahābhūtāni daśendriyāṇi caikaṃ manaḥ—iti ṣoḍaśa-viśeṣair asya vistāraḥ | idaṃ carācara-prāṇibhiḥ paripūrṇam | sūrya-candra-prabhṛtibhiḥ prakāśaiḥ prakāśitam | graha-nakṣatraiḥ suśobhitam | nadī-parvata-saṅghaiḥ sarvataḥ vibhūṣitam | nānā-vidhair adbhiḥ satataṃ alaṅkṛtam | etad eva sarva-bhūtānāṃ jīvanaṃ sarva-prāṇināṃ ca gatiḥ | asmin brahma-vane kṣetrajñaś carati ||
વાયુદેવે કહ્યું— “આ સમગ્ર જગત એક જ બ્રહ્મવન છે. તેની આદિ અવ્યક્ત પ્રકૃતિ છે. પાંચ મહાભૂત, દસ ઇન્દ્રિયો અને એક મન—આ સોળ વિશેષ તત્ત્વો સુધી તેનો વિસ્તાર છે. તે ચરાચર પ્રાણીઓથી ભરેલું છે; સૂર્ય-ચંદ્ર વગેરેના પ્રકાશથી પ્રકાશિત છે; ગ્રહો અને નક્ષત્રોથી શોભિત છે; નદીઓ અને પર્વતમાળાઓના જાળથી સર્વત્ર વિભૂષિત છે; અને નાનાવિધ જળોથી સદા અલંકૃત છે. આ જ સર્વ ભૂતોનું જીવન અને સર્વ પ્રાણીઓની ગતિ છે. આ બ્રહ્મવનમાં ક્ષેત્રજ્ઞ વિહરે છે.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse presents a Sāṅkhya-like vision: the cosmos is ‘Brahman’s forest,’ arising from unmanifest Prakṛti and unfolding through elements, senses, and mind, while the kṣetrajña (conscious knower) moves within it as the witnessing principle. Ethical force: cultivate discernment between Nature’s changing display and the steady knower, supporting detachment and right understanding.
Vāyu-deva is instructing the listener by describing the world’s structure and beauty—sun, moon, stars, rivers, mountains, waters—then reframing it philosophically as a field of experience in which the kṣetrajña dwells and ‘wanders,’ guiding the audience toward metaphysical insight rather than mere description.