Shloka 7
Adhyāya 51: Kṛṣṇa’s Leave-Taking and Departure for Dvārakā (द्वारकागमनानुमति)
अव्यक्तादि विशेषान्तं सहस्थावरजड्रमम् । सूर्यचन्द्रप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम्
avyaktādi-viśeṣāntaṁ saha-sthāvara-jaḍa-dramam | sūrya-candra-prabhā-lokaṁ graha-nakṣatra-maṇḍitam | idaṁ jagad ekaṁ brahma-vanaṁ | avyakta-prakṛtir asyādaḥ | pañca-mahābhūta-daśendriyāṇi caikaṁ mana iti ṣoḍaśa-viśeṣaiḥ asya vistāraḥ | idaṁ carācara-prāṇibhir pūrṇam | sūrya-candrādi-prakāśaiḥ prakāśitam | graha-nakṣatraiḥ suśobhitam | nadī-parvata-saṅghaiḥ sarvato vibhūṣitam | nānā-vidha-jalaiḥ sadālaṅkṛtam | etat sarva-bhūtānāṁ jīvanaṁ sarva-prāṇināṁ ca gatiḥ | asmin brahma-vane kṣetrajñaś carati |
વાયુએ કહ્યું—આ જગત એક બ્રહ્મવન છે. અવ્યક્ત પ્રકૃતિ તેનું આદિ છે અને તેનો વિસ્તાર સોળ વિશેષો સુધી પહોંચે છે—પાંચ મહાભૂત, દસ ઇન્દ્રિયો અને એક મન. તે સ્થાવર-જંગમ પ્રાણીઓથી ભરેલું છે. સૂર્ય-ચંદ્રના પ્રકાશથી પ્રકાશિત, ગ્રહ-નક્ષત્રોથી મંડિત, અને નદીઓ તથા પર્વતસમૂહોથી ચારે તરફ શોભિત છે. નાનાપ્રકારના જળોથી તે સદા અલંકૃત રહે છે. આ જ સર્વ ભૂતોનું જીવન અને સર્વ પ્રાણીઓની ગતિ છે. આ બ્રહ્મવનમાં ક્ષેત્રજ્ઞ વિહરે છે.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse presents the cosmos as a ‘forest of Brahman’: an all-encompassing field arising from unmanifest Prakṛti and structured through key principles (elements, senses, mind). Within this vast, ornamented universe, the kṣetrajña—the conscious self—moves as an experiencer/witness, pointing toward self-knowledge and discernment between consciousness and nature.
Vāyudeva is instructing the listener by describing the universe in a vivid, poetic cosmological image. He reframes the world’s diversity (sun, moon, stars, rivers, mountains, beings) as a single coherent domain, preparing a philosophical reflection on the self (kṣetrajña) that traverses and experiences this ‘field’.