Mahabharata — Ashvamedhika Parva, Shloka 27
Mind as Charioteer; Kṣetrajña, Tapas, and Dhyāna-Yoga
Adhyātma-Upadeśa
नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया । अश्रान्त: सलिले गच्छेच्छीघ्रं संतरते हृदम्
nāvā cāpi yathā prājño vibhāgajñaḥ svaritrayā | aśrāntaḥ salile gacchec chīghraṃ saṃtarate hṛdam ||
વાયુએ કહ્યું—જેમ જળમાર્ગના વિભાગો જાણનાર પ્રાજ્ઞ પુરુષ સુંદર હાંસિયાવાળી નાવમાં જળ પર અશ્રાંત રીતે યાત્રા કરીને ઝડપથી તે વિસ્તાર પાર કરે છે, તેમ જ વિવેકી જન સંસાર-સાગર પાર કરે છે; અને પરના કાંઠે પહોંચ્યા પછી જે સાધનથી પાર થયો તે સાધન પ્રત્યેની આસક્તિ પણ ત્યજી દે છે.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse teaches non-attachment to instruments and supports once their purpose is fulfilled: as a traveler abandons possessiveness toward the boat after crossing, a wise person relinquishes clinging to prior aids and accomplishments after transcending worldly bondage.
Vāyudeva is instructing through an analogy: a skilled, intelligent traveler crosses a vast water expanse swiftly using a well-oared boat; likewise, one crosses the ‘ocean’ of worldly life by appropriate means and then lets go of attachment to those means upon reaching the goal.