Shloka 13
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्नवा नासिका चैव पठचमी । पादौ पायुरुपस्थश्व हस्तौ वागू दशमी भवेत्
śrotraṁ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī | pādau pāyur upasthaś ca hastau vāk ca daśamī bhavet | manas tv ekādaśaṁ proktaṁ pūrvaṁ jayet tu tat-samūham | tataḥ sa brahmaṇaḥ sākṣātkāraṁ labhate naraḥ ||
વાયુદેવે કહ્યું—શ્રોત્ર, ત્વચા, ચક્ષુ, જિહ્વા અને પાંચમી નાસિકા—આ પાંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો છે. હાથ, પગ, પાયુ, ઉપસ્થ અને વાણી—આ પાંચ કર્મઇન્દ્રિયો છે; આમ દસનો સમૂહ બને છે. મન અગિયારમું કહેવાય છે. મનુષ્યે પહેલાં આ સમગ્ર સમૂહ પર વિજય મેળવવો જોઈએ; ત્યાર પછી જ તેને બ્રહ્મનું સાક્ષાત્કાર થાય છે.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Mastery over the senses and organs of action—together with the mind that coordinates them—is presented as the necessary preliminary discipline; when this inner group is conquered, one becomes fit for direct realization of Brahman.
Vāyudeva instructs the listener by enumerating the faculties that bind a person to outward experience (five senses, five action-organs, and the mind) and states a spiritual sequence: first self-conquest, then Brahman-realization.