Shloka 1
धृतराष्ट्रस्य स्पर्शाभिलाषः — Dhṛtarāṣṭra’s Request for Touch and Permission for Tapas
- कृषि आदि आठ सन्धान कर्म हैं। बाल आदि बीस असन्धेय हैं। नास्तिकता आदि चौदह दोष हैं और मन्त्र आदि अठारह तीर्थ हैं। उन सबका विस्तारपूर्वक वर्णन पहले आ चुका है। सप्तमो<ध्याय: युधिष्ठिरको धृतराष्ट्रके द्वारा राजनीतिका उपदेश धृतराष्ट उवाच संधिविग्रहमप्यत्र पश्येथा राजसत्तम । द्वियोनिं विविधोपायं बहुकल्पं युधिष्ठिर,धृतराष्ट्रने कहा--नृपश्रेष्ठ युधिष्ठिर! तुम्हें संधि और विग्रहपर भी दृष्टि रखनी चाहिये। शत्रु प्रबल हो तो उसके साथ संधि करना और दुर्बल हो तो उसके साथ युद्ध छेड़ना--ये संधि और विग्रहके दो आधार हैं। इनके प्रयोगके उपाय भी नाना प्रकारके हैं और इनके प्रकार भी बहुत हैं
dhṛtarāṣṭra uvāca | saṃdhivigraham apy atra paśyethā rājasattama | dviyonim vividhopāyaṃ bahukalpaṃ yudhiṣṭhira ||
ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું—રાજશ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિર! અહીં સંધિ અને વિગ્રહ (યુદ્ધ) પર પણ દૃષ્ટિ રાખવી જોઈએ. શત્રુ બળવાન હોય તો તેની સાથે સંધિ કરવી અને તે દુર્બળ હોય તો તેની સામે યુદ્ધ શરૂ કરવું—આ સંધિ-વિગ્રહના બે આધાર છે. તેમના પ્રયોગના ઉપાયો અનેક છે અને પ્રકાર પણ બહુ છે.
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
A ruler must deliberately evaluate both peace (saṃdhi) and war (vigraha). The counsel frames them as twofold in basis—peace with a stronger adversary and war against a weaker one—while emphasizing that real policy requires many nuanced methods and variants rather than a single rigid rule.
In the Āśramavāsika Parva, Dhṛtarāṣṭra addresses Yudhiṣṭhira and offers instruction in rājadharma (political ethics). This verse opens a section of counsel, directing Yudhiṣṭhira to keep strategic attention on the twin instruments of treaty-making and conflict.