Adhyaya 90
Śrāddha-dvija-parīkṣā: Paṅkti-dūṣa and Paṅkti-pāvana (श्राद्धे द्विजपरीक्षा—पङ्क्तिदूष-पङ्क्तिपावन)
Upa-parva: Dāna–Śrāddha Anuśāsana (Guidelines on Gifts and Śrāddha Eligibility)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma which dvijas should receive śrāddha offerings. Bhīṣma differentiates between general charity—where a kṣatriya should not habitually test brāhmaṇas—and ritual contexts (daiva/pitṛ) where examination is deemed appropriate. He outlines markers for evaluating invitees (lineage, conduct, age, appearance, learning, family standing) and enumerates categories treated as non-eligible (apāṅkteya) or line-impairing (paṅkti-dūṣa). He then lists line-purifying (paṅkti-pāvana) qualities and profiles: Vedic learning, vows, disciplined conduct, truthfulness, restraint, ritual competence, and commitment to svadharma. The chapter further stresses that improper presence or improper conduct during the meal is believed to negate results; gifts given without faith or with malice are assigned a contrary destination. Practical cautions include shielding the rite from disruptive observers and emphasizing that feeding the unqualified yields no benefit, analogized to sowing seed on barren land or offering into extinguished fire. The unit closes by prioritizing learned and mantra-competent recipients over mere quantity, and by advising neutrality in selection rather than favoritism toward friends.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, चातुर्वर्ण्य-धर्मों के उपदेश के बाद, पितृयज्ञ-रूप श्राद्ध के सूक्ष्म विधान और ‘किस तिथि में करने से क्या फल मिलता है’—यह जानने की उत्कंठा से भीष्म से प्रश्न करते हैं। → वैशम्पायन के माध्यम से भीष्म श्राद्ध-विधि का क्रम खोलते हैं—श्राद्ध ‘शुभ, धन्य, यशस्य, पुत्रीय’ है; पर तिथियों का चयन साधारण नहीं: कुछ तिथियाँ प्रशस्त, कुछ वर्ज्य; और समय-निर्णय (पूर्वाह्न/अपराह्न) भी फल को बदल देता है। → तिथि-फल का निर्णायक कथन: नवमी के श्राद्ध से एक-खुर वाले पशुओं (घोड़े आदि) की बहुलता; दशमी के श्राद्ध से गौ-वृद्धि; त्रयोदशी के श्राद्ध से कुटुम्ब में श्रेष्ठता, पर साथ ही घर में युवाओं की अकाल-मृत्यु का कठोर संकेत—और कृष्णपक्ष में चतुर्दशी का निषेध, दशमी से अमावस्या तक की प्रशस्तता; साथ ही श्राद्ध में अपराह्न की विशेषता। → भीष्म तिथियों की प्रशस्तता/वर्ज्यता और समय-श्रेष्ठता का नियम-रूप निष्कर्ष देते हैं: जैसे शुक्लपक्ष की अपेक्षा कृष्णपक्ष श्राद्ध के लिए अधिक उपयुक्त, वैसे ही पूर्वाह्न की अपेक्षा अपराह्न श्राद्ध के लिए अधिक विशिष्ट—अर्थात पितृ-तृप्ति हेतु ‘काल’ ही प्रधान साधन है।
Shlokas
Verse 1
अपन का बछ। अर: सप्ताशीतितमोब ध्याय: विविध तिथियोंमें श्राद्ध करनेका फल युधिछिर उवाच चातुर्वर्ण्यस्य धर्मात्मन् धर्मा: प्रोक्ता यथा त्वया । तथैव मे श्राद्धविर्धि कृत्स्न॑ प्रब्रूहि पार्थिव,युधिष्ठिरने कहा--धर्मात्मन्! पृथ्वीनाथ! आपने जैसे चारों वर्णोंके धर्म बताये हैं, उसी प्रकार अब मेरे लिये श्राद्ध-विधिका वर्णन कीजिये
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ધર્માત્મન્, પૃથ્વીનાથ! જેમ તમે ચાતુર્વર્ણ્યના ધર્મો કહ્યા, તેમ જ હવે મને શ્રાદ્ધવિધિ સંપૂર્ણ રીતે સમજાવો।
Verse 2
वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरेणैवमुक्तो भीष्म: शान्तनवस्तदा | इमं॑ श्राद्धविधिं कृत्स्नं वक्तुं समुपचक्रमे,वैशम्पायनजी कहते हैं--(जनमेजय!) राजा युधिष्ठिरके इस प्रकार अनुरोध करनेपर उस समय शान्तनुनन्दन भीष्मने इस सम्पूर्ण श्राद्धवेधिका इस प्रकार वर्णन आरम्भ किया
વૈશમ્પાયને કહ્યું—યુધિષ્ઠિરના આ રીતે કહેવા પર તે સમયે શાંતનુનંદન ભીષ્મે શ્રાદ્ધવિધિનું સંપૂર્ણ વર્ણન શરૂ કર્યું।
Verse 3
भीष्म उवाच शृणुष्वावहितो राजन् श्राद्धकर्मविधिं शुभम् धन्यं यशस्यं पुत्रीयं पितृयज्ञं परंतप,भीष्मजी बोले--शत्रुओंको संताप देनेवाले नरेश! तुम श्राद्ध-कर्मके शुभ विधिको सावधान, होकर सुनो। यह धन, यश और पुत्रकी प्राप्ति करानेवाला है। इसे पितृयज्ञ कहते हैं
ભીષ્મે કહ્યું—પરંતપ રાજન્! સાવધાન થઈ શ્રાદ્ધકર્મની શુભ વિધિ સાંભળો. તે ધન, યશ અને પુત્રપ્રાપ્તિ આપનારી છે; તેને પિતૃયજ્ઞ કહે છે।
Verse 4
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् | पिशाचकिज्नराणां च पूज्या वै पितर: सदा,देवता, असुर, मनुष्य, गन्धर्व, नाग, राक्षस, पिशाच और किन्नर--इन सबके लिये पितर सदा ही पूज्य हैं
દેવો, અસુરો, મનુષ્યો, ગંધર્વો, નાગો, રાક્ષસો, પિશાચો અને કિન્નરો—આ બધાં માટે પિતૃગણ સદૈવ પૂજ્ય છે।
Verse 5
पितृन् पूज्यादितः पश्चाद्देवतास्तर्पयन्ति वै । तस्मात् तान् सर्वयज्ञेन पुरुष: पूजयेत् सदा,मनीषी पुरुष पहले पितरोंकी पूजा करके पीछे देवताओंकी पूजा करते हैं। इसलिये पुरुषको चाहिये कि वह सदा सम्पूर्ण यज्ञोंके द्वारा पितरोंकी पूजा करे
વિદ્વાન પુરુષ પહેલાં પિતૃઓની પૂજા કરે છે અને પછી દેવતાઓને તર્પણથી તૃપ્ત કરે છે. તેથી મનુષ્યે સદા સર્વ યજ્ઞો દ્વારા પિતૃઓની પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 6
अन्वाहार्य महाराज पित्णां श्राद्धमुच्यते । तस्माद् विशेषविधिना विधि: प्रथमकल्पित:,महाराज! पितरोंके श्राद्धको अन्वाहार्य कहते हैं। अतः विशेष विधिके द्वारा उसका अनुष्ठान पहले करना चाहिये
ભીષ્મે કહ્યું—હે મહારાજ! પિતૃઓ માટે અર્પિત શ્રાદ્ધને ‘અન્વાહાર્ય’ કહેવામાં આવે છે. તેથી વિશેષવિધિ અનુસાર આ કર્મ પ્રથમ કરવાનું વિધાન નિર્ધારિત થયું છે।
Verse 7
सर्वेष्वह:सु प्रीयन्ते कृते श्राद्धे पितामहा: । प्रवक्ष्यामि तु ते सर्वास्तिथ्यातिथ्यगुणागुणान्,सभी दिनोंमें श्राद्ध करनेसे पितर प्रसन्न रहते हैं। अब मैं तिथि और अतिथिके सब गुणागुणका वर्णन करूँगा
ભીષ્મે કહ્યું—દરેક દિવસે શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે તો પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે. હવે હું તિથિ અને અતિથિ-સત્કાર સંબંધિત સર્વ ગુણ-દોષ તને કહું છું।
Verse 8
येष्वह:सु कृतै: श्राद्धैर्यत् फलं प्राप्पतेडनघ । तत् सर्व कीर्तयिष्यामि यथावत् तन्निबोध मे,निष्पाप नरेश! जिन दिनोंमें श्राद्ध करनेसे जो फल प्राप्त होता है, वह सब मैं यथार्थरूपसे बताऊँगा, ध्यान देकर सुनो
ભીષ્મે કહ્યું—હે નિષ્પાપ નરેશ! જે જે દિવસોમાં શ્રાદ્ધ કરવાથી જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, તે બધું હું યથાવત્ વર્ણવીશ; મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ।
Verse 9
पितृनर्च्य प्रतिपदि प्राप्तुयात् सुगृहे स्त्रियः । अभिरूपप्रजायिन्यो दर्शनीया बहुप्रजा:
ભીષ્મે કહ્યું—પ્રતિપદા તિથિએ પિતૃઓનું પૂજન કરવાથી મનુષ્ય સારા કુળના ઘરમાંથી એવી સ્ત્રી પ્રાપ્ત કરે છે—રૂપવતી, ઉત્તમ સંતાન આપનાર, દર્શનીય અને બહુસંતાનવાળી।
Verse 10
प्रतिपदा तिथिको पितरोंकी पूजा करनेसे मनुष्य अपने उत्तम गृहमें मनके अनुरूप सुन्दर एवं बहुसंख्यक संतानोंको जन्म देनेवाली दर्शनीय भार्या प्राप्त करता है ।। स्त्रियो द्वितीयां जायन्ते तृतीयायां तु वाजिन: । चतुर्थ्या क्षुद्रपशवो भवन्ति बहवो गृहे,द्वितीयाको श्राद्ध करनेसे कन््याओंका जन्म होता है। तृतीयाके श्राद्धसे घोड़ोंकी प्राप्ति होती है, चतुर्थीको पितरोंका श्राद्ध किया जाय तो घरमें बहुत-से छोटे-छोटे पशुओंकी संख्या बढ़ती है
ભીષ્મે કહ્યું—દ્વિતીયા તિથિએ શ્રાદ્ધ કરવાથી કન્યાઓ જન્મે છે; તૃતીયાએ શ્રાદ્ધ કરવાથી ઘોડા પ્રાપ્ત થાય છે; અને ચતુર્થીએ પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ કરવાથી ઘરમાં નાના ઘરેલુ પશુઓ બહુ વધે છે।
Verse 11
पज्चम्यां बहव: पुत्रा जायन्ते कुर्वतां नृप । कुर्वाणास्तु नरा: षष्ठ्यां भवन्ति द्युतिभागिन:,नरेश्वर! पंचमीको श्राद्ध करनेवाले पुरुषोंके बहुत-से पुत्र होते हैं। षष्ठीको श्राद्ध करनेवाले मनुष्य कान्तिके भागी होते हैं
ભીષ્મે કહ્યું—હે નરેશ્વર! પંચમી તિથિએ શ્રાદ્ધ કરનારને અનેક પુત્રો થાય છે. અને ષષ્ઠી તિથિએ શ્રાદ્ધ કરનાર તેજ અને કાંતિનો ભાગી બને છે.
Verse 12
कृषिभागी भवेच्छाद्धं कुर्वाण: सप्तमीं नूप । अष्टम्यां तु प्रकुर्वाणो वाणिज्ये लाभमाप्नुयात्,राजन! सप्तमीको श्राद्ध करनेवाला मनुष्य कृषिकर्ममें लाभ उठाता है और अष्टमीको श्राद्ध करनेवाले पुरुषको व्यापारमें लाभ होता है
ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન! જે સપ્તમી તિથિએ શ્રાદ્ધ કરે છે, તે કૃષિ-લાભનો ભાગી બને છે; અને જે અષ્ટમી તિથિએ શ્રાદ્ધ કરે છે, તેને વેપારમાં લાભ મળે છે.
Verse 13
नवम्यां कुर्वत: श्राद्ध भवत्येकशफं बहु । विवर्धन्ते तु दशर्मीं गाव: श्राद्धान् विकुर्वतः
ભીષ્મે કહ્યું—નવમી તિથિએ શ્રાદ્ધ કરનારને એક ખુરવાળા પશુઓ (જેમ કે ઘોડા) બહુ થાય છે. અને દશમી તિથિએ શ્રાદ્ધ કરનારના ઘરમાં ગાયો વધે અને સમૃદ્ધ થાય છે.
Verse 14
नवमीको श्राद्ध करनेवाले पुरुषके यहाँ एक खुरवाले घोड़े आदि पशुओंकी बहुतायत होती है और दशमीको श्राद्ध करनेवाले मनुष्यके घरमें गौओंको वृद्धि होती है ।। कुप्यभागी भवेन्मर्त्य: कुर्वन्नेकादशीं नूप । ब्रह्मवर्चस्विन: पुत्रा जायन्ते तस्य वेश्मनि,महाराज! एकादशीको श्राद्ध करनेवाला मानव सोने-चाँदीको छोड़कर शेष सभी प्रकारके धनका भागी होता है। उसके घरमें ब्रह्मतेजसे सम्पन्न पुत्र जन्म लेते हैं
ભીષ્મે કહ્યું—હે નૃપ! જે એકાદશી તિથિએ શ્રાદ્ધ કરે છે, તે સોનું-ચાંદી સિવાય બધી જાતના ધનનો ભાગી બને છે; અને તેના ઘરમાં બ્રહ્મવર્ચસ્વી પુત્રો જન્મે છે.
Verse 15
द्वादश्यामीहमानस्य नित्यमेव प्रदृश्यते । रजतं बहुवित्तं च सुवर्ण च मनोरमम्,द्वादशीको श्राद्धके लिये प्रयत्न करनेवाले पुरुषको सदा ही मनोरम सुवर्ण, चाँदी तथा बहुत-से धनकी प्राप्ति होती देखी जाती है
ભીષ્મે કહ્યું—જે દ્વાદશી તિથિના શ્રાદ્ધ માટે સતત પ્રયત્ન કરે છે, તેના વિષે હંમેશા એવું જ જોવા મળે છે કે તેને રજત, બહુ ધન અને મનોહર સુવર્ણ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 16
ज्ञातीनां तु भवेच्छेष्ठ: कुर्वन् श्राद्ध त्रयोदशीम् । अवश्यं तु युवानो<स्य प्रमीयन्ते नरा गृहे,त्रयोदशीको श्राद्ध करनेवाला पुरुष अपने कुट॒म्बी-जनोंमें श्रेष्ठ होता है; परंतु जो चतुर्दशीको श्राद्ध करता है, उसके घरमें नवयुवकोंकी मृत्यु अवश्य होती है तथा श्राद्ध करनेवाला मनुष्य स्वयं भी युद्धका भागी होता है (इसलिये चतुर्दशीको श्राद्ध नहीं करना चाहिये)। अमावास्याको श्राद्ध करनेसे वह अपनी सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त कर लेता है
ભીષ્મે કહ્યું— જે પુરુષ ત્રયોદશીએ શ્રાદ્ધ કરે છે, તે પોતાના કુટુંબજનોમાં શ્રેષ્ઠ બને છે. પરંતુ જે ચતુર્દશીએ શ્રાદ્ધ કરે છે, તેના ઘરમાં યુવાનોનું અકાળ મૃત્યુ નિશ્ચિત થાય છે.
Verse 17
युद्धभागी भवेन्मर्त्य: कुर्वन् श्राद्ध चतुर्दशीम् । अमावास्यां तु निर्वापात् सर्वकामानवाप्लुयात्,त्रयोदशीको श्राद्ध करनेवाला पुरुष अपने कुट॒म्बी-जनोंमें श्रेष्ठ होता है; परंतु जो चतुर्दशीको श्राद्ध करता है, उसके घरमें नवयुवकोंकी मृत्यु अवश्य होती है तथा श्राद्ध करनेवाला मनुष्य स्वयं भी युद्धका भागी होता है (इसलिये चतुर्दशीको श्राद्ध नहीं करना चाहिये)। अमावास्याको श्राद्ध करनेसे वह अपनी सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त कर लेता है
ભીષ્મે કહ્યું— ચતુર્દશીએ શ્રાદ્ધ કરનાર મર્ત્ય યુદ્ધનો ભાગી બને છે. પરંતુ અમાવાસ્યાએ પિંડ-નિર્વાપ (શ્રાદ્ધાર્પણ) કરવાથી તે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 18
कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् श्राद्धकर्मणि तिथ्यस्तु प्रशस्ता न तथेतरा:,कृष्ण-पक्षमें केवल चतुर्दशीको छोड़कर दशमीसे लेकर अमावास्यातककी सभी तिथियाँ श्राद्धकर्ममें जैसे प्रशस्त मानी गयी हैं, वैसे दूसरी प्रतिपदासे नवमीतक नहीं
ભીષ્મે કહ્યું— કૃષ્ણપક્ષમાં દશમીથી અમાવાસ્યા સુધીની તિથિઓ શ્રાદ્ધકર્મ માટે પ્રશસ્ત ગણાય છે, માત્ર ચતુર્દશી વર્જ્ય છે; અન્ય તિથિઓને એવી પ્રશંસા નથી.
Verse 19
यथा चैवापर: पक्ष: पूर्वपक्षाद् विशिष्यते । तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्नादपराह्नो विशिष्यते,जैसे पूर्व (शुक्ल) पक्षकी अपेक्षा अपर (कृष्ण) पक्ष श्राद्धके लिये श्रेष्ठ माना है, उसी प्रकार पूर्वाह्नकी अपेक्षा अपराह्न उत्तम माना जाता है
ભીષ્મે કહ્યું— જેમ પૂર્વપક્ષ કરતાં અપરસપક્ષ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, તેમ શ્રાદ્ધ માટે પૂર્વાહ્ન કરતાં અપારાહ્ન શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
Verse 86
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें तारकवधका उपाख्यान नामक छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના દાનધર્મપર્વમાં ‘તારકવધ’ ઉપાખ્યાન નામનો છ્યાસી મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 87
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानथधर्मपर्वणि श्राद्धकल्पे सप्ताशीतितमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના દાનધર્મપર્વાંતર્ગત શ્રાદ્ધકલ્પમાં સત્ત્યાસી મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
How to balance respect toward dvijas with necessary discernment in pitṛ rites: avoiding habitual suspicion in general giving while applying careful selection to preserve śrāddha’s intended ritual efficacy.
Śrāddha should be performed with śraddhā and procedural care, inviting recipients characterized by learning, restraint, and proper conduct; indiscriminate feeding of the unqualified is presented as yielding negligible or null result.
Yes: it asserts that improper invitees, disruptive observation, or faithless/malicious giving undermines the rite’s fruit, while the presence of qualified, disciplined recipients is described as preserving or enhancing the intended benefit.