Adhyaya 64

Verse 1

एकषष्टितमो< ध्याय: राजाके लिये यज्ञ, दान और ब्राह्मण आदि प्रजाकी रक्षाका उपदेश युधिछिर उवाच दानं यज्ञ: क्रिया चेह किंस्वित्‌ प्रेत्य महाफलम्‌ । कस्य ज्याय: फल प्रोक्ते कीदृशेभ्य: कथं कदा,युधिष्ठिनने पूछा--भारत! दान और यज्ञकर्म-इन दोनोंमेंसे कौन मृत्युके पश्चात्‌ महान्‌ फल देनेवाला होता है? किसका फल श्रेष्ठ बताया गया है? कैसे ब्राह्मणोंको कब दान देना चाहिये और किस प्रकार कब यज्ञ करना चाहिये? मैं इस बातको यथार्थरूपसे जानना चाहता हूँ। विद्वन! आप मुझ जिज्ञासुको दानसम्बन्धी धर्म विस्तारपूर्वक बताइये

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— હે ભારત! દાન, યજ્ઞ અને આ લોકના ધર્મકર્મોમાંથી મૃત્યુ પછી મહાફળ આપનારું કયું છે? દાન અને યજ્ઞ— આ બેમાંથી કયાનું ફળ શ્રેષ્ઠ કહેવાયું છે? કયા પ્રકારના બ્રાહ્મણોને, ક્યારે અને કેવી રીતે દાન આપવું જોઈએ? તેમજ કઈ રીતથી અને કયા સમયે યજ્ઞ કરવા જોઈએ? હું આ વાત યથાર્થ રીતે જાણવા ઇચ્છું છું. હે વિદ્વાન! મને દાનધર્મ વિષે વિસ્તારે સમજાવો।

Verse 2

एतदिच्छामि विज्ञातुं याथातथ्येन भारत । विद्वन्‌ जिज्ञासमानाय दानधर्मान्‌ प्रचक्ष्व मे,युधिष्ठिनने पूछा--भारत! दान और यज्ञकर्म-इन दोनोंमेंसे कौन मृत्युके पश्चात्‌ महान्‌ फल देनेवाला होता है? किसका फल श्रेष्ठ बताया गया है? कैसे ब्राह्मणोंको कब दान देना चाहिये और किस प्रकार कब यज्ञ करना चाहिये? मैं इस बातको यथार्थरूपसे जानना चाहता हूँ। विद्वन! आप मुझ जिज्ञासुको दानसम्बन्धी धर्म विस्तारपूर्वक बताइये

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— હે ભારત! હું આ વાતને જેવી છે તેવી યથાર્થ રીતે જાણવા ઇચ્છું છું. હે વિદ્વાન! હું જિજ્ઞાસુ છું; મને દાનધર્મો સમજાવો— જેથી પ્રમાણ, દેશ-કાલ અને હેતુ અનુસાર કયું દાન કોને, ક્યારે અને કયા ભાવથી આપવું, અને તે મૃત્યુ પછી કેવી રીતે ફળ આપે છે, તે હું જાણી શકું।

Verse 3

अन्तर्वेद्यां च यद्‌ दत्तं श्रद्धया चानृशंस्यत: । किंस्विन्नै:श्रेयसं तात तन्मे ब्रूहि पितामह,तात पितामह! जो दान वेदीके भीतर श्रद्धापूर्वक दिया जाता है और जो वेदीके बाहर दयाभावसे प्रेरित होकर दिया जाता है; इन दोनोंमें कौन विशेष कल्याणकारी होता है?

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— તાત પિતામહ! વેદીની અંદર શ્રદ્ધાથી આપવામાં આવેલ દાન અને વેદીની બહાર દયાભાવ તથા અનૃશંસ્યતાથી પ્રેરિત થઈ આપવામાં આવેલ દાન— આ બેમાંથી વધુ શ્રેયસ્કર કયું છે? કૃપા કરીને મને કહો।

Verse 4

भीष्म उवाच रौद्रें कर्म क्षत्रियस्थ सततं तात वर्तते । तस्य वैतानिकं कर्म दानं चैवेह पावनम्‌,भीष्मजीने कहा--बेटा! क्षत्रियको सदा कठोर कर्म करने पड़ते हैं, अतः यहाँ यज्ञ और दान ही उसे पवित्र करनेवाले कर्म हैं

ભીષ્મ બોલ્યા— પુત્ર! ક્ષત્રિયના જીવનમાં ઉગ્ર અને કઠોર કર્મ સદા વર્તે છે. તેથી આ લોકમાં તેને પવિત્ર કરનાર કર્મો એટલે વૈદિક વૈતાનિક યજ્ઞકર્મ અને દાન— એ જ છે।

Verse 5

नतु पापकृतां राज्ञां प्रतिगृह्लन्ति साधव: । एतस्मात्‌ कारणाद्‌ यज्ञैर्यजेदू राजा$5प्तदक्षिणै:,श्रेष्ठ पुरुष पाप करनेवाले राजाका दान नहीं लेते हैं; इसलिये राजाको पर्याप्त दक्षिणा देकर यज्ञोंका अनुष्ठान करना चाहिये

ભીષ્મ બોલ્યા— પાપકર્મ કરનારા રાજાઓનું દાન સજ્જનો સ્વીકારતા નથી. તેથી રાજાએ યોગ્ય અને પૂરતી દક્ષિણા આપી યજ્ઞોનું અનુષ્ઠાન કરવું જોઈએ।

Verse 6

अथ चेत्‌ प्रतिगृल्लीयुर्दद्यादहरहर्न्‌प: । श्रद्धामास्थाय परमां पावन होतदुत्तमम्‌,श्रेष्ठ पुरुष यदि दान स्वीकार करें तो राजाको उन्हें प्रतिदिन बड़ी श्रद्धाके साथ दान देना चाहिये; क्योंकि श्रद्धापूर्वक दिया हुआ दान आत्मशुद्धिका सर्वोत्तम साधन है

જો તે શ્રેષ્ઠ પુરુષો દાન સ્વીકારે, તો રાજાએ દરરોજ પરમ શ્રદ્ધાથી તેમને દાન આપવું જોઈએ; કારણ કે શ્રદ્ધાપૂર્વક આપેલું દાન આત્મશુદ્ધિનું ઉત્તમ સાધન છે.

Verse 7

ब्राह्मणांस्तर्पयन्‌ द्रव्यैस्ततो यज्ञे यतव्रतः । मैत्रान्‌ साधून्‌ वेदविद: शीलवृत्ततपोर्जितान्‌,तुम नियमपूर्वक यज्ञमें सुशील, सदाचारी, तपस्वी, वेदवेत्ता, सबसे मैत्री रखनेवाले तथा साधु स्वभाववाले ब्राह्मणोंको धन देकर संतुष्ट करो

પછી નિયમવ્રત ધારણ કરીને યજ્ઞમાં ધન આપી બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરો—જે સર્વ પ્રત્યે મૈત્રીભાવ ધરાવે, સાધુ સ્વભાવના, વેદવિદ, શીલ-સદાચાર અને તપથી યુક્ત છે.

Verse 8

यत्‌ ते ते न करिष्यन्ति कृतं ते न भविष्यति । यज्ञान्‌ साधय साधुभ्य: स्वाद्वन्नान्‌ दक्षिणावत:,यदि वे तुम्हारा दान स्वीकार नहीं करेंगे तो तुम्हें पुण्य नहीं होगा; अतः श्रेष्ठ पुरुषोंके लिये स्वादिष्ट अन्न और दक्षिणासे युक्त यज्ञोंका अनुष्ठान करो

જો તેઓ તમારું દાન સ્વીકારશે નહીં, તો તમારું પુણ્ય પૂર્ણ નહીં થાય; તેથી સાધુજન માટે સ્વાદિષ્ટ અન્ન અને દક્ષિણાથી યુક્ત યજ્ઞો વિધિપૂર્વક સંપન્ન કરો.

Verse 9

इष्टं दत्त च मन्येथा आत्मानं दानकर्मणा | पूजयेथा यायजूकांस्तवाप्यंशो भवेद्‌ यथा,याज्ञिक पुरुषोंको दान करके ही तुम अपनेको यज्ञ और दानके पुण्यका भागी समझ लो। यज्ञ करनेवाले ब्राह्मणोंका सदा सम्मान करो। इससे तुम्हें भी यज्ञका आंशिक फल प्राप्त होगा

દાનકર્મ દ્વારા જ પોતાને યજ્ઞ અને દાનના પુણ્યનો ભાગીદાર માનો. યજ્ઞ કરાવનારા બ્રાહ્મણોને સદા માન આપો; તેથી તમને પણ યજ્ઞફળનો અંશ પ્રાપ્ત થશે.

Verse 10

(विद्वद्धय: सम्प्रदानेन तत्राप्यंशो5स्य पूजया । यज्वभ्यश्नाथ विद्वद्धयो दत्त्वा लोक॑ प्रदापयेत्‌ ।। प्रदद्याज्ज्ञानदातृणां ज्ञानदानांशभाग (भवेत्‌ ।) विद्वानोंको दान देनेसे, उनकी पूजा करनेसे दाता और पूजकको यज्ञका आंशिक फल प्राप्त होता है। यज्ञकर्ताओं तथा ज्ञानी पुरुषोंको दान देनेसे वह दान उत्तम लोककी प्राप्ति कराता है। जो दूसरोंको ज्ञानदान करते हैं, उन्हें भी अन्न और धनका दान करे। इससे दाता उनके ज्ञानदानके आंशिक पुण्यका भागी होता है ।। प्रजावतो भरेथाश्न ब्राह्मणान्‌ बहुकारिण: । प्रजावांस्तेन भवति यथा जनयिता तथा,जो बहुतोंका उपकार करनेवाले और बाल-बच्चेवाले ब्राह्मणोंका पालन-पोषण करता है वह उस शुभ कर्मके प्रभावसे प्रजापतिके समान संतानवान्‌ होता है

વિદ્વાનોને દાન આપવાથી અને તેમની પૂજા કરવાથી દાતા તથા પૂજકને યજ્ઞના પુણ્યનો અંશ મળે છે. યજ્ઞકર્તા અને જ્ઞાની પુરુષોને દાન આપવાથી તે દાન ઉત્તમ લોકપ્રાપ્તિનું કારણ બને છે. જે અન્યને જ્ઞાનદાન કરે છે તેમને પણ અન્ન અને ધનનું દાન કરો; તેથી દાતા તેમના જ્ઞાનદાનના પુણ્યનો અંશભાગી બને છે. તેમજ જે બહુજનના ઉપકારક અને પરિવારયુક્ત બ્રાહ્મણોનું પાલન-પોષણ કરે છે, તે શુભ કર્મના પ્રભાવથી પ્રજાપતિ સમાન સંતાનવાન બને છે.

Verse 11

यावत: साधुधर्मान्‌ वै सन्त: संवर्धयन्त्युत । सर्वस्वैश्वापि भर्तव्या नरा ये बहुकारिण:,जो संत पुरुष सदा समस्त सद्धर्मोंका प्रचार और विस्तार करते रहते हैं, अपना सर्वस्व देकर भी उनका भरण-पोषण करना चाहिये; क्योंकि वे राजाके अत्यन्त उपकारी होते हैं

જ્યાં સુધી સત્પુરુષો સદ્ધર્મને ધારણ કરીને તેનું સંવર્ધન કરે છે, ત્યાં સુધી રાજા અને પ્રજાના મહા ઉપકારી એવા પુરુષોને સર્વસ્વ આપીને પણ પોષવા જોઈએ; આ દાન નથી, ધર્મકર્તવ્ય છે.

Verse 12

समृद्ध: सम्प्रयच्छ त्वं ब्राह्मणे भ्यो युधिष्ठिर । धेनूरनडुहो 5न्नानि च्छत्र॑ वासांस्युपानहौ,युधिष्ठिर! तुम समृद्धिशाली हो, इसलिये ब्राह्मणोंको गाय, बैल, अन्न, छाता, जूता और वस्त्र दान करते रहो

હે યુધિષ્ઠિર, તું સમૃદ્ધ છે; તેથી બ્રાહ્મણોને સતત દાન આપ—ગાયો, બળદ, અન્ન, છત્ર, વસ્ત્રો અને પાદુકા/પગરખાં.

Verse 13

आज्यानि यजमाने भ्यस्तथान्नानि च भारत । अश्ववन्ति च यानानि वेश्मानि शयनानि च

હે ભારત, યજ્ઞ કરનારાઓને આજ્ઞા/અધિકારપત્ર તથા અન્ન આપવું જોઈએ; તેમજ ઘોડાવાળા વાહનો, ઘરો અને શય્યા પણ.

Verse 14

अजुगुप्सांश्व विज्ञाय ब्राह्म॒णान्‌ वृत्तिकर्शितान्‌

નિંદારહિત અને કષ્ટથી જેમની જીવિકા ક્ષીણ થઈ ગઈ હોય એવા બ્રાહ્મણોને ઓળખીને.

Verse 15

राजसूयाश्चमेधाभ्यां श्रेयस्तत्‌ क्षत्रियान्‌ प्रति

ક્ષત્રિયો માટે એ જ માર્ગ પરમ શ્રેયસ્કર છે—રાજસૂય અને અશ્વમેધ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ.

Verse 16

एवं पापैर्विनिर्मुक्तस्त्वं पूत: स्वर्गमाप्स्यसि । क्षत्रियोंके लिये वह कार्य राजसूय और अश्वमेध यज्ञोंस भी अधिक कल्याणकारी है। ऐसा करनेसे तुम सब पापोंसे मुक्त एवं पवित्र होकर स्वर्गलोकमें जाओगे ।। संचयित्वा पुनः कोशं यदू्‌ राष्ट्र पालयिष्यसि

આ રીતે પાપોથી મુક્ત થઈ તું પવિત્ર બનશે અને સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરશ. પછી ફરીથી કોષ ભરપૂર કરીને તું રાજ્યનું રક્ષણ અને પાલન કરશ.

Verse 17

आत्मनश्र परेषां च वृत्तिं संरक्ष भारत

હે ભારત, પોતાની તથા અન્યની યોગ્ય જીવનવૃત્તિ અને આચરણનું રક્ષણ કર.

Verse 18

योग: क्षेमश्व ते नित्यं ब्राह्मणेष्वस्तु भारत

હે ભારત, બ્રાહ્મણોમાં તને સદા યોગ (સમૃદ્ધિ) અને ક્ષેમ (સુરક્ષા) પ્રાપ્ત થાઓ.

Verse 19

अनर्थो ब्राह्मणस्यैष यद्‌ वित्तनिचयो महान्‌

બ્રાહ્મણ માટે આ અનર્થ છે—જ્યારે તે મહાન ધનસંચય કરે છે.

Verse 20

ब्राह्मणेषु प्रमूढेषु धर्मो विप्रणशेद्‌ ध्रुवम्‌ धर्मप्रणाशे भूतानामभाव: स्यान्न संशय:,ब्राह्मण जब मोहग्रस्त होते हैं, तब निश्चय ही धर्मका नाश हो जाता है और धर्मका नाश होनेपर प्राणियोंका भी विनाश हो जाता है, इसमें संशय नहीं है

જ્યારે બ્રાહ્મણો મોહગ્રસ્ત થઈ વિવેક ગુમાવે છે, ત્યારે ધર્મ નિશ્ચિતપણે નાશ પામે છે. અને ધર્મનો નાશ થતાં પ્રાણીઓનું અસ્તિત્વ પણ નષ્ટ થાય છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 21

यो रक्षिभ्य: सम्प्रदाय राजा राष्ट्र विलुम्पति । यज्ञे राष्ट्रादू धनं तस्मादानयध्वमिति ब्रुवन्‌,जो राजा प्रजासे करके रूपमें प्राप्त हुए धनको कोषकी रक्षा करनेवाले कोषाध्यक्ष आदिको देकर खजानेमें रखवा लेता है और अपने कर्मचारियोंको यह आज्ञा देता है कि “तुम लोग यज्ञके लिये राज्यसे धन वसूलकर ले आओ', इस प्रकार यज्ञके नामपर जो राज्यकी प्रजाको लूटता है तथा उसकी आज्ञाके अनुसार लोगोंको डरा-धमकाकर निष्ठ॒रतापूर्वक लाये हुए धनको लेकर जो उसके द्वारा यज्ञका अनुष्ठान करता है, उस राजाके ऐसे यज्ञकी श्रेष्ठ पुरुष प्रशंसा नहीं करते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—જે રાજા રક્ષકો અને અધિકારીઓને કામ સોંપીને પોતાનાં જ રાજ્યને લૂંટે છે અને સેવકોને કહે છે—“યજ્ઞ માટે રાજ્યમાંથી ધન લાવી દો”, તે યજ્ઞના નામે પ્રજાને લૂંટે છે. તેની આજ્ઞાથી ભય બતાવી કઠોરતાથી વસૂલ કરેલા ધનથી કરાયેલો યજ્ઞ સજ્જન અને વિવેકી પુરુષો પ્રશંસતા નથી; કારણ કે તે ધર્મથી નહીં, દમનથી ઉપજેલા ધનથી કલુષિત બને છે.

Verse 22

यच्चादाय तदाज्ञप्तं भीत॑ं दत्तं सुदारुणम्‌ । यजेदू्‌ राजा न तं॑ यज्ञ प्रशंसन्त्यस्य साधव:,जो राजा प्रजासे करके रूपमें प्राप्त हुए धनको कोषकी रक्षा करनेवाले कोषाध्यक्ष आदिको देकर खजानेमें रखवा लेता है और अपने कर्मचारियोंको यह आज्ञा देता है कि “तुम लोग यज्ञके लिये राज्यसे धन वसूलकर ले आओ', इस प्रकार यज्ञके नामपर जो राज्यकी प्रजाको लूटता है तथा उसकी आज्ञाके अनुसार लोगोंको डरा-धमकाकर निष्ठ॒रतापूर्वक लाये हुए धनको लेकर जो उसके द्वारा यज्ञका अनुष्ठान करता है, उस राजाके ऐसे यज्ञकी श्रेष्ठ पुरुष प्रशंसा नहीं करते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—જે ધન છીનવીને, ભય અને કઠોર દમનથી વસૂલ કરીને, પછી તેને આપવાની આજ્ઞા કરાવી રાજા યજ્ઞ કરે, તે યજ્ઞને સાધુજન પ્રશંસતા નથી. ભય-આતંક અને અત્યાચારથી એકત્ર થયેલા ધનથી કરાયેલો યજ્ઞ ધર્મવિરુદ્ધ હોવાથી કલુષિત બને છે.

Verse 23

अपीडिता: सुसंवृद्धा ये ददत्यनुकूलत: । तादृशेनाप्युपायेन यष्टव्यं नोद्यमाहतै:,इसलिये जो लोग बहुत धनी हों और बिना पीड़ा दिये ही अनुकूलतापूर्वक धन दे सकें, उनके दिये हुए अथवा वैसे ही मृदु उपायसे प्राप्त हुए धनके द्वारा यज्ञ करना चाहिये; प्रजापीड़नरूप कठोर प्रयत्नसे लाये हुए धनके द्वारा नहीं

ભીષ્મે કહ્યું—જે લોકો સમૃદ્ધ હોય અને કોઈને પીડા આપ્યા વિના આનંદથી ધન આપી શકે, તેમના આપેલા ધનથી, અથવા તેવી જ મૃદુ રીતોથી પ્રાપ્ત થયેલા ધનથી યજ્ઞ કરવો જોઈએ; પ્રજાને પીડાવી કઠોર પ્રયત્નથી લાવેલા ધનથી નહીં.

Verse 24

यदा परिनिषिच्येत निहितो वै यथाविधि । तदा राजा महायज्ञैर्यजेत बहुदक्षिणै:,जब राजाका विधिपूर्वक राज्याभिषेक हो जाय और वह राज्यासनपर बैठ जाय तब राजा बहुत-सी दक्षिणाओंसे युक्त महान्‌ यज्ञका अनुष्ठान करे

ભીષ્મે કહ્યું—જ્યારે રાજાનો વિધિપૂર્વક અભિષેક થઈ જાય અને તે નિયમ મુજબ સિંહાસન પર સ્થાપિત થાય, ત્યારે રાજાએ બહુ દક્ષિણાઓ સાથે મહાયજ્ઞો કરવાં જોઈએ.

Verse 25

वृद्धबालधन रक्ष्यमन्धस्य कृपणस्य च । न खाततपूर्व कुर्वीत न रुदन्ती धनं हरेत्‌,राजा वृद्ध, बालक, दीन और अन्धे मनुष्यके धनकी रक्षा करे। पानी न बरसनेपर जब प्रजा कुआँ खोदकर किसी तरह सिंचाई करके कुछ अन्न पैदा करे और उसीसे जीविका चलाती हो तो राजाको वह धन नहीं लेना चाहिये तथा किसी क्लेशमें पड़कर रोती हुई सत्रीका भी धन न ले

ભીષ્મે કહ્યું—રાજાએ વૃદ્ધો અને બાળકોના ધનની, તેમજ દીન, અંધ અને અસહાય લોકોના ધનની રક્ષા કરવી જોઈએ. દુષ્કાળમાં પ્રજા કૂવો ખોદીને જેમ તેમ અન્ન ઉપજાવી જીવન ચલાવતી હોય તો રાજાએ તેમની પાસેથી વસૂલાત ન કરવી; અને દુઃખમાં રડતી સ્ત્રીનું ધન પણ ન લેવું.

Verse 26

हृतं कृपणवित्तं हि राष्ट्र हन्ति नृपश्रियम्‌ । दद्याच्च महतो भोगान्‌ क्षुद्धयं प्रणुदेत्‌ सताम्‌,यदि किसी दरिद्रका धन छीन लिया जाय तो वह राजाके राज्यका और लक्ष्मीका विनाश कर देता है। अत: राजाको चाहिये कि दीनोंका धन न लेकर उन्हें महान्‌ भोग अर्पित करे और श्रेष्ठ पुरुषोंको भूखका कष्ट न होने दे

ભીષ્મે કહ્યું—દીનજનનું ધન છીનવી લેવું રાજ્ય અને રાજલક્ષ્મીનો વિનાશ કરે છે. તેથી રાજાએ ગરીબોની મિલકત ન લેવી; પરંતુ તેમને પૂરતા ભોગસાધનો આપીને સજ્જનોની ભૂખની પીડા દૂર કરવી.

Verse 27

येषां स्वादूनि भोज्यानि समवेक्ष्यन्ति बालका: । नाश्नन्ति विधिवत्‌ तानि कि नु पापतरं तत:,जिसके स्वादिष्ट भोजनकी ओर छोटे-छोटे बच्चे तरसती आँखोंसे देखते हों और वह उन्हें न्‍न्यायतः खानेको न मिलता हो, उस पुरुषके द्वारा इससे बढ़कर पाप और क्‍या हो सकता है?

જેનાં સ્વાદિષ્ટ ભોજન તરફ નાનાં બાળકો લાલચભરી નજરે જુએ, પરંતુ તેમને ન્યાયપૂર્વક તે ખાવા ન મળે—એ માણસ માટે એથી મોટું પાપ બીજું શું હોઈ શકે?

Verse 28

यदि ते तादृशो राष्ट्रे विद्वान सीदेत्‌ क्षुधा द्विज: । भ्रूणहत्यां च गच्छेथा: कृत्वा पापमिवोत्तमम्‌,राजन! यदि तुम्हारे राज्यमें कोई वैसा विद्वान्‌ ब्राह्मण भूखसे कष्ट पा रहा हो तो तुम्हें भ्रूण-हत्याका पाप लगेगा और कोई बड़ा भारी पाप करनेसे मनुष्यकी जो दुर्गति होती है, वही तुम्हारी भी होगी

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન! જો તમારા રાજ્યમાં એવો યોગ્ય વિદ્વાન બ્રાહ્મણ ભૂખથી પીડાતો રહે, તો તમને ભ્રૂણહત્યાનું પાપ લાગશે; અને મહાપાપ કરનારને જે ભયંકર પતન થાય છે, તે જ તમારું પણ થશે.

Verse 29

धिक्‌ तस्य जीवित राज्ञो राष्ट्र यस्यावसीदति । द्विजो<न्यो वा मनुष्योडपि शिबिराह वचो यथा,राजा शिबिका कथन है कि “जिसके राज्यमें ब्राह्मण या कोई और मनुष्य क्षुधासे पीड़ित हो रहा हो, उस राजाके जीवनको धिककार है

ભીષ્મે કહ્યું—જે રાજાના રાજ્યમાં બ્રાહ્મણ કે બીજો કોઈ મનુષ્ય ભૂખથી પીડાય અને રાજ્ય દુર્દશામાં પડે, તે રાજાના જીવનને ધિક્કાર છે—શિબિકા-વચનનો આ જ અર્થ છે.

Verse 30

यस्य सम विषये राज्ञ: स्नातक: सीदति क्षुधा । अवृद्धिमेति तद्राष्ट्र विच्दते सहराजकम्‌,जिस राजाके राज्यमें स्नातक ब्राह्मण भूखसे कष्ट पाता है, उसके राज्यकी उन्नति रुक जाती है; साथ ही वह राज्य शत्रु राजाओंके हाथमें चला जाता है

ભીષ્મે કહ્યું—જે રાજાના સમ અને નિષ્પક્ષ અધિકારક્ષેત્રમાં સ્નાતક બ્રાહ્મણ ભૂખથી પીડાય છે, તેના રાજ્યની ઉન્નતિ અટકી જાય છે; અને તે રાજ્ય રાજાસહિત વિખેરાઈ શત્રુ રાજાઓના હાથમાં ચાલ્યું જાય છે.

Verse 31

क्रोशन्त्यो यस्य वै राष्ट्रादू हयन्ते तरसा स्त्रिय: । क्रोशतां पतिपुत्राणां मृतोड्सौ न च जीवति,जिसके राज्यसे रोती-बिलखती स्त्रियोंका बलपूर्वक अपहरण हो जाता हो और उनके पति-पुत्र रोते-पीटते रह जाते हों, वह राजा नहीं, मुर्दा है। अर्थात्‌ वह जीवित रहते हुए मुर्देके समान है

ભીષ્મે કહ્યું—જેના રાજ્યમાંથી રડતી-ચીસો પાડતી સ્ત્રીઓને બળપૂર્વક અપહરણ કરી લઈ જવાય અને તેમના પતિ-પુત્રો વિલાપ કરતા રહી જાય—એ રાજા નથી, એ તો મૃતો સમાન છે. શ્વાસ લેતો હોવા છતાં સાચે જીવતો નથી, કારણ કે રક્ષણ કરવું રાજધર્મનું સર્વોપરી કર્તવ્ય છે.

Verse 32

अरक्षितारं हर्तारें विलोप्तारमनायकम्‌ | तं वै राजकलिं हन्यु: प्रजा: सन्नह निर्धणम्‌,जो प्रजाकी रक्षा नहीं करता, केवल उसके धनको लूटता-खसोटता रहता है, तथा जिसके पास कोई नेतृत्व करनेवाला मन्त्री नहीं है, वह राजा नहीं, कलियुग है। समस्त प्रजाको चाहिये कि ऐसे निर्दयी राजाको बाँधकर मार डाले

ભીષ્મે કહ્યું—જે શાસક પ્રજાની રક્ષા કરતો નથી, પરંતુ હરણ-લૂંટ કરે છે અને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપનાર નેતૃત્વ/મંત્રી વિના છે—એ રાજા નથી; રાજરૂપે ‘કલી’ છે. પ્રજાએ શસ્ત્ર ધારણ કરી એવા ક્રૂર, દરિદ્ર બનાવનાર પીડકને બાંધીને મારી નાખવો જોઈએ.

Verse 33

अहं वो रक्षितेत्युक्त्वा यो न रक्षति भूमिप: । स संहत्य निहन्तव्य: श्वेव सोन्‍न्माद आतुर:

ભીષ્મે કહ્યું—“હું તમારું રક્ષણ કરીશ” એમ કહીને પણ જે ભૂપતિ રક્ષણ ન કરે, તેને સૌએ એકત્ર થઈને મારી નાખવો જોઈએ—ઉન્મત્ત કૂતરાની જેમ.

Verse 34

जो राजा प्रजासे यह कहकर कि “मैं तुमलोगोंकी रक्षा करूँगा” उनकी रक्षा नहीं करता, वह पागल और रोगी कुत्तेकी तरह सबके द्वारा मार डालने योग्य है ।। पापं कुर्वन्ति यत्‌ किंचित्‌ प्रजा राज्ञा हारक्षिता: | चतुर्थ तस्य पापस्य राजा विन्दति भारत,भरतनन्दन! राजासे अरक्षित होकर प्रजा जो कुछ भी पाप करती है, उस पापका एक चौथाई भाग राजाको भी प्राप्त होता है

ભીષ્મે કહ્યું—જે રાજા પ્રજાને “હું તમારું રક્ષણ કરીશ” કહીને પણ રક્ષણ ન કરે, તે પાગલ અને રોગી કૂતરાની જેમ સૌ દ્વારા મારવા યોગ્ય છે. અને રાજા તરફથી અરક્ષિત રહી પ્રજા જે કંઈ પાપ કરે, હે ભારત, તે પાપનો ચોથો ભાગ રાજાને પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 35

अथाहु: सर्वमेवैति भूयो<5र्धमिति निश्चय: । चतुर्थ मतमस्माकं मनो: श्रुत्वानुशासनम्‌,कुछ लोगोंका कहना है कि सारा पाप राजाको ही लगता है। दूसरे लोगोंका यह निश्चय है कि राजा आधे पापका भागी होता है। परंतु मनुका उपदेश सुनकर हमारा मत यही है कि राजाको उस पापका एक चतुर्थाश ही प्राप्त होता है

ભીષ્મે કહ્યું—કેટલાક કહે છે કે આખું પાપ રાજાને જ લાગે છે; કેટલાકનો નક્કી મત છે કે રાજા અડધાથી વધુનો ભાગી બને છે. પરંતુ મનુનું અનુશાસન સાંભળીને અમારો નિષ્કર્ષ એવો છે કે રાજાને તે પાપનો માત્ર ચોથો ભાગ મળે છે.

Verse 36

शुभं वा यच्च कुर्वन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिता: | चतुर्थ तस्य पुण्यस्य राजा चाप्रोति भारत,भारत! राजासे भलीभाँति सुरक्षित होकर प्रजा जो भी शुभ कर्म करती है, उसके पुण्यका चौथाई भाग राजा प्राप्त कर लेता है

હે ભારત! રાજા દ્વારા સુસંરક્ષિત પ્રજા જે જે શુભ કર્મ કરે છે, તેના પુણ્યનો ચોથો ભાગ રાજાને પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 37

जीवन्तं त्वानुजीवन्तु प्रजा: सर्वा युधिष्ठिर । पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिवाण्डजा:

હે યુધિષ્ઠિર! તું જીવતો રહે ત્યાં સુધી સર્વ પ્રજા તારા જીવનથી જીવન ધારણ કરે અને તારી સાથે સમૃદ્ધ થાય. જેમ પ્રાણીઓ વરસાદ પર અને પક્ષીઓ મહાવૃક્ષ પર આશ્રિત રહે છે, તેમ તેઓ તારા પર આશ્રિત રહે.

Verse 38

कुबेरमिव रक्षांसि शतक्रतुमिवामरा: । ज्ञातयस्त्वानुजीवन्तु सुहृदश्च परंतप

હે પરંતપ! જેમ રાક્ષસો કુબેરને અને અમરો શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ને આશ્રયે રહે છે, તેમ તારા જ્ઞાતિજન અને સુહૃદો પણ તારા આધારથી જીવન ધારણ કરે.

Verse 60

इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें साठवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વનો સાઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

Verse 61

परंतप युधिष्ठिर! जैसे सब प्राणी मेघके सहारे जीवन धारण करते हैं, जैसे पक्षी महान्‌ वृक्षका आश्रय लेकर रहते हैं, तथा जिस प्रकार राक्षस कुबेरके और देवता इन्द्रके आश्रित रहकर जीवन धारण करते हैं, उसी प्रकार तुम्हारे जीते-जी सारी प्रजा तुमसे ही अपनी जीविका चलाये तथा तुम्हारे सुहृद्‌ एवं भाई-बन्धु भी तुमपर ही अवलम्बित होकर जीवन निर्वाह करें ।। इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकषष्टितमो5ध्याय:

હે પરંતપ યુધિષ્ઠિર! જેમ સર્વ પ્રાણી વરસાદ લાવનારા મેઘોના સહારે જીવન ધારણ કરે છે, જેમ પક્ષીઓ મહાવૃક્ષનો આશ્રય લઈને વસે છે, અને જેમ યક્ષ-રાક્ષસો કુબેરના તથા દેવતાઓ ઇન્દ્રના આશ્રયે રહી જીવન ધારે છે—તેમ જ તું જીવતો રહે ત્યાં સુધી સર્વ પ્રજા તારા દ્વારા જ પોતાની જીવિકા ચલાવે; અને તારા સુહૃદો તથા ભાઈ-બંધુઓ પણ તારા પર જ અવલંબિત રહી જીવન નિર્વાહ કરે. ઇતિ શ્રીમહાભારતે અનુશાસનપર્વણિ દાનધર્મપર્વણિ એકષષ્ટિતમોऽધ્યાયઃ.

Verse 133

एते देया व्युष्टिमन्तो लघूपायाश्न भारत । भारत! जो ब्राह्मण यज्ञ करते हों, उन्हें घी, अन्न, घोड़े जुते हुए रथ आदिकी सवारियाँ, घर और शगय्या आदि वस्तुएँ देनी चाहिये। भरतनन्दन! राजाके लिये ये दान सरलतासे होनेवाले और समृद्धिको बढ़ानेवाले हैं

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભારત! આ દાન આપવા યોગ્ય છે—જે દીર્ઘકાળ લાભદાયક અને સહેલાઈથી આપી શકાય એવા છે. યજ્ઞ કરનાર બ્રાહ્મણોને ઘી અને અન્ન, ઘોડાં જોડેલા રથ વગેરે વાહનો, ઘર અને શય્યા જેવી આવશ્યક વસ્તુઓ આપવી જોઈએ. હે ભરતશ્રેષ્ઠ! રાજા માટે આ દાન સહેલાં છે અને સમૃદ્ધિ વધારનારાં છે.

Verse 143

उपच्छन्नं प्रकाशं वा वृत्त्या तान्‌ प्रतिपालयेत्‌ । जिन ब्राह्मणोंका आचरण निन्दित न हो, वे यदि जीविकाके बिना कष्ट पा रहे हों तो उनका पता लगाकर गुप्त या प्रकट रूपमें जीविकाका प्रबन्ध करके सदा उनका पालन करते रहना चाहिये

ભીષ્મે કહ્યું—એવા બ્રાહ્મણોને ગુપ્ત રીતે કે પ્રગટ રીતે તેમની જીવિકાની વ્યવસ્થા કરીને પોષવા જોઈએ. જેમનું આચરણ નિંદનીય નથી, છતાં જીવિકાના અભાવે દુઃખ ભોગવે છે, તેમનો પત્તો લગાવી તેમની પ્રતિષ્ઠાને આંચ ન આવે તેમ સદા તેમનું પાલન કરતા રહેવું જોઈએ.

Verse 166

तेन त्वं ब्रह्म भूयत्वमवाप्स्यसि धनानि च । कोषका संग्रह करके यदि तुम उसके द्वारा राष्ट्रकी रक्षा करोगे तो तुम्हें दूसरे जन्मोंमें धन और ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति होगी

ભીષ્મે કહ્યું—આ આચરણથી તું બ્રાહ્મણત્વની સ્થિતિ અને ધન—બન્ને પ્રાપ્ત કરશ. જો તું કોષનો સંગ્રહ અને રક્ષણ કરીને તેના દ્વારા રાજ્યની રક્ષા કરશ, તો આવનારા જન્મોમાં તને સમૃદ્ધિ અને બ્રાહ્મણત્વ મળશે.

Verse 186

तदर्थ जीवितं ते<स्तु मा तेभ्यो5प्रतिपालनम्‌ । भारत! ब्राह्मणोंके पास जो वस्तु न हो, उसे उनको देना और जो हो उसकी रक्षा करना भी तुम्हारा नित्य कर्तव्य है। तुम्हारा जीवन उन्हींकी सेवामें लग जाना चाहिये। उनकी रक्षासे तुम्हें कभी मुँह नहीं मोड़ना चाहिये

ભીષ્મે કહ્યું—એ જ હેતુ માટે તારો જીવ હોય; તેમની પ્રતિપાલનમાં કદી ચૂક ન થવા દે. હે ભારત! બ્રાહ્મણો પાસે જે ન હોય તે આપવું અને જે હોય તેની રક્ષા કરવી—આ તારો નિત્ય કર્તવ્ય છે. તારો જીવન તેમની સેવામાં અર્પિત થવો જોઈએ; તેમની રક્ષાથી તું કદી મોઢું ન ફેરવ.

Verse 196

श्रिया हाभीक्ष्णं संवासो दर्पयेत्‌ सम्प्रमोहयेत्‌ । ब्राह्मणोंके पास यदि बहुत धन इकट्ठा हो जाय तो यह उनके लिये अनर्थका ही कारण होता है; क्योंकि लक्ष्मीका निरन्तर सहवास उन्हें दर्प और मोहमें डाल देता है

ભીષ્મે કહ્યું—લક્ષ્મીનો સતત સહવાસ દર્પ ઉત્પન્ન કરે છે અને મોહમાં નાખે છે. તેથી જો કોઈ બ્રાહ્મણ બહુ ધન સંગ્રહ કરે, તો તે ઘણી વાર તેના માટે અનર્થનું કારણ બને છે; કારણ કે સંપત્તિનો અવિચ્છિન્ન સંગ તેને અહંકાર અને ભ્રમ તરફ ધકેલે છે.

Verse 1736

पुत्रवच्चापि भृत्यान्‌ स्वान्‌ प्रजाश्न परिपालय । भरतनन्दन! तुम अपनी और दूसरोंकी भी जीविकाकी रक्षा करो तथा अपने सेवकों और प्रजाजनोंका पुत्रकी भाँति पालन करो

હે ભરતનંદન! પોતાની તથા બીજાની પણ જીવિકાનું રક્ષણ કર અને પોતાના સેવકો તથા પ્રજાજનોનું પુત્ર સમાન પાલન-પોષણ કર.