Adhyaya 56

Verse 1

ऑपन-माज बछ। अ-आकऋातज त्रिपञज्चशत्तमो<् ध्याय: च्यवन मुनिके द्वारा राजा-रानीके धैर्यकी परीक्षा और उनकी सेवासे प्रसन्न होकर उन्हें आशीर्वाद देना युधिछिर उवाच तस्मिन्नन्तर्हिते विप्रे राजा किमकरोत्‌ तदा । भार्या चास्य महाभागा तनमे ब्रूहि पितामह

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પિતામહ! તે બ્રાહ્મણ ઋષિ અંતર્ધાન થયા ત્યારે રાજાએ શું કર્યું? અને તેની મહાભાગ્યશાળી પત્નીએ શું કર્યું? મને કહો।

Verse 2

युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! च्यवन मुनिके अन्तर्धान हो जानेपर राजा कुशिक और उनकी महान्‌ सौभाग्यशालिनी पत्नीने क्या किया? यह मुझे बताइये ।। भीष्म उवाच अदृष्टवा स महीपालस्तमृषिं सह भार्यया । परिश्रान्तो निववृते व्रीडितो नष्टचेतन:,भीष्मजीने कहा--राजन्‌! पत्नीसहित भूपालने बहुत ढूँढ़नेपर भी जब ऋषिको नहीं देखा तब वे थककर लौट आये। उस समय उन्हें बड़ा संकोच हो रहा था। वे अचेत-से हो गये थे

ભીષ્મે કહ્યું—રાજન! પત્ની સાથે ઘણું શોધ્યા છતાં તે ઋષિ દેખાયા નહીં, તેથી ભુપાલ થાકી ને પાછા ફર્યા. લાજ અને આત્મગ્લાનિથી તેઓ જાણે ચેતનાહીન થઈ ગયા।

Verse 3

स प्रविश्य पुरी दीनो नाभ्यभाषत किंचन । तदेव चिन्तयामास च्यवनस्य विचेष्टितम्‌,वे दीनभावसे पुरीमें प्रवेश करके किसीसे कुछ बोले नहीं। केवल च्यवन मुनिके चरित्रपर मन-ही-मन विचार करने लगे

તે દિનભાવથી નગરમાં પ્રવેશ્યો અને કોઈને એક શબ્દ પણ ન બોલ્યો. તે માત્ર ઋષિ ચ્યવનના અદભુત આચરણ અને કૃત્યોને જ મનમાં ફરી ફરી વિચારી રહ્યો.

Verse 4

अथ शून्येन मनसा प्रविश्य स्वगृहं नृपः । ददर्श शयने तस्मिन्‌ शयानं भृगुनन्दनम्‌,राजाने सूने मनसे जब घरमें प्रवेश किया तब भृगुनन्दन महर्षि च्यवनको पुनः उसी शय्यापर सोते देखा

પછી રાજા શૂન્ય અને નિરાશ મન લઈને પોતાના ઘરમાં પ્રવેશ્યો. ત્યાં એ જ શય્યા પર ભૃગુનંદન (ચ્યવન) સૂતો પડ્યો હતો—એ તેણે જોયો.

Verse 5

विस्मितौ तमृषिं दृष्टवा तदाश्चर्य विचिन्त्य च । दर्शनात्‌ तस्य तु तदा विश्रान्ती सम्बभूवतु:,उन महर्षिको देखकर उन दोनोंको बड़ा विस्मय हुआ। वे उस आश्चर्यजनक घटनापर विचार करके चकित हो गये। मुनिके दर्शनसे उन दोनोंकी सारी थकावट दूर हो गयी

તે ઋષિને જોઈને તેઓ બંને અચંબિત થઈ ગયા. એ અદભુત ઘટનાનો વિચાર કરીને સ્તબ્ધ રહ્યા; અને મునિના દર્શન માત્રથી જ તેમની થાકावट તત્કાળ દૂર થઈ ગઈ.

Verse 6

यथास्थानं च तौ स्थित्वा भूयस्तं संववाहतु: । अथापरेण पाश्चेन सुष्वाप स महामुनि:

ત્યારે તેઓ બંને યથાસ્થાને ઊભા રહી ફરીથી તેમને પંખો ઝલવા લાગ્યા. ત્યારબાદ તે મહામુનિ પશ્ચિમ તરફ બીજી બાજુ વળી સૂઈ ગયા.

Verse 7

वे फिर यथास्थान खड़े होकर मुनिके पैर दबाने लगे। अबकी बार वे महामुनि दूसरी करवटसे सोये थे ।। तेनैव च स कालेन प्रत्यबुद्धयत वीर्यवान्‌ | न च तौ चक्रतु: किंचिद्‌ विकारं भयशड्कितौ,शक्तिशाली च्यवन मुनि फिर उतने ही समयमें सोकर उठे। राजा और रानी उनके भयसे शंकित थे, अतः उन्होंने अपने मनमें तनिक भी विकार नहीं आने दिया

તેઓ ફરી યથાસ્થાને ઊભા રહી મునિના પગ દબાવવા લાગ્યા; આ વખતે તે મહામુનિ બીજી બાજુ વળી સૂતા હતા. એટલાં જ સમય પછી તે શક્તિશાળી ચ્યવન મুনি ફરી જાગી ઊઠ્યા. રાજા અને રાણી તેમના ભયથી શંકિત હતા; તેથી તેમણે મનમાં જરાય પણ વિકૃતિ આવવા દીધી નહીં અને અગાઉની જેમ સેવા ચાલુ રાખી.

Verse 8

प्रतिबुद्धस्तु स मुनिस्तौ प्रोवाच विशाम्पते । तैलाभ्यंगो दीयतां मे स्नास्येडहमिति भारत,भारत! प्रजानाथ! जब वे मुनि जागे, तब राजा और रानीसे इस प्रकार बोले --“तुमलोग मेरे शरीरमें तेलकी मालिश करो; क्योंकि अब मैं स्नान करूँगा”

હે ભારત, પ્રજાનાથ! મુનિ જાગ્યા ત્યારે તેમણે રાજા અને રાણીને કહ્યું—“મારા શરીરે તેલનો અભ્યંગ કરો; કારણ કે હવે હું સ્નાન કરીશ.”

Verse 9

तौ तथेति प्रतिश्रुत्य क्षुधितौ श्रमकर्शितौ । शतपाकेन तैलेन महार्हेणोपतस्थतु:,यद्यपि राजा-रानी भूख-प्याससे पीड़ित और अत्यन्त दुर्बल हो गये थे तो भी “बहुत अच्छा” कहकर वे राजदम्पति सौ बार पकाकर तैयार किये हुए बहुमूल्य तेलको लेकर उनकी सेवामें जुट गये

તેઓ બંને “તથાસ્તુ” કહી સંમતિ આપી—ભૂખથી વ્યાકુળ અને શ્રમથી ક્ષીણ થયાં હોવા છતાં—સો વાર પકાવી તૈયાર કરેલું અતિમૂલ્ય તેલ લઈને સેવામાં હાજર થયા.

Verse 10

तत: सुखासीनमृषिं वाग्यतौ संववाहतु: । न च पर्याप्तमित्याह भार्गव: सुमहातपा:,ऋषि आनन्दसे बैठ गये और वे दोनों दम्पति मौन हो उनके शरीरमें तेल मलने लगे। परंतु महातपस्वी भृगुपुत्र च्यवनने अपने मुँहसे एक बार भी नहीं कहा कि “बस, अब रहने दो, तेलकी मालिश पूरी हो गयी”

પછી ઋષિ સુખથી બેઠા અને તે દંપતિ વાણી સંયમ રાખી મૌન રહી તેમના શરીરે તેલ મસળવા લાગ્યા. પરંતુ મહાતપસ્વી ભાર્ગવ (ચ્યવન) એ એક વાર પણ “બસ, પૂરતું” એવું કહ્યું નહીં.

Verse 11

भृगुपुत्रने इतनेपर भी जब राजा और रानीके मनमें कोई विकार नहीं देखा, तब सहसा उठकर वे स्नानागारमें चले गये

ભૃગુપુત્રે આ રીતે વર્ત્યા છતાં રાજા-રાણીના મનમાં કોઈ વિકૃતિ ન જોઈ, તે સહસા ઊભા થઈ સ્નાનાગારમાં ચાલ્યા ગયા.

Verse 12

क्लृप्तमेव तु तत्रासीत्‌ स्नानीयं पार्थिवोचितम्‌ । असत्कृत्य च तत्‌ सर्व तत्रैवान्‍न्तरधीयत,भरतश्रेष्ठ! वहाँ स्नानके लिये राजोचित सामग्री पहलेसे ही तैयार करके रखी गयी थी; किंतु उस सारी सामग्रीकी अवहेलना करके--उसका किंचित्‌ भी उपयोग न करके वे मुनि पुन: राजाके देखते-देखते वहीं अन्तर्धान हो गये; तो भी उन पति-पत्नीने उनके प्रति दोष- दृष्टि नहीं की

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યાં સ્નાન માટે રાજોચિત સામગ્રી પહેલેથી જ તૈયાર હતી; પરંતુ તે બધું અવગણીને—કંઈ પણ ઉપયોગ કર્યા વિના—મુનિ રાજા જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે જ ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગયા. તેમ છતાં તે પતિ-પત્નીએ તેમના પ્રત્યે દોષદૃષ્ટિ રાખી નહીં.

Verse 13

यदा तौ निर्विकारौ तु लक्षयामास भार्गव: । तत उत्थाय सहसा स्नानशालां विवेश ह,स मुनि: पुनरेवाथ नृपते: पश्यतस्तदा । नासूयां चक्रतुस्तौ च दम्पती भरतर्षभ भरतश्रेष्ठ! वहाँ स्नानके लिये राजोचित सामग्री पहलेसे ही तैयार करके रखी गयी थी; किंतु उस सारी सामग्रीकी अवहेलना करके--उसका किंचित्‌ भी उपयोग न करके वे मुनि पुन: राजाके देखते-देखते वहीं अन्तर्धान हो गये; तो भी उन पति-पत्नीने उनके प्रति दोष- दृष्टि नहीं की

જ્યારે ભાર્ગવ મુનિએ જોયું કે તે રાજદંપતિ સર્વથા નિર્વિકાર છે, ત્યારે તેઓ સહસા ઊઠીને સ્નાનશાળામાં પ્રવેશ્યા. અને રાજા જોતો હતો ત્યારે જ તે મુનિ ફરી અંતર્ધાન થઈ ગયા. સ્નાન માટે રાજોચિત સર્વ સામગ્રી પહેલેથી તૈયાર હતી, પરંતુ તેમણે તેનો કિંચિત્ પણ ઉપયોગ ન કર્યો; છતાં, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તે પતિ-પત્નીએ તેમના પ્રત્યે દોષદૃષ્ટિ ન કરી.

Verse 14

अथ स्नात: सः भगवान्‌ सिंहासनगतः: प्रभु: । दर्शयामास कुशिकं सभार्य कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! तदनन्तर शक्तिशाली भगवान्‌ च्यवन मुनि पत्नीसहित राजा कुशिकको स्नान करके सिंहासनपर बैठे दिखायी दिये

ત્યારબાદ સ્નાન કરીને તે શક્તિશાળી ભગવાન્ પ્રભુ સિંહાસન પર આરૂઢ થયા અને, હે કુરુનંદન, પત્નીસહિત રાજા કુશિકને દર્શન આપ્યા.

Verse 15

संहृष्टवदनो राजा सभार्य: कुशिको मुनिम्‌ । सिद्धमन्नमिति प्रह्लो निर्विकारो न्‍न्यवेदयत्‌,उन्हें देखते ही पत्नीसहित राजाका मुख प्रसन्नतासे खिल उठा। उन्होंने निर्विकारभावसे मुनिके पास जाकर विनयपूर्वक यह निवेदन किया कि “भोजन तैयार है”

તેમને જોઈને પત્નીસહિત રાજા કુશિકનું મુખ આનંદથી પ્રસન્ન થઈ ઊઠ્યું. તેમણે નિર્વિકાર ભાવથી મুনિ પાસે જઈ વિનયપૂર્વક કહ્યું—“ભોજન તૈયાર છે.”

Verse 16

आनीयतामिति मुनिस्तं चोवाच नराधिपम्‌ । स राजा समुपाजद्ठे तदन्नं सह भार्यया,तब मुनिने राजासे कहा--'ले आओ।” आज्ञा पाकर पत्नीसहित नरेशने मुनिके सामने भोजन-सामग्री प्रस्तुत की

ત્યારે મુનિએ નરાધિપને કહ્યું—“લાવો.” આજ્ઞા મળતાં રાજા પત્નીસહિત આગળ વધીને તે ભોજનસામગ્રી મુનિ સમક્ષ રજૂ કરી.

Verse 17

मांसप्रकारान्‌ विविधान्‌ शाकानि विविधानि च । वेसवारविकारांश्व पानकानि लघूनि च,नाना प्रकारके फलोंके गूदे, भाँति-भाँतिके साग, अनेक प्रकारके व्यंजन, हलके पेय पदार्थ, स्वादिष्ट पूए, विचित्र मोदक (लड्डू), खाँड, नाना प्रकारके रस, मुनियोंके खानेयोग्य जंगली कंद-मूल, विचित्र फल, राजाओंके उपभोगमें आनेवाले अनेक प्रकारके पदार्थ, वेर, इंगुद, काश्मर्य, भल्‍लातक फल तथा गृहस्थों और वानप्रस्थोंके खाद्य पदार्थ--सब कुछ राजाने शापके डरसे मँगाकर प्रस्तुत कर दिया था

વિવિધ પ્રકારના માંસાહારી પદાર્થો, નાનાવિધ શાક, અનેક પ્રકારના વ્યંજન અને હલકા પેય—શાપના ભયથી રાજાએ આ બધું મંગાવી મુનિ સમક્ષ ગોઠવી દીધું.

Verse 18

रसालापूपकांश्रित्रानू मोदकानथ खाण्डवान्‌ | रसान्‌ नानाप्रकारांश्व वन्यं च मुनिभोजनम्‌,नाना प्रकारके फलोंके गूदे, भाँति-भाँतिके साग, अनेक प्रकारके व्यंजन, हलके पेय पदार्थ, स्वादिष्ट पूए, विचित्र मोदक (लड्डू), खाँड, नाना प्रकारके रस, मुनियोंके खानेयोग्य जंगली कंद-मूल, विचित्र फल, राजाओंके उपभोगमें आनेवाले अनेक प्रकारके पदार्थ, वेर, इंगुद, काश्मर्य, भल्‍लातक फल तथा गृहस्थों और वानप्रस्थोंके खाद्य पदार्थ--सब कुछ राजाने शापके डरसे मँगाकर प्रस्तुत कर दिया था

ભીષ્મે કહ્યું—શાપના ભયથી રાજાએ અનેક પ્રકારની સ્વાદિષ્ટ વસ્તુઓ મંગાવીને ગોઠવી દીધી—મધુર પેય અને શરબત, પૂવા અને પકવાન, નાનાવિધ મોદક, ખાંડની મીઠાઈઓ અને અનેક રસ; તેમજ મુનિઓને યોગ્ય વન્ય આહાર—જંગલી કંદમૂળ અને વિવિધ ફળ—અને રાજભોગ્ય અનેક વ્યંજન, ગૃહસ્થો તથા વનવાસીઓ માટે યોગ્ય ભોજન પણ।

Verse 19

फलानि च विचित्राणि राजभोज्यानि भूरिश: । बदरेड्गुदकाश्मर्यभललातकफलानि च,नाना प्रकारके फलोंके गूदे, भाँति-भाँतिके साग, अनेक प्रकारके व्यंजन, हलके पेय पदार्थ, स्वादिष्ट पूए, विचित्र मोदक (लड्डू), खाँड, नाना प्रकारके रस, मुनियोंके खानेयोग्य जंगली कंद-मूल, विचित्र फल, राजाओंके उपभोगमें आनेवाले अनेक प्रकारके पदार्थ, वेर, इंगुद, काश्मर्य, भल्‍लातक फल तथा गृहस्थों और वानप्रस्थोंके खाद्य पदार्थ--सब कुछ राजाने शापके डरसे मँगाकर प्रस्तुत कर दिया था

ભીષ્મે કહ્યું—ત્યાં વિચિત્ર ફળો પણ બહુ હતાં અને રાજભોગ્ય અનેક પદાર્થો પણ—બદર (બોર), ઇંગુદ, કાશ્મર્યના ફળો અને ભલ્લાતકના ફળો (નટ) પણ।

Verse 20

गृहस्थानां च यद्‌ भोज्यं यच्चापि वनवासिनाम्‌ | सर्वमाहारयामास राजा शापभयात्‌ ततः,नाना प्रकारके फलोंके गूदे, भाँति-भाँतिके साग, अनेक प्रकारके व्यंजन, हलके पेय पदार्थ, स्वादिष्ट पूए, विचित्र मोदक (लड्डू), खाँड, नाना प्रकारके रस, मुनियोंके खानेयोग्य जंगली कंद-मूल, विचित्र फल, राजाओंके उपभोगमें आनेवाले अनेक प्रकारके पदार्थ, वेर, इंगुद, काश्मर्य, भल्‍लातक फल तथा गृहस्थों और वानप्रस्थोंके खाद्य पदार्थ--सब कुछ राजाने शापके डरसे मँगाकर प्रस्तुत कर दिया था

ભીષ્મે કહ્યું—પછી શાપના ભયથી રાજાએ ગૃહસ્થોને યોગ્ય અને વનવાસીઓને યોગ્ય જે કંઈ ભોજન હતું, તે બધું મંગાવીને રજૂ કર્યું।

Verse 21

अथ सर्वमुपन्यस्तमग्रतश्ल्यवनस्य तत्‌ । ततः सर्व समानीय तच्च शय्यासनं मुनि:,यह सब सामग्री च्यवन मुनिके आगे परोसकर रखी गयी। मुनिने वह सब लेकर उसको तथा शय्या और आसनको भी सुन्दर वस्त्रोंस ढक दिया। इसके बाद भृगुनन्दन च्यवनने भोजन-सामग्रीके साथ उन वस्त्रोंमें भी आग लगा दी

ભીષ્મે કહ્યું—પછી જે બધું ગોઠવેલું હતું તે મুনি ચ્યવનના આગળ મૂકવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ મુનિએ બધું એકત્ર કર્યું અને તે શય્યા તથા આસનને પણ (પોતાની પાસે) લીધાં।

Verse 22

वस्त्रै: शुभेरवच्छाद्य भोजनोपस्करै: सह । सर्वमादीपयामास च्यवनो भृगुनन्दन:,यह सब सामग्री च्यवन मुनिके आगे परोसकर रखी गयी। मुनिने वह सब लेकर उसको तथा शय्या और आसनको भी सुन्दर वस्त्रोंस ढक दिया। इसके बाद भृगुनन्दन च्यवनने भोजन-सामग्रीके साथ उन वस्त्रोंमें भी आग लगा दी

ભીષ્મે કહ્યું—પછી શુભ/સુંદર વસ્ત્રોથી ઢાંકી, ભોજન-સામગ્રી અને ઉપસ્કરો સહિત, ભૃગુનંદન ચ્યવને તે બધું જ આગમાં સળગાવી દીધું।

Verse 23

न च तौ चक्रतुः क्रोधं॑ दम्पती सुमहामती । तयो: सम्प्रेक्षतोरेव पुनरन्तर्हितो5भवत्‌,परंतु उन परम बुद्धिमान्‌ दम्पतिने उनपर क्रोध नहीं प्रकट किया। उन दोनोंके देखते- ही-देखते वे मुनि फिर अन्तर्धान हो गये

પરમ બુદ્ધિમાન તે દંપતીએ તેમના પર ક્રોધ પ્રગટ કર્યો નહીં. બંને જોતા-જોતાં તે મુનિ ફરી અંતર્ધાન થઈ ગયા.

Verse 24

तथैव च स राजर्षिस्तस्थौ तां रजनीं तदा । सभार्यों वाग्यत: श्रीमानू न च कोपं समाविशत्‌,वे श्रीमान्‌ राजर्षि अपनी स्त्रीके साथ उसी तरह वहाँ रातभर चुपचाप खड़े रह गये; किंतु उनके मनमें क्रोधका आवेश नहीं हुआ

એ જ રીતે તે શ્રીમાન રાજર્ષિ પત્નીસહિત ત્યાં આખી રાત વાણી સંયમમાં રાખીને ઊભા રહ્યા; છતાં તેમના મનમાં ક્રોધનો આવેશ પ્રવેશ્યો નહીં.

Verse 25

नित्यसंस्कृतमन्नं तु विविधं राजवेश्मनि । शयनानि च मुख्यानि परिषेकाश्व पुष्कला:,प्रतिदिन भाँति-भाँतिका भोजन तैयार करके राजभवनमें मुनिके लिये परोसा जाता, अच्छे-अच्छे पलंग बिछाये जाते तथा स्नानके लिये बहुत-से पात्र रखे जाते थे

રાજમહેલમાં દરરોજ વિવિધ રીતે સुसંસ્કૃત ભોજન પીરસાતું. ઉત્તમ શય્યાઓ પાથરાતી અને સ્નાન તથા પરિષેક માટે બહુ સામગ્રી તૈયાર રાખાતી.

Verse 26

वस्त्र च विविधाकारमभवत्‌ समुपार्जितम्‌ | न शशाक ततो द्रष्टमन्तरं च्यवनस्तदा,अनेक प्रकारके वस्त्र ला-लाकर उनकी सेवामें समर्पित किये जाते थे। जब ब्रह्मर्षि च्यवन मुनि इन सब कार्योमें कोई छिद्र न देख सके, तब फिर राजा कुशिकसे बोले--“तुम स्त्रीसहित रथमें जुत जाओ और मैं जहाँ कहूँ, वहाँ मुझे शीघ्र ले चलो”

વિવિધ આકાર-પ્રકારનાં વસ્ત્રો પણ એકત્ર કરીને સેવામાં અર્પણ કરાયા. ત્યારે ચ્યવન મુનિ તે સર્વ સેવાકર્મોમાં કોઈ ખામી જોઈ શક્યા નહીં.

Verse 27

पुनरेव च विप्रर्षि: प्रोवाच कुशिकं नूपम्‌ | सभार्यों मां रथेनाशु वह यत्र ब्रवीम्यहम्‌,अनेक प्रकारके वस्त्र ला-लाकर उनकी सेवामें समर्पित किये जाते थे। जब ब्रह्मर्षि च्यवन मुनि इन सब कार्योमें कोई छिद्र न देख सके, तब फिर राजा कुशिकसे बोले--“तुम स्त्रीसहित रथमें जुत जाओ और मैं जहाँ कहूँ, वहाँ मुझे शीघ्र ले चलो”

ત્યારે વિપ્રર્ષિએ ફરી રાજા કુશિકને કહ્યું—“પત્નીસહિત રથમાં જોતાઈ જાઓ અને હું જ્યાં કહું ત્યાં મને ત્વરિત લઈ ચાલો.”

Verse 28

तथेति च प्राह नृपो निर्विशडुकस्तपोधनम्‌ । क्रीडारथो<स्तु भगवन्नुत सांग्रामिको रथ:,तब राजाने निःशंक होकर उन तपोधनसे कहा--“बहुत अच्छा, भगवन्‌! क्रीड़ाका रथ तैयार किया जाय या युद्धके उपयोगमें आनेवाला रथ?”

ત્યારે નિઃશંક થયેલા રાજાએ તપોધનને કહ્યું—“તથાસ્તુ, ભગવન્! કહો—ક્રીડાનો રથ બનાવવો કે યુદ્ધયોગ્ય રથ?”

Verse 29

इत्युक्त: स मुनी राज्ञा तेन हृष्टेन तद्गबच: । च्यवन: प्रत्युवाचेदं हृष्ट: परपुरंजयम्‌,हर्षमें भरे हुए राजाके इस प्रकार पूछनेपर च्यवनमुनिको बड़ी प्रसन्नता हुई। उन्होंने शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले उन नरेशसे कहा--

આનંદથી ભરેલા રાજાએ આમ પૂછતાં મુનિ ચ્યવન અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને શત્રુનગરવિજયી તે નરેશને કહ્યું—

Verse 30

सज्जीकुरु रथं क्षिप्रं यस्ते सांग्रामिको मतः । सायुथध: सपताकश्न शक्तीकनकयष्टिमान्‌,“राजन! तुम्हारा जो युद्धोपयोगी रथ है, उसीको शीघ्र तैयार करो। उसमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र रखे रहें। पताका, शक्ति और सुवर्णदण्ड विद्यमान हों

“રાજન! જે રથ તને યુદ્ધયોગ્ય લાગે તે જ ત્વરિત તૈયાર કરાવ. તે આયુધોથી સજ્જ હોય, તેના પર પતાકા હોય, શક્તિ અને સુવર્ણદંડ પણ હોય.”

Verse 31

किड्किणीस्वननिर्घोषो युक्तस्तोरणकल्पनै: । जाम्बूनदनिबद्ध श्व परमेषुशतान्वित:,“उसमें लगी हुई छोटी-छोटी घंटियोंके मधुर शब्द सब ओर फैलते रहें। वह रथ वन्दनवारोंसे सजाया गया हो। उसके ऊपर जाम्बूनद नामक सुवर्ण जड़ा हुआ हो तथा उसमें अच्छे-अच्छे सैकड़ों बाण रखे गये हों”

“તેમાં લાગેલી કિંકિણીનો મધુર નાદ દૂર સુધી ગુંજે. તે તોરણરૂપ અલંકારોથી સજ્જ હોય, જાંબૂનદ સુવર્ણથી જડિત હોય અને ઉત્તમ બાણોના સૈકડાઓથી યુક્ત હોય.”

Verse 32

ततः स तं तथेत्युक्त्वा कल्पयित्वा महारथम्‌ | भार्या वामे धुरि तदा चात्मानं दक्षिणे तथा,तब राजा “जो आज्ञा" कहकर गये और एक विशाल रथ तैयार करके ले आये। उसमें बायीं ओरका बोझ ढोनेके लिये रानीको लगाकर स्वयं वे दाहिनी ओर जुट गये

પછી રાજાએ “તથાસ્તુ” કહીને જઈ એક મહારથ તૈયાર કરાવી લાવ્યો. ત્યારબાદ ધુરાના ડાબા ભાગે ભાર વહન કરવા માટે પોતાની પત્નીને લગાડી અને પોતે જમણા ભાગે તેમ જ જોડાયો.

Verse 33

त्रिदण्डं वज़सूच्यग्रं प्रतोद॑ तत्र चादधत्‌ | सर्वमेतत्‌ तथा दत्त्वा नृपो वाक्यमथाब्रवीत्‌,उस रथपर उन्होंने एक ऐसा चाबुक भी रख दिया, जिसमें आगेकी ओर तीन दण्ड थे और जिसका अग्रभाग सूईकी नोंकके समान तीखा था। यह सब सामान प्रस्तुत करके राजाने पूछा--

ત્યાં તેણે ત્રણ દંડોથી યુક્ત, વજ્ર-સૂઈ સમાન તીક્ષ્ણ અગ્રભાગ ધરાવતો એક પ્રતોદ (ચાબુક) પણ રથ પર મૂક્યો. આ સર્વ સામગ્રી યથાવિધિ અર્પણ કરીને રાજાએ પછી વચન કહ્યું.

Verse 34

भगवन्‌ क्‍्व रथो यातु ब्रवीतु भूगुनन्दन | यत्र वक्ष्यसि विप्रर्षे तत्र यास्यति ते रथ:,“भगवन्‌! भृगुनन्दन! बताइये, यह रथ कहाँ जाय? ब्रह्मर्ष] आप जहाँ कहेंगे, वहीं आपका रथ चलेगा”

“ભગવન્! ભૃગુનંદન! કહો, આ રથ ક્યાં જાય? હે બ્રહ્મર્ષિ, તમે જ્યાં કહેશો ત્યાં તમારો રથ જશે.”

Verse 35

एवमुक्तस्तु भगवान्‌ प्रत्युवाचाथ तं॑ नृपम्‌ इत:ः प्रभूति यातव्यं पदक पदक शनै:,राजाके ऐसा पूछनेपर भगवान्‌ च्यवन मुनिने उनसे कहा--“यहाँसे तुम बहुत धीरे-धीरे एक-एक कदम उठाकर चलो। यह ध्यान रखो कि मुझे कष्ट न होने पाये। तुम दोनोंको मेरी मर्जीके अनुसार चलना होगा। तुमलोग इस प्रकार इस रथको ले चलो जिससे मुझे अधिक आराम मिले और सब लोग देखें

રાજાએ એમ કહ્યે ત્યારે ભગવાન (ચ્યવન) મુનિએ તેને ઉત્તર આપ્યો—“હવે અહીંથી ધીમે ધીમે, પગલે પગલે જવું.”

Verse 36

श्रमो मम यथा न स्यात्‌ तथा मच्छन्दचारिणौ । सुसुखं चैव वोढव्यो जन: सर्वश्ष॒ पश्यतु,राजाके ऐसा पूछनेपर भगवान्‌ च्यवन मुनिने उनसे कहा--“यहाँसे तुम बहुत धीरे-धीरे एक-एक कदम उठाकर चलो। यह ध्यान रखो कि मुझे कष्ट न होने पाये। तुम दोनोंको मेरी मर्जीके अनुसार चलना होगा। तुमलोग इस प्रकार इस रथको ले चलो जिससे मुझे अधिक आराम मिले और सब लोग देखें

“મને શ્રમ ન થાય તે રીતે ચાલો; તમે બંને મારી ઇચ્છા મુજબ જ ચાલશો. મને અતિ સુખપૂર્વક વહન કરો, અને સર્વત્રના લોકો આ જોઈ શકે.”

Verse 37

नोत्सार्या: पथिका: केचित्‌ तेभ्यो दास्‍्ये वसु हाहम्‌ । ब्राह्मणेभ्यश्न ये कामानर्थयिष्यन्ति मां पथि,'रास्तेसे किसी राहगीरको हटाना नहीं चाहिये, मैं उन सबको धन दूँगा। मार्गमें जो ब्राह्मण मुझसे जिस वस्तुकी प्रार्थना करेंगे मैं उनको वही वस्तु प्रदान करूँगा

“માર્ગમાંથી કોઈ પથિકને હટાવવો નહીં; હું તેમને ધન આપીશ. અને માર્ગમાં બ્રાહ્મણો મારી પાસે જે જે વસ્તુ માગશે, તે તે હું તેમને અર્પણ કરીશ.”

Verse 38

सर्वान्‌ दास्‍्याम्यशेषेण धन रत्नानि चैव हि । क्रियतां निखिलेनैतन्मा विचारय पार्थिव,“मैं सबको उनकी इच्छाके अनुसार धन और रत्न बाँटूगा। अतः: इन सबके लिये पूरा- पूरा प्रबन्ध कर लो। पृथ्वीनाथ! इसके लिये मनमें कोई विचार न करो”

હું સૌને તેમની યોગ્યતા મુજબ ધન અને રત્નો એક પણ બાકી ન રહે તેમ વહેંચી દઈશ. તેથી આ બધાની સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા કરો. હે રાજન, આ વિષયે મનમાં કોઈ સંશય કે સંકોચ ન રાખો.

Verse 39

तस्य तद्‌ वचन श्रुत्वा राजा भृत्यांस्तथाब्रवीत्‌ | यद्‌ यद्‌ ब्रूयान्मुनिस्तत्तत्‌ सर्व देयमशड्कितै:,मुनिका यह वचन सुनकर राजाने अपने सेवकोंसे कहा--'ये मुनि जिस-जिस वस्तुके लिये आज्ञा दें, वह सब नि:शंक होकर देना”

તે વચન સાંભળીને રાજાએ પોતાના સેવકોને કહ્યું—“આ મુનિ જે-જે વસ્તુ માગે, જે કંઈ હોય, કોઈ શંકા વિના બધું જ તેમને આપી દેજો.”

Verse 40

ततो रत्नान्यनेकानि स्त्रियो युग्यमजाविकम्‌ | कृताकृतं च कनकं गजेन्द्राश्चनाचलोपमा:,राजाकी इस आज्ञाके अनुसार नाना प्रकारके रत्न, स्त्रियाँ, वाहन, बकरे, भेड़ें, सोनेके अलंकार, सोना और पर्वतोपम गजराज--ये सब मुनिके पीछे-पीछे चले। राजाके सम्पूर्ण मन्त्री भी इन वस्तुओंके साथ थे। उस समय सारा नगर आर्त होकर हाहाकार कर रहा था

પછી રાજાજ્ઞા મુજબ અનેક પ્રકારનાં રત્નો, સ્ત્રીઓ, જોડાણવાળા વાહનો અને ખેંચવાના પશુઓ, બકરાં-ઘેટાં, ઘડાયેલું અને અઘડ સોનું તથા પર્વત સમા ગજરાજ—આ બધું મુનિના પાછળ પાછળ ચાલ્યું; અને રાજાના મંત્રીઓ પણ આ દાનસામગ્રી સાથે હતા.

Verse 41

अन्वगच्छन्त तमृषिं राजामात्याश्चव सर्वश: । हाहाभूतं च तत्‌ सर्वमासीन्नगरमार्तवत्‌,राजाकी इस आज्ञाके अनुसार नाना प्रकारके रत्न, स्त्रियाँ, वाहन, बकरे, भेड़ें, सोनेके अलंकार, सोना और पर्वतोपम गजराज--ये सब मुनिके पीछे-पीछे चले। राजाके सम्पूर्ण मन्त्री भी इन वस्तुओंके साथ थे। उस समय सारा नगर आर्त होकर हाहाकार कर रहा था

રાજાના મંત્રીઓ સર્વ રીતે તે ઋષિના પાછળ પાછળ ચાલ્યા. અને તે સમયે આખું નગર વ્યથિત થઈ ‘હાય હાય’ના વિલાપથી ગુંજી ઊઠ્યું.

Verse 42

तौ तीक्ष्णाग्रेण सहसा प्रतोदेन प्रतोदितौ । पृष्ठे विद्धौ कटे चैव निर्विकारी तमूहतु:,इतनेहीमें मुनिने सहसा चाबुक उठाया और उन दोनोंकी पीठपर जोरसे प्रहार किया। उस चाबुकका अग्रभाग बड़ा तीखा था। उसकी करारी चोट पड़ते ही राजा-रानीकी पीठ और कमरमें घाव हो गया। फिर भी वे निर्विकारभावसे रथ ढोते रहे

એટલામાં મુનિએ અચાનક તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા પ્રતિોદથી તેમને હાંકી કાઢ્યા; તેમની પીઠ અને કમર સુધી ઘા પડ્યા, છતાં તેઓ નિર્વિકાર ચિત્તે તે ભાર ખેંચતા રહ્યા.

Verse 43

वेपमानौ निराहारौ पञ्चाशद्रात्रकर्षितौ । कथंचिदूहतुर्वीरी दम्पती तं रथोत्तमम्‌,पचास राततक उपवास करनेके कारण वे बहुत दुबले हो गये थे, उनका सारा शरीर काँप रहा था; तथापि वे वीर दम्पति किसी प्रकार साहस करके उस विशाल रथका बोझ ढो रहे थे

પચાસ રાત ઉપવાસથી તેઓ અત્યંત દુબળા થઈ ગયા હતા, અંગેઅંગ કંપતું હતું; છતાં તે વીર દંપતી કોઈ રીતે ધૈર્ય બાંધીને તે ઉત્તમ રથનો ભાર વહન કરતાં હતાં।

Verse 44

बहुशो भृशविद्धौ तौ स्रवन्तौ च क्षतोद्धवम्‌ । ददृशाते महाराज पुष्पिताविव किंशुकौ,महाराज! वे दोनों बहुत घायल हो गये थे। उनकी पीठपर जो अनेक घाव हो गये थे, उनसे रक्त बह रहा था। खूनसे लथपथ होनेके कारण वे खिले हुए पलाशके फूलोंके समान दिखायी देते थे

મહારાજ! તેઓ બંને વારંવાર ઘા લાગવાથી અત્યંત ઘાયલ થયા હતા; તેમના ઘાવમાંથી લોહી વહેતું હતું. લોહીમાં તરબોળ થઈ તેઓ ખીલેલા કિન્શુક (પલાશ) જેવા દેખાતા હતા।

Verse 45

तौ दृष्टवा पौरवर्गस्तु भूशं शोकसमाकुल: । अभिशापभयत्रस्तो न च किंचिदुवाच ह,पुरवासियोंका समुदाय उन दोनोंकी यह दुर्दशा देखकर शोकसे अत्यन्त व्याकुल हो रहा था। सब लोग मुनिके शापसे डरते थे; इसलिये कोई कुछ बोल नहीं रहा था

તેમને આવી દયનીય હાલતમાં જોઈ નગરવાસીઓ અત્યંત શોકમાં ડૂબી ગયા; પરંતુ મુનિના શાપના ભયથી કોઈએ કશું બોલવાની હિંમત ન કરી।

Verse 46

उन्ड्शश्नाब्रुवन्‌ सर्वे पश्यध्वं तपसो बलम्‌ | क्रुद्धा अपि मुनिश्रेष्ठ॑ वीक्षितुं नेह शकनुम:,दो-दो आदमी अलग-अलग खड़े होकर आपसमें कहने लगे--“भाइयो! सब लोग मुनिकी तपस्याका बल तो देखो, हमलोग क्रोधमें भरे हुए हैं तो भी मुनिश्रेष्ठकी ओर यहाँ आँख उठाकर देख भी नहीं सकते

ત્યારે બધા જુદા જુદા ઊભા રહીને પરસ્પર કહેવા લાગ્યા—“જુઓ, તપસ્યાનું બળ કેટલું પ્રચંડ છે! આપણે ક્રોધથી ભરેલા હોવા છતાં અહીં મુનિશ્રેષ્ઠ તરફ આંખ ઉઠાવીને જોઈ પણ શકતા નથી।”

Verse 47

अहो भगवतो वीर्य महर्षेर्भावितात्मन: । राज्ञश्नापि सभार्यस्य धैर्य पश्यत यादृशम्‌,“इन विशुद्ध अन्त:करणवाले महर्षि भगवान्‌ च्यवनकी तपस्याका बल अदभुत है। तथा महाराज और महारानीका धैर्य भी कैसा अनूठा है। यह अपनी आँखों देख लो

“અહો! તપસ્યાથી પરિપક્વ આત્માવાળા તે ભગવત મહર્ષિનું તેજ કેટલું અદ્ભુત છે! અને રાજા-રાણીનું ધૈર્ય પણ કેટલું અનોખું—આંખે જોઈ લો।”

Verse 48

श्रान्तावपि हि कृच्छेण रथमेनं समूहतु: । न चैतयोविंकारं वै ददर्श भूगुनन्दन:,'ये इतने थके होनेपर भी कष्ट उठाकर इस रथको खींचे जा रहे हैं। भूगुनन्दन च्यवन अभीतक इनमें कोई विकार नहीं देख सके हैं"

બંને અત્યંત થાકેલા હોવા છતાં પણ ભારે કષ્ટથી આ રથને ખેંચતા જ રહ્યા. પરંતુ ભૃગુનંદન (ચ્યવન) ને એમમાં કોઈપણ વિકૃતિ કે વ્યાકુલતા દેખાઈ નહીં.

Verse 49

भीष्म उवाच ततः स निर्विकारीौ तु दृष्टवा भगुकुलोद्वह: । वसु विश्राणयामास यथा वैश्रवणस्तथा,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! भूगुकुलशिरोमणि मुनिवर च्यवनने जब इतनेपर भी राजा और रानीके मनमें कोई विकार नहीं देखा तब वे कुबेरकी तरह उनका सारा धन लुटाने लगे

પછી ભૃગુકુલના શ્રેષ્ઠ પુરુષે રાજા અને રાણીને નિર્વિકાર જોઈને, વૈશ્રવણ (કુબેર)ની જેમ તેમને ધન વિતરણ કરવા લાગ્યા.

Verse 50

तत्रापि राजा प्रीतात्मा यथादिष्टमथाकरोत्‌ । ततो<स्य भगवान्‌ प्रीतो बभूव मुनिसत्तम:,परंतु इस कार्यमें भी राजा कुशिक बड़ी प्रसन्नताके साथ ऋषिकी आज्ञाका पालन करने लगे। इससे मुनिश्रेष्ठ भगवान्‌ च्यवन बहुत संतुष्ट हुए

તે બાબતમાં પણ રાજાએ પ્રસન્ન હૃદયથી જેમ આદેશ મળ્યો તેમ જ કર્યું. તેથી મુનિશ્રેષ્ઠ ભગવાન્ (ચ્યવન) તેના પર અત્યંત પ્રસન્ન થયા.

Verse 51

अवतीर्य रथश्रेष्ठाद्‌ दम्पती तौ मुमोच ह । विमोच्य चैतौ विधिवत्‌ ततो वाक्यमुवाच ह,उस उत्तम रथसे उतरकर उन्होंने दोनों पति-पत्नीको भार ढोनेके कार्यसे मुक्त कर दिया। मुक्त करके इन दोनोंसे विधिपूर्वक वार्तालाप किया

પછી તે શ્રેષ્ઠ રથમાંથી ઉતરીને તે દંપતીને ભાર વહન કરવાની સેવામાંથી મુક્ત કર્યા. વિધિપૂર્વક મુક્ત કરીને પછી તેમને યોગ્ય વચન કહ્યાં.

Verse 52

इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपववके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवन और कुशिकका संवादविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ,स्निग्धगम्भीरया वाचा भार्गव: सुप्रसन्नया । ददानि वां वर श्रेष्ठ तं ब्र्‌तामिति भारत भारत! भृगुपुत्र च्यवन उस समय स्नेह और प्रसन्नतासे युक्त गम्भीर वाणीमें बोले--'मैं तुम दोनोंको उत्तम वर देना चाहता हूँ, बतलाओ क्‍या दूँ?”

પછી ભાર్గવ ચ્યવન સ્નિગ્ધ, ગંભીર અને અત્યંત પ્રસન્ન વાણીમાં બોલ્યા—“હે ભારત! હું તમને બંનેને શ્રેષ્ઠ વર આપવા ઇચ્છું છું; કહો, શું આપું?”

Verse 53

सुकुमारौ च तौ विद्धौ कराभ्यां मुनिसत्तम: । पस्पर्शामृतकल्पाभ्यां स्नेहाद्‌ भरतसत्तम,भरतभूषण! यह कहते-कहते मुनिश्रेष्ठ च्यवन चाबुकसे घायल हुए उन दोनों सुकुमार राजदम्पतिकी पीठपर स्नेहवश अमृतके समान कोमल हाथ फेरने लगे इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनकुशिकसंवादे त्रिपड्चाशत्तमो5ध्याय:

ભીષ્મ બોલ્યા— મુનિશ્રેષ્ઠે તે બે સુકુમારોને ઘાયલ જોઈ, સ્નેહવશ અમૃતસમાન શાંતિકારક બંને હાથોથી તેમની પીઠ પર નરમાઈથી હાથ ફેરવ્યો, હે ભરતશ્રેષ્ઠ।

Verse 54

अथाब्रवीन्नूपो वाक्‍्यं श्रमो नास्त्यावयोरिह । विश्रान्तौ च प्रभावात्‌ ते ऊचतुस्तौ तु भार्गवम्‌,उस समय राजाने भृगुपुत्र च्यवनसे कहा--'अब हम दोनोंको यहाँ तनिक भी थकावटका अनुभव नहीं हो रहा है। हम दोनों आपके प्रभावसे पूर्ण विश्राम-सुखका अनुभव करने लगे हैं।” जब दोनोंने इस प्रकार कहा, तब भगवान्‌ च्यवन पुनः हर्षमें भरकर बोले--'मैंने पहले जो कुछ कहा है, वह व्यर्थ नहीं होगा, पूर्ण होकर ही रहेगा

ભીષ્મ બોલ્યા— ત્યારે રાજા નૂપે ભાર્ગવ ચ્યવનને કહ્યું— ‘અહીં અમને બંનેને જરાય થાક લાગતો નથી; તમારા પ્રભાવથી અમે પૂર્ણ વિશ્રાંતિ અને સુખનો અનુભવ કરીએ છીએ।’ તેઓ એમ બોલ્યા ત્યારે ભગવાન ચ્યવને ફરી હર્ષથી ભરાઈને કહ્યું— ‘મેં પહેલાં જે કહ્યું હતું તે વ્યર્થ નહીં જાય; તે નિશ્ચયે પૂર્ણ થશે।’

Verse 55

अथ तौ भगवान्‌ प्राह प्रहृष्टश््यवनस्तदा । न वृथा व्यादह्ठतं पूर्व यन्मया तद्‌ भविष्यति,उस समय राजाने भृगुपुत्र च्यवनसे कहा--'अब हम दोनोंको यहाँ तनिक भी थकावटका अनुभव नहीं हो रहा है। हम दोनों आपके प्रभावसे पूर्ण विश्राम-सुखका अनुभव करने लगे हैं।” जब दोनोंने इस प्रकार कहा, तब भगवान्‌ च्यवन पुनः हर्षमें भरकर बोले--'मैंने पहले जो कुछ कहा है, वह व्यर्थ नहीं होगा, पूर्ण होकर ही रहेगा

ત્યારે હર્ષિત થયેલા ભગવાન ચ્યવને કહ્યું— ‘મેં પહેલાં જે કહ્યું હતું તે વ્યર્થ નથી; એ જ નિશ્ચયે થશે।’

Verse 56

रमणीय: समुद्देशो गंगातीरमिदं शुभम्‌ | किंचित्कालं व्रतपरो निवत्स्यामीह पार्थिव,'पृथ्वीनाथ! यह गंगाका सुन्दर तट बड़ा ही रमणीय स्थान है। मैं कुछ कालतक व्रतपरायण होकर यहीं रहूँगा

હે પાર્થિવ! ગંગાનો આ શુભ કિનારો અતિ રમણીય છે. હું થોડો સમય વ્રતપરાયણ રહી અહીં જ નિવાસ કરીશ.

Verse 57

गम्यतां स्वपुरं पुत्र विश्रान्त: पुनरेष्यसि । इहस्थं मां सभार्यस्त्वं द्रष्टासि श्वो नराधिप,“बेटा! इस समय तुम अपने नगरमें जाओ और अपनी थकावट दूर करके कल खबेरे अपनी पत्नीके साथ फिर यहाँ आना। नरेश्वर! कल पत्नीसहित तुम मुझे यहीं देखोगे

પુત્ર! હવે પોતાના નગરમાં જા; વિશ્રાંતિ લઈને ફરી પાછો આવજે. હે નરાધિપ! કાલે તું પત્નીસહિત મને અહીં જ જોશે.

Verse 58

न च मन्युस्त्वया कार्य: श्रेयस्ते समुपस्थितम्‌ । यत्‌ काडक्षितं हादिस्थं ते तत्‌ सर्व हि भविष्यति,“तुम्हें अपने मनमें खेद नहीं करना चाहिये। अब तुम्हारे कल्याणका समय उपस्थित हुआ है। तुम्हारे मनमें जो-जो अभिलाषा होगी वह सब पूर्ण हो जायगी”

ભીષ્મે કહ્યું—તમારા મનમાં શોક કે રોષને સ્થાન ન આપો. હવે તમારા કલ્યાણનો સમય આવી પહોંચ્યો છે. તમારા હૃદયમાં જે-જે ઇચ્છા છે, તે સર્વ નિશ્ચયે પૂર્ણ થશે.

Verse 59

इत्येवमुक्त: कुशिक: प्रह्ृष्टेनान्तरात्मना | प्रोवाच मुनिशार्दूलमिदं वचनमर्थवत्‌,मुनिके ऐसा कहनेपर राजा कुशिकने मन-ही-मन अत्यन्त प्रसन्न होकर उन मुनिश्रेष्ठसे यह अर्थयुक्त वचन कहा--“भगवन्‌! महाभाग! आपने हमलोगोंको पवित्र कर दिया। हमारे मनमें तनिक भी खेद या रोष नहीं है। हम दोनोंकी तरुण अवस्था हो गयी तथा हमारा शरीर सुन्दर और बलवान हो गया

ભીષ્મે કહ્યું—આ રીતે કહ્યા પછી રાજા કુશિક અંતરમાં અત્યંત પ્રસન્ન થઈ તે મુનિશ્રેષ્ઠને અર્થસભર વચન બોલ્યો—“ભગવન્, મહાભાગ! તમે અમને પવિત્ર કર્યા. અમારા મનમાં શોક કે રોષનો લેશ પણ નથી. અમે બંને ફરી યુવનને પામ્યા છીએ અને અમારા શરીર સુંદર તથા બળવાન બન્યા છે.”

Verse 60

न मे मन्युर्महाभाग पूतौ स्वो भगवंस्त्वया । संवृतौ यौवनस्थौ स्वो वपुष्मन्ती बलान्वितौ,मुनिके ऐसा कहनेपर राजा कुशिकने मन-ही-मन अत्यन्त प्रसन्न होकर उन मुनिश्रेष्ठसे यह अर्थयुक्त वचन कहा--“भगवन्‌! महाभाग! आपने हमलोगोंको पवित्र कर दिया। हमारे मनमें तनिक भी खेद या रोष नहीं है। हम दोनोंकी तरुण अवस्था हो गयी तथा हमारा शरीर सुन्दर और बलवान हो गया

“મહાભાગ! મારામાં રોષ નથી. ભગવન્, આપના દ્વારા અમે પવિત્ર થયા છીએ. અમે બંને ફરી યુવનસ્થ થયા છીએ; અમારા શરીર તેજસ્વી અને બળસંપન્ન થયા છે.”

Verse 61

प्रतोदेन व्रणा ये मे सभार्यस्य त्वया कृता: । तान्‌ न पश्यामि गात्रेषु स्वस्थो5स्मि सह भार्यया,“आपने पत्नीसहित मेरे शरीरपर चाबुक मार-मारकर जो घावकर दिये थे, उन्हें भी अब मैं अपने अंगोंमें नहीं देख रहा हूँ। मैं पत्नीसहित पूर्ण स्वस्थ हूँ

“પત્નીસહિત મારા શરીર પર તમે ચાબુકથી જે ઘા કર્યા હતા, તે હવે મારા અંગોમાં દેખાતા નથી. હું પત્નીસહિત સંપૂર્ણ સ્વસ્થ છું.”

Verse 62

इमां च देवीं पश्यामि वपुषाप्सरसोपमाम्‌ | श्रिया परमया युक्तां यथा दृष्टा पुरा मया,“मैं अपनी इन महारानीको परम उत्तम कान्तिसे युक्त तथा अप्सराके समान मनोहर देख रहा हूँ। ये पहले मुझे जैसी दिखायी देती थीं वैसी ही हो गयी हैं

“અને હું આ દેવીસ્વરૂપા મહારાણીને અપ્સરા સમી મનોહર, પરમ કાંતિ અને શ્રીથી યુક્ત જોઈ રહ્યો છું—જેમ મેં તેને પહેલાં જોઈ હતી, તેમ જ તે ફરી થઈ ગઈ છે.”

Verse 63

तव प्रसादसंवृत्तमिदं सर्व महामुने । नैतच्चित्र॑ तु भगवंस्त्वयि सत्यपराक्रम,“महामुने! यह सब आपके कृपाप्रसादसे सम्भव हुआ है। भगवन्‌! आप सत्यपराक्रमी हैं। आप-जैसे तपस्वियोंमें ऐसी शक्तिका होना आश्चर्यकी बात नहीं है'

મહામુને! આ બધું તમારા કૃપાપ્રસાદથી જ શક્ય બન્યું છે. ભગવન્! તમે સત્યપરાક્રમી છો; સત્યનિષ્ઠ તપસ્વીઓમાં આવી શક્તિ હોવી આશ્ચર્યની વાત નથી.

Verse 64

इत्युक्त: प्रत्युवाचैनं कुशिकं च्यवनस्तदा । आगच्छेथा: सभार्यश्ष त्वमिहेति नराधिप,उनके ऐसा कहनेपर मुनिवर च्यवन पुनः राजा कुशिकसे बोले--“नरेश्वर! तुम पुनः अपनी पत्नीके साथ कल यहाँ आना”

આવું કહેવાતાં મુનિવર ચ્યવનએ રાજા કુશિકને ફરી કહ્યું—“નરેશ્વર! કાલે પણ તું તારી પત્ની સાથે અહીં આવજે.”

Verse 65

इत्युक्त: समनुज्ञातो राजर्षिरभिवाद्य तम्‌ । प्रययौ वपुषा युक्तो नगरं देवराजवत्‌,महर्षिकी यह आज्ञा पाकर राजर्षि कुशिक उन्हें प्रणाम करके विदा ले देवराजके समान तेजस्वी शरीरसे युक्त हो अपने नगरकी ओर चल दिये

આ રીતે સંબોધિત થઈ અનુમતિ પામીને રાજર્ષિ કુશિકે તેમને પ્રણામ કર્યો અને દેવરાજ સમાન તેજસ્વી દેહથી યુક્ત થઈ પોતાના નગર તરફ પ્રયાણ કર્યું.

Verse 66

तत एनमुपाजग्मुरमात्या: सपुरोहिता: । बलस्था गणिकायुक्ता: सर्वा: प्रकृतयस्तथा,तदनन्तर उनके पीछे-पीछे मन्त्री, पुरोहित, सेनापति, नर्तकियाँ तथा समस्त प्रजावर्गके लोग चले

ત્યારબાદ તેમના પાછળ-પાછળ મંત્રીઓ, પુરોહિત સહિત રાજપુરોહિત, સેનાપતિ, ગણિકાઓসহ પરિચારકવર્ગ અને તેમ જ રાજ્યની સર્વ પ્રજાવર્ગો આવ્યા.

Verse 67

तैर्वृतः कुशिको राजा श्रिया परमया ज्वलन्‌ । प्रविवेश पुर हृष्ट: पूज्यमानो5थ बन्दिभि:,उनसे घिरे हुए राजा कुशिक उत्कृष्ट तेजसे प्रकाशित हो रहे थे। उन्होंने बड़े हर्षके साथ नगरमें प्रवेश किया। उस समय वन्दीजन उनके गुण गा रहे थे

તેમની વચ્ચે ઘેરાયેલો રાજા કુશિક પરમ શ્રીથી ઝળહળતો આનંદપૂર્વક નગરમાં પ્રવેશ્યો; તે સમયે વંદીજનો તેના ગુણગાન કરીને તેનું સન્માન કરતા હતા.

Verse 68

ततः प्रविश्य नगर कृत्वा पौर्वाह्निकी: क्रिया: । भुक्त्वा सभारयों रजनीमुवास स महाद्युति:,नगरमें प्रवेश करके उन्होंने पूर्वाह्लकालकी सम्पूर्ण क्रियाएँ सम्पन्न कीं। फिर पत्नीसहित भोजन करके उन महातेजस्वी नरेशने रातको महलमें निवास किया

પછી નગરમાં પ્રવેશ કરીને તેમણે પૂર્વાહ્નકાળની સર્વ નિત્યક્રિયાઓ વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરી. ત્યારબાદ પત્નીસહ ભોજન કરીને તે મહાતેજસ્વી રાજા મહેલમાં રાત્રિ વિતાવી.

Verse 69

ततस्तु तौ नवमभिवीक्ष्य यौवन परस्परं विगतरुजाविवामरौ । ननन्दतु: शयनगतौ वपुर्धरी श्रिया युतौ द्विजवरदत्तया तदा,वे दोनों पति-पत्नी नीरोग देवताओंके समान दिखायी देते थे। वे एक दूसरेके शरीरमें नयी जवानीका प्रवेश हुआ देखकर शय्यापर सोये-सोये बड़े आनन्दका अनुभव करने लगे। द्विजश्रेष्ठ च्यवनकी दी हुई उत्तम शोभासे सम्पन्न नूतन शरीर धारण किये वे दोनों दम्पति बहुत प्रसन्न थे

ત્યારે તે પતિ-પત્નીએ પરસ્પર એકબીજામાં નવયૌવનનો ઉદય જોયો અને તેઓ રોગરહિત દેવતાઓ સમાન દેખાયા. શય્યા પર જ તેઓ અત્યંત આનંદિત થયા. દ્વિજશ્રેષ્ઠ ચ્યવન દ્વારા અપાયેલી શોભાથી યુક્ત નૂતન દેહ ધારણ કરીને તે દંપતિ હર્ષથી પરિપૂર્ણ બન્યા.

Verse 70

अथाप्यृषिर्भुगुकुलकीर्तिवर्धन- स्तपोधनो वनमभिराममृद्धिमत्‌ । मनीषया बहुविधरत्नभूषितं ससर्ज यन्न पुरि शतक्रतोरपि,इधर भृगुकुलकी कीर्ति बढ़ानेवाले, तपस्याके धनी महर्षि च्यवनने गंगातटके तपोवनको अपने संकल्पद्वारा नाना प्रकारके रत्नोंसे सुशोभित करके समृद्धिशाली एवं नयनाभिराम बना दिया। वैसा कमनीय कानन इन्द्रपुरी अमरावतीमें भी नहीं था

અહીં ભૃગુકુલની કીર્તિ વધારનાર, તપોધન મહર્ષિ ચ્યવને પોતાના સંકલ્પબળથી નાનાવિધ રત્નોથી અલંકૃત, સમૃદ્ધિભર્યું અને નયનમોહક વન સર્જ્યું. એવું રમણીય કાનન તો શતક્રતુ ઇન્દ્રની પુરીમાં પણ ન હતું.