Shloka 3
च्यवन-कुशिक-संवादः
Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions
भीष्म उवाच आत्मा पुत्रश्न विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्न यः । निरुक्तजश्न विज्ञेय: सुत: प्रसृतजस्तथा
bhīṣma uvāca ātmā putraḥ vijñeyaḥ tasyānantara-jaḥ yaḥ | nirukta-jaḥ vijñeyaḥ sutaḥ prasṛta-jaḥ tathā ||
ભીષ્મે કહ્યું—પતિ-પત્નીના સંયોગમાં ત્રીજા કોઈના હસ્તક્ષેપ વિના, માત્ર પતિના જ બીજથી જે જન્મે તે ‘અનંતરજ’ (ઔરસ) પુત્ર; તેને પોતાનો આત્મા સમાન માનવો. બીજો ‘નિરુક્તજ’ અને ત્રીજો ‘પ્રસૃતજ’ પુત્ર કહેવાય. (આ બંને ક્ષેત્રજ પુત્રના ઉપભેદ છે.)
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma outlines a dharma-based taxonomy of sons, emphasizing that the ‘anantaraja’ (aurasa) son—born solely from the husband’s seed without third-party involvement—should be regarded as one’s own self, while also acknowledging other recognized categories (niruktaja, prasritaja) within discussions of lineage and legal-ethical status.
In Anushasana Parva’s instructional setting, Bhishma is teaching norms of dharma concerning family and progeny, defining and ranking types of sons used in traditional legal-ethical discourse about lineage, rights, and social recognition.