Shloka 16

च्यवन-कुशिक-संवादः

Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions

Devanagari script

पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशाम्पते । क्षेत्रजं तु प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मज: सुत:

Transliteration

putrakāmo hi putrārthe yāṁ vṛṇīte viśāmpate | kṣetrajāṁ tu pramāṇaṁ syān na vai tatrātmajaḥ sutaḥ prajānātha |

Translation

ભીષ્મે કહ્યું—પ્રજાનાથ! જે પુરુષ પુત્રકામનાથી, માત્ર પુત્રપ્રાપ્તિ માટે, ગર્ભવતી સ્ત્રીને પત્ની તરીકે સ્વીકારે છે, તેના ગર્ભમાંથી જન્મેલો ‘ક્ષેત્રજ’ પુત્ર ધર્મપ્રમાણે તે લગ્ન કરનાર પતિનો જ માન્ય થાય છે. ત્યાં ગર્ભાધાન કરનારનો કોઈ હક રહેતો નથી।

Word by Word

• {'putrakāmaḥ': 'one who desires a son', 'hi': 'indeed, for', 'putrārthe': 'for the purpose of a son/offspring', 'yām': 'whom (a woman)', 'vṛṇīte': 'chooses, accepts (in marriage)', 'viśāmpate': 'O lord of the subjects/people (vocative address)', 'kṣetrajām': 'the kṣetraja (child of the ‘field’—offspring legally assigned to the husband of the mother)', 'tu': 'but, indeed', 'pramāṇam': 'authoritative rule, legal proof/standard', 'syāt': 'should be, is to be', 'na': 'not', 'vai': 'certainly', 'tatra': 'there, in that case', 'ātmajaḥ': 'one’s own-born (biological) son', 'sutaḥ': 'son', 'prajānātha': 'O protector/lord of creatures/subjects'}

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhishma

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse states a dharma-legal principle: when a man marries a woman already pregnant specifically to obtain a child, the child is recognized as the husband’s son (kṣetraja), and the biological begetter has no paternal claim.

What is happening in the narrative?

In Bhīṣma’s instruction on dharma in the Anuśāsana Parva, he explains rules of sonship and lineage classification, clarifying who is considered the rightful father in a kṣetraja-type situation.