Shloka 34
Dāyavibhāga (Inheritance Apportionment) and Household Precedence — Dialogue of Yudhiṣṭhira and Bhīṣma
क्योंकि इस प्रकार जो कन्याके लिये आभूषण लेकर कन्यादान किया जाता है, वह न तो मूल्य है और न विक्रय ही; इसलिये कन्याके लिये कोई वस्तु स्वीकार करके कन्याका दान करना सनातन धर्म है ।।
bhīṣma uvāca | evaṃ hi yā kanyāyāḥ kṛte bhūṣaṇāni gṛhītvā kanyādānaṃ kriyate, na tat mūlyaṃ na ca vikrayaḥ; tasmāt kanyāyāḥ kṛte kiñcid vastu pratigṛhya kanyādānaṃ sanātano dharmaḥ || dāsyāmi bhavate kanyām iti pūrvaṃ na bhāṣitam | ye cāhuyeṃ ca nāhuyeṃ ye cāvaśyaṃ vadanty uta, teṣāṃ sarveṣāṃ vacanāni kanyā-dānāt pūrvaṃ na uktavat-tulyāni ||
ભીષ્મે કહ્યું—કન્યાદાનના પ્રસંગે જે આભૂષણ લેવાય છે તે ન તો મૂલ્ય છે ન તો વેચાણ; તેથી કન્યા માટે રૂઢિપ્રમાણે કોઈ ઉપહાર સ્વીકારી પછી કન્યાદાન કરવું સનાતન ધર્મ માનવામાં આવ્યું છે. પરંતુ “હું તમને મારી કન્યા આપીશ” એવા શબ્દો પહેલેથી બંધનકારક ગણાતા નથી; કોઈ જુદા-જુદા વરોને કહે “આપીશ”, કોઈ કહે “નહીં આપીશ”, કોઈ કહે “અવશ્ય આપીશ”—કન્યાદાનનું કાર્ય વાસ્તવમાં પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી આ બધાં વચનો બાંધકામરૂપ નથી.
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Bhishma distinguishes customary marriage gifts (like ornaments for the bride) from a commercial sale: accepting such items does not make the maiden a commodity. He also teaches that verbal assurances about giving a daughter are not fully binding until the formal act of kanyādāna is actually performed.
In Anushasana Parva, Bhishma is instructing Yudhishthira on dharma. Here he addresses norms around marriage arrangements: what counts as legitimate customary giving, and how to evaluate spoken promises about giving a maiden before the marriage rite is completed.