Shloka 23
अध्याय १६ — शङ्कर-उमा-वरदानम् तथा तण्डि-स्तुतिः (Śaṅkara–Umā Boon-Granting and Taṇḍi’s Hymn)
त्वं वै स्वर्गश्न मोक्षक्ष॒ काम: क्रोधस्त्वमेव च । सत्त्वं रजस्तमश्नैव अधश्चोर्थ्व त्वमेव हि
tvaṃ vai svargaś ca mokṣaś ca kāmaḥ krodhas tvam eva ca | sattvaṃ rajas tamaś caiva adhaś cordhvaṃ tvam eva hi | bhūr vāyuḥ salilam agniś ca khaṃ vāk-buddhiḥ sthitir matiḥ | karma satyānṛte cobhe tvam evāsti ca nāsti ca ||
વાયુદેવે કહ્યું— તમે જ સ્વર્ગ અને તમે જ મોક્ષ; તમે જ કામ અને તમે જ ક્રોધ. તમે જ સત્ત્વ, રજ અને તમ—ત્રણે ગુણ; અને ઊર્ધ્વ તથા અધઃ—બંને અવસ્થાઓ પણ તમે જ. પૃથ્વી, વાયુ, જળ, અગ્નિ અને આકાશ; વાણી, બુદ્ધિ, સ્થિરતા અને મતિ; કર્મ, સત્ય અને અસત્ય—આ બધું તમે જ; અને ‘અસ્તિ’ તથા ‘નાસ્તિ’ પણ તમે જ.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse presents an all-encompassing vision of the Supreme principle: it is the source and substance of opposites—heaven and liberation, desire and anger, truth and untruth, being and non-being—as well as the guṇas and the elements. Ethically, it redirects the listener from ego-centered judgment to self-mastery and dharmic living grounded in a larger unity.
Vāyu-deva speaks in a didactic context within the Anuśāsana Parva, offering a theological-philosophical declaration that the divine reality pervades all constituents of the cosmos and the inner faculties. The speech functions as instruction meant to elevate understanding and guide conduct.