Shloka 9
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
(पुरा युगान्तरे यत्नादमृतार्थ सुरासुरै: । बलवद्धिविमथितश्चिरकालं महोदधि: ।।
purā yugāntare yatnād amṛtārthaṁ surāsuraiḥ | balavaddhi vimathitaś cirakālaṁ mahodadhiḥ ||
મહેશ્વરે કહ્યું— પ્રાચીન યುಗાંતરમાં દેવો અને અસુરો અમૃતપ્રાપ્તિ માટે મહાપ્રયત્ન કરીને દીર્ઘકાળ મહાસાગરનું મન્થન કરતા હતા. નાગરાજ વાસુકીને રજ્જુ બનાવી મન્દરાચલને મથાણીરૂપે રાખી જ્યારે સાગર મથાયો, ત્યારે ત્યાંથી સર્વલોકવિનાશક વિષ પ્રગટ થયું. તેને જોઈ સર્વ દેવો વિષણ্ণ થયા; ત્યારે લોકહિત માટે મેં સ્વયં તે વિષ પાન કર્યું. શુભે! તે કારણે મારા કણ્ઠમાં મયૂરપિચ્છ સમાન નીલ ચિહ્ન પડ્યું અને ત્યારથી હું ‘નીલકણ્ઠ’ તરીકે સ્મૃત થયો. આ બધું મેં તને કહી દીધું; હવે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે? ઉમાએ કહ્યું— સર્વલોકસુખાવહ નীলકણ્ઠ! તમને નમસ્કાર. દેવદેવેશ! અનેક આયુધો હોવા છતાં તમે પિનાકને જ કેમ ધારણ કરવા ઇચ્છો છો? કૃપા કરીને કહો. મહેશ્વરે કહ્યું— ધર્મ્ય શસ્ત્રપ્રાપ્તિનો વર્તાંત કહું છું; શુચિસ્મિતે, સાંભળ. યುಗાંતરમાં કણ્વ નામના મહામુનિએ દિવ્ય તપશ્ચર્યા આરંભી. ઘોર તપ કરતા કરતા કાળક્રમે તેના મસ્તક પર વલ્મીક ઊભું થયું, છતાં તે તપમાં અડગ રહ્યો. તેની તપશ્ચર્યાથી પૂજિત બ્રહ્મા વર આપવા આવ્યા; વર આપી ત્યાં એક વેણુ (બાંસ) જોઈ લોકકાર્ય માટે તેને ધનુષરૂપે નિયોજિત કર્યો. વિષ્ણુ અને મારી શક્તિ જાણીને લોકપિતામહે બે ધનુષ આપ્યા— મારું ‘પિનાક’ અને હરિનું ‘શારઙ્ગ’; અવશેષ ભાગથી ત્રીજું ‘ગાંડીવ’ બન્યું. તે સોમને અર્પણ કરીને બ્રહ્મા પોતાના લોકે ગયા. અનિંદિતે! શસ્ત્રપ્રાપ્તિનું આ સર્વ મેં તને કહી સંભળાવ્યું. ઉમાએ ફરી પૂછ્યું— મહાદેવ! અન્ય શ્રીમંત વાહનો હોવા છતાં વृषભ જ તમારું વાહન કેવી રીતે બન્યું?
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
The verse frames a moral pattern: great attainments (amṛta) require sustained effort and may demand cooperation even between opponents; yet the pursuit of a lofty goal can first release dangers, implying the need for guardianship and self-sacrifice to protect the common good.
Mahādeva begins recounting the ancient episode of the churning of the ocean: devas and asuras jointly churn the great ocean for a long time to obtain amṛta, setting up the later emergence of poison and Śiva’s protective act.