Adhyaya 123
Dāna–Tapaḥ Praśaṃsā and Gṛhastha-Upadeśa (Maitreya)
Upa-parva: Dāna–Tapaḥ–Gṛhastha-Dharma Upadeśa (Maitreya-saṃvāda context)
The chapter opens with Bhīṣma reporting a teacher’s approving reply to Maitreya, commending his discernment and noting that society predominantly praises guṇa (virtue). The speaker observes that beauty, lineage, youth, prestige, and honor do not overpower Maitreya due to divine favor, then announces a teaching ‘greater than giving’ to be heard. The discourse situates various āgama- and śāstra-practices as proceeding with the Veda placed foremost. It praises dāna while also extolling tapaḥ as purificatory, Veda-sanctifying, and a means to heaven; tapas is said to enable great attainments, remove wrongdoing, and overcome what is difficult, inaccessible, or formidable. Even grave transgressions are described as crossable through tapas, emphasizing purification logic. Learned persons and ascetics are marked as worthy of reverence. The chapter also asserts that givers attain prosperity here and well-being after death; food-giving is highlighted as yielding access to this world and Brahmaloka. Social reciprocity is described: the honored honor others, while the non-giver is pushed away. The instruction turns to household dharma: Maitreya is advised toward disciplined marital life, presented as a foremost ideal for householders; where spouses are mutually satisfied, welfare prevails in the family. The unit concludes with a purification maxim—sin is removed by dāna and tapas—followed by courteous leave-taking and blessings, with Maitreya offering respectful circumambulation and salutations.
Chapter Arc: Bhīṣma, still instructing Yudhiṣṭhira on dāna and dharma, opens a startling exemplum: a being once born as a mere kīṭa (worm/insect) rises—through tapas and right conduct—to the rare attainment of brāhmaṇahood and even the eternal Brahman. → The former kīṭa, now a royal youth, undertakes fierce austerities. Seeing the severity and the dharma-artha discernment behind it, Kṛṣṇa-Dvaipāyana Vyāsa approaches. The tension turns on a paradox: how can one bound to kṣātra-duty and a past of low birth cross into the highest spiritual station without violating svadharma? → Vyāsa delivers the decisive instruction: ‘Kṣātra, O Devavrata, is the protection of beings’—fulfil that duty with self-mastery, then relinquish the kṣatriya body/identity and attain vipratva. He further frames the moral law: beings rise to auspicious wombs by good deeds and fall to sinful wombs by evil; therefore fear dharma’s loss and practice dharma as the highest. → Obeying the sage, the former kīṭa lives by righteous kingship—protecting subjects, restraining senses, discerning auspicious and inauspicious—until, by Vyāsa’s grace and his own purified conduct, he gains the ‘durlabha’ brāhmaṇa state. The narrator closes with the kīṭa’s confession of inner transformation: prosperity rooted in dharma has come, and sin has been destroyed.
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल बछ। अकाल एकोनविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: कीड़ेका ब्राह्मणयोनिमें जन्म लेकर ब्रह्मलोकमें जाकर सनातनब्रह्माको प्राप्त करना भीष्म उवाच क्षत्रधर्ममनुप्राप्त: स्मरन्नेव च वीर्यवान् । त्यक्त्वा स कीटतां राज॑ंश्वचार विपुलं तप:,भीष्मजी कहते हैं--राजा युधिष्ठिर! इस प्रकार कीटयोनिका त्याग करके अपने पूर्वजन्मका स्मरण करनेवाला वह जीव अब क्षत्रिय-धर्मको प्राप्त हो विशेष शक्तिशाली हो गया और बड़ी भारी तपस्या करने लगा
ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજા યુધિષ્ઠિર! કીટભાવ ત્યજી, પૂર્વજન્મનું સ્મરણ કરનાર તે જીવ ક્ષત્રિયધર્મને પ્રાપ્ત થયો. મહાવીર્યવાન બની તેણે વિશાળ તપસ્યા આરંભી.
Verse 2
तस्य धर्मार्थविदुषो दृष्टवा तद् विपुलं तपः । आजगाम द्विजश्रेष्ठ: कृष्णद्वैपषायनस्तदा,तब धर्म और अर्थके तत्त्वको जाननेवाले उस राजकुमारकी उग्र तपस्या देखकर विप्रवर श्रीकृष्ण-द्वैघवायन व्यासजी उसके पास आये
ધર્મ અને અર્થના તત્ત્વને જાણનાર તે રાજકુમારની ઉગ્ર અને વિશાળ તપસ્યા જોઈ, તે સમયે દ્વિજશ્રેષ્ઠ શ્રીકૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસ તેની પાસે આવ્યા.
Verse 3
व्यास उवाच क्षात्रं देवव्रतं कीट भूतानां परिपालनम् । क्षात्रं देवव्रतं ध्यायंस्ततो विप्रत्वमेष्यसि,व्यासजीने कहा--पूर्वजन्मके कीट! प्राणियोंकी रक्षा करना देवताओंका व्रत है और यही क्षात्रधर्म है। इसका चिंतन और पालन करके तुम अगले जन्ममें ब्राह्मण हो जाओगे
વ્યાસજીએ કહ્યું—હે પૂર્વજન્મના કીટ! પ્રાણીઓનું રક્ષણ કરવું દેવતાઓનું વ્રત છે; એ જ ક્ષાત્રધર્મ છે. આ દેવવ્રતરૂપ ક્ષાત્રધર્મનું ચિંતન અને પાલન કરશો તો પછી બ્રાહ્મણત્વને પ્રાપ્ત થશો.
Verse 4
पाहि सर्वा: प्रजा: सम्पक् शुभाशुभविदात्मवान् | शुभे: संविभजन् कामैरशुभानां च पावनै:,तुम शुभ और अशुभका ज्ञान प्राप्त करो तथा अपने मन और इन्द्रियोंको वशमें करके भलीभाँति प्रजाका पालन करो। उत्तम भोगोंका दान करते हुए अशुभ दोषोंका मार्जन करके प्रजाको पावन बनाकर आत्मज्ञानी एवं सुप्रसन्न हो जाओ तथा सदा स्वधर्मके आचरणमें तत्पर रहो। तदनन्तर क्षत्रिय-शरीरका त्याग करके ब्राह्मणत्वको प्राप्त करोगे
બધી પ્રજાનું સમ્યક રીતે પાલન કર. શુભ-અશુભનો વિવેક જાણીને આત્મસંયમી બન. શુભ માર્ગે યોગ્ય ભોગ-સાધનોનું વિતરણ કર અને પાવન ઉપાયોથી અશુભનું પરિમાર્જન કર.
Verse 5
आत्मवान् भव सुप्रीत: स्वधर्माचरणे रत: । क्षात्रीं तनुं समुत्सृज्य ततो विप्रत्वमेष्यसि,तुम शुभ और अशुभका ज्ञान प्राप्त करो तथा अपने मन और इन्द्रियोंको वशमें करके भलीभाँति प्रजाका पालन करो। उत्तम भोगोंका दान करते हुए अशुभ दोषोंका मार्जन करके प्रजाको पावन बनाकर आत्मज्ञानी एवं सुप्रसन्न हो जाओ तथा सदा स्वधर्मके आचरणमें तत्पर रहो। तदनन्तर क्षत्रिय-शरीरका त्याग करके ब्राह्मणत्वको प्राप्त करोगे
આત્મસંયમી બની પરમ પ્રસન્ન રહો અને સ્વધર્મના આચરણમાં રત રહો. ક્ષત્રિય દેહ ત્યજી, ત્યારબાદ તમે બ્રાહ્મણત્વને પ્રાપ્ત થશો.
Verse 6
भीष्म उवाच सो<प्यरण्यमनुप्राप्य पुनरेव युधिष्ठिर । महर्षेर्वचनं श्रुत्वा प्रजा धर्मेण पाल्य च,भीष्मजी कहते हैं--नृपश्रेष्ठ युधिष्ठिर! वह भूतपूर्व कीट महर्षि वेदव्यासका वचन सुनकर धर्मके अनुसार प्रजाका पालन करने लगा। तत्पश्चात् वह पुनः वनमें जाकर थोड़े ही समयमें परलोकवासी हो प्रजापालनरूप धर्मके प्रभावसे ब्राह्मण-कुलमें जन्म पा गया
ભીષ્મે કહ્યું—હે નૃપશ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિર! તે ભૂતપૂર્વ કીટ ફરી વનમાં પહોંચ્યો. મહર્ષિના વચન સાંભળી તેણે ધર્મ અનુસાર પ્રજાનું પાલન કર્યું. ત્યારબાદ તે ફરી વનમાં ગયો અને થોડા જ સમયમાં પરલોક પામ્યો; અને પ્રજાપાલન-ધર્મના પ્રભાવથી બ્રાહ્મણકુળમાં જન્મ્યો.
Verse 7
अचिरेणैव कालेन कीट: पार्थिवसत्तम | प्रजापालनधर्मेण प्रेत्य विप्रत्वमागत:,भीष्मजी कहते हैं--नृपश्रेष्ठ युधिष्ठिर! वह भूतपूर्व कीट महर्षि वेदव्यासका वचन सुनकर धर्मके अनुसार प्रजाका पालन करने लगा। तत्पश्चात् वह पुनः वनमें जाकर थोड़े ही समयमें परलोकवासी हो प्रजापालनरूप धर्मके प्रभावसे ब्राह्मण-कुलमें जन्म पा गया
ભીષ્મે કહ્યું—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! થોડા જ સમયમાં તે કીટ પ્રજાપાલન-ધર્મના કારણે મરીને બ્રાહ્મણત્વને પ્રાપ્ત થયો.
Verse 8
ततस्तं ब्राह्मणं दृष्टवा पुनरेव महायशा: । आजगाम महाप्राज्ञ: कृष्णद्वैपायनस्तदा,उसे ब्राह्मण हुआ जान महायशस्वी महाज्ञानी श्रीकृष्णद्वैपायन व्यास पुनः उसके पास आये
પછી તે બ્રાહ્મણને જોઈ મહાયશસ્વી મહાપ્રાજ્ઞ કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસ ફરી તેની પાસે આવ્યા.
Verse 9
व्यास उवाच भो भो ब्रद्यर्षभ श्रीमन् मा व्यथिष्ठा: कथंचन । शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत् पापयोनिषु,व्यासजीने कहा--ब्राह्मणशिरोमणे! अब तुम्हें किसी प्रकार व्यथित नहीं होना चाहिये। उत्तम कर्म करनेवाला उत्तम योनियोंमें और पाप करनेवाला पाप-योनियोंमें जन्म लेता है
વ્યાસે કહ્યું—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, શ્રીમાન! તું કોઈ રીતે વ્યથિત ન થા. શુભ કર્મ કરનાર શુભ યોનિઓમાં અને પાપ કરનાર પાપ યોનિઓમાં જન્મ લે છે.
Verse 10
उपपसद्यति धर्मज्ञ यथापापफलोपगम् । तस्मान्मृत्युभयात् कीट मा व्यथिष्ठा: कथंचन
હે ધર્મજ્ઞ! પાપનું ફળ કર્મ અનુસાર યોગ્ય સમયે અવશ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી, હે કીટ! મૃત્યુના ભયથી કોઈ રીતે વ્યથિત ન થા.
Verse 11
कीट उवाच सुखात् सुखतरं प्राप्तो भगवंस्त्वत्कृते हुहम्
કીટે કહ્યું—“ભગવન્! આપના કારણે હું સામાન્ય સુખ કરતાં પણ ઉત્તમ સુખને પ્રાપ્ત થયો છું.”
Verse 12
भीष्म उवाच भगवद्धचनातू् कीटो ब्राद्ाण्यं प्राप्प दुर्लभम्,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! भगवान् व्यासके कथनानुसार उस भूतपूर्व कीटने दुर्लभ ब्राह्मणत्वको पाकर पृथ्वीको सैकड़ों यज्ञयूपोंसे अंकित कर दिया। तदनन्तर ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ होकर उसने ब्रह्मसालोक्य प्राप्त किया अर्थात् ब्रह्मलोकमें जाकर सनातन ब्रह्मको प्राप्त किया
ભીષ્મે કહ્યું—“રાજન્! ભગવાન વ્યાસના વચન અનુસાર, જે એક સમયે કીટ હતો તે દુર્લભ બ્રાહ્મણત્વને પામી, સૈકડો યજ્ઞયૂપોથી પૃથ્વીને અંકિત કરી—અર્થાત્ મહાન યજ્ઞો કર્યા. ત્યારબાદ બ્રહ્મવેત્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ બની તેણે બ્રહ્મસાલોક્ય પ્રાપ્ત કર્યું—બ્રહ્મલોકમાં જઈ સનાતન બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કર્યું।”
Verse 13
अकरोत् पृथिवीं राजन् यज्ञयूपशताड्किताम् | ततः सालोक्यमगमद् ब्रह्माणो ब्रद्मृवित्तम:,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! भगवान् व्यासके कथनानुसार उस भूतपूर्व कीटने दुर्लभ ब्राह्मणत्वको पाकर पृथ्वीको सैकड़ों यज्ञयूपोंसे अंकित कर दिया। तदनन्तर ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ होकर उसने ब्रह्मसालोक्य प्राप्त किया अर्थात् ब्रह्मलोकमें जाकर सनातन ब्रह्मको प्राप्त किया
“રાજન્! તેણે પૃથ્વીને સૈકડો યજ્ઞયૂપોથી અંકિત કરી; ત્યારબાદ બ્રહ્મવેત્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ બની બ્રહ્માના સાલોક્યને પ્રાપ્ત થયો।”
Verse 14
अवाप च पदं कीट: पार्थ ब्रह्म सनातनम् | स्वकर्मफलनिर्व॑त्तं व्यासस्य वचनात् तदा,पार्थ! व्यासजीके कथनानुसार उसने स्वधर्मका पालन किया था। उसीका यह फल हुआ कि उस कीटने सनातन ब्रह्मपद प्राप्त कर लिया
“પાર્થ! તે કીટે સનાતન બ્રહ્મપદ પ્રાપ્ત કર્યું. આ ફળ તેના પોતાના કર્મફળથી જ નિષ્પન્ન થયું—કારણ કે તે સમયે તેણે વ્યાસના વચન અનુસાર પોતાના નિયત ધર્મનું પાલન કર્યું હતું।”
Verse 15
ते5पि यस्मात् प्रभावेण हता: क्षत्रियपुंगवा: । सम्प्राप्तास्ते गतिं पुण्यां तस्मान्मा शोच पुत्रक,बेटा! (क्षत्रिययोनिमें उस कीटने युद्ध करके प्राण त्याग किया था, इसलिये उसे उत्तम गतिकी प्राप्ति हुई।) इसी प्रकार जो प्रधान-प्रधान क्षत्रिय अपनी शक्तिका परिचय देते हुए इस रणभाूमिमें मारे गये हैं, वे भी पुण्यमयी गतिको प्राप्त हुए हैं। अत: उसके लिये तुम शोक न करो
“અને જે ક્ષત્રિયપુંગવો તેની પ્રભાવશક્તિથી હણાયા, તેઓ પણ પુણ્યગતિને પ્રાપ્ત થયા છે. તેથી, પુત્રક! શોક ન કર।”
Verse 106
धर्मलोपभयं ते स्यात् तस्माद् धर्म चरोत्तमम् | धर्मज्ञ! मनुष्य जैसा पाप करता है, उसके अनुसार ही उसे फल भोगना पड़ता है। अतः भूतपूर्व कीट! अब तुम मृत्युके भयसे किसी प्रकार व्यथित न होओ। हाँ, तुम्हें धर्मके लोपका भय अवश्य होना चाहिये, इसलिये उत्तम धर्मका आचरण करते रहो
વ્યાસે કહ્યું—તને ભય માત્ર ધર્મના લોપનો જ હોવો જોઈએ; તેથી ઉત્તમ ધર્મનું આચરણ કર. હે ધર્મજ્ઞ! મનુષ્ય જેવું પાપ કરે છે, તે મુજબ જ તેને ફળ ભોગવવું પડે છે. તેથી, હે ભૂતપૂર્વ કીટ! મૃત્યુના ભયથી કોઈ રીતે પણ વ્યથિત ન થા. પરંતુ ધર્મના ક્ષયનો ભય અવશ્ય રાખ; તેથી શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર આચરણમાં સતત સ્થિર રહેજે.
Verse 113
धर्ममूलां श्रियं प्राप्य पाप्मा नष्ट इहाद्य मे । भूतपूर्व कीटने कहा--भगवन्! आपके ही प्रयत्नसे मैं अधिकाधिक सुखकी अवस्थाको प्राप्त होता गया हूँ। अब इस जन्ममें धर्ममूलक सम्पत्ति पाकर मेरा सारा पाप नष्ट हो गया
કીટે કહ્યું—ભગવन्! ધર્મમૂલક સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને આજે અહીં મારું પાપ નષ્ટ થયું છે. તમારા જ પ્રયત્નથી હું ક્રમે ક્રમે વધુ ને વધુ સુખની અવસ્થાઓને પ્રાપ્ત થતો ગયો. હવે આ જન્મમાં ધર્મજન્ય સંપત્તિ મેળવી મારી સર્વ પૂર્વકૃત પાપરાશિ મટી ગઈ છે.
Verse 119
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि कीटोपाख्याने एकोनविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વમાં દાનધર્મપર્વના ‘કીટોપાખ્યાન’ અંતર્ગત એકસો ઓગણીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Frequently Asked Questions
It presents dāna as socially and spiritually meritorious (with special emphasis on food-giving) while portraying tapaḥ as a potent purifier capable of overcoming difficult obstacles and diminishing wrongdoing.
It recommends disciplined household life marked by generosity and marital concord, stating that a family prospers where husband and wife are mutually satisfied and conduct is orderly.
Yes in functional form: it asserts concrete outcomes—prosperity in this life, well-being after death, access to higher worlds through anna-dāna, and purification of sin through dāna and tapaḥ—serving as consequence-oriented validation of the teaching.