Mahabharata — Anushasana Parva, Shloka 20
Adhyāya 119: Vyāsa–Kīṭa-saṃvāda
Tapas-bala and karmic ascent across yoni
आत्मौपम्येन मन्तव्यं बुद्धिमद्धिः कृतात्मभि: । मृत्युतो भयमस्तीति विदुषां भूतिमिच्छताम्
ātmaupamyena mantavyaṃ buddhimadbhiḥ kṛtātmabhiḥ | mṛtyuto bhayam astīti viduṣāṃ bhūtim icchatām ||
ભીષ્મે કહ્યું—બુદ્ધિમાન અને આત્મસંયમી પુરુષોએ આત્મૌપમ્યથી વિચારવું જોઈએ, એટલે સર્વ પ્રાણીઓને પોતાના સમાન માનવા જોઈએ. પોતાના કલ્યાણની ઇચ્છા ધરાવતા વિદ્વાનોને પણ મૃત્યુનો ભય રહે છે; તો પછી જે નિરપરાધ, નિરોગ પ્રાણી જીવવા ઇચ્છે છે, તેમને માંસથી જીવિકા ચલાવનારા પાપી પુરુષો બળપૂર્વક મારી નાખે ત્યારે તેમને ભય કેમ ન થાય?
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Use ātmaupamya—placing oneself in another’s position—as an ethical test: since everyone fears death and seeks well-being, one should not cause fear and harm to other living beings, especially the innocent.
In Anushasana Parva, Bhishma is instructing Yudhishthira on dharma and right conduct. Here he argues from a universal human experience—fear of death—to ground compassion toward all creatures and to condemn violent killing driven by appetite or livelihood.