Adhyaya 74

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १९६ श्लोक मिलाकर कुल ५३३ श्लोक हैं) - कन्याको वस्त्र और आभूषणोंसे अलंकृत करके सजातीय योग्य वरके हाथमें देना 'ब्राह्म विवाह कहलाता है। अपने घरपर देवयज्ञ करके यज्ञान्तमें ऋत्विजुको अपनी कन्याका दान करना “दैव” विवाह कहा गया है। वरसे एक गाय और एक बैल शुल्कके रूपमें लेकर कन्यादान करना 'आर्ष” विवाह बताया गया है। वर और कन्या दोनों साथ रहकर धर्माचरण करें

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જનમેજય! રાજા દુષ્યંતે પ્રતિજ્ઞા કરીને શકુંતલાથી વિદાય લઈ પ્રસ્થાન કર્યું, ત્યાર પછી તે રાજકન્યાના ગર્ભમાં મહાત્મા દુષ્યંત દ્વારા સ્થાપિત ગર્ભ ધીમે ધીમે વધવા લાગ્યો. કાર્યની ગંભીરતા વિચારી શકુંતલા સતત રાજાનું જ ચિંતન કરતી. તેને દિવસ-રાત ઊંઘ આવતી ન હતી; સ્નાન અને ભોજન પણ છૂટી ગયા હતા. તેને દૃઢ વિશ્વાસ હતો—“રાજાએ મોકલેલા બ્રાહ્મણો ચતુરંગિણી સેનાસહ આજે, કાલે કે પરમદિવસે મને લેવા જરૂર આવશે.” હે ભારત! દિવસ, પક્ષ, ઋતુ, માસ, અયન અને વર્ષ—આ બધું ગણતાં ગણતાં ત્રણ વર્ષ વીતી ગયા. ત્યાર પછી સુંદર જાંઘવાળી શકુંતલાએ અગ્નિસમાન તેજસ્વી, અમિત પરાક્રમી પુત્રને જન્મ આપ્યો.

Verse 2

त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु दीप्तानलसमपद्युतिम्‌ रूपौदार्यगुणोपेतं दौष्पन्तिं जनमेजय

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! ત્રણ વર્ષ પૂર્ણ થયા પછી શકુંતલાએ દુષ્યંતના વંશમાં એક પુત્રને જન્મ આપ્યો—જે પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન તેજસ્વી, રૂપ અને ઔદાર્યાદિ ગુણોથી યુક્ત તથા મહાપરાક્રમી હતો.

Verse 3

(तस्मै तदान्तरिक्षात्‌ तु पुष्पवृष्टि: पपात ह | देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणा: ।।

ત્યારે તે બાળક માટે આકાશમાંથી પુષ્પવર્ષા થઈ; દેવદુન્દુભિઓ ગુંજી ઊઠ્યાં અને અપ્સરાઓ મધુર ગાન કરતી નૃત્ય કરવા લાગી. એ અવસરે દેવતાઓ સાથે શક્ર (ઇન્દ્ર) ત્યાં આવી બોલ્યા—“શકુંતલે! તારો આ પુત્ર ચક્રવર્તી સમ્રાટ થશે. પૃથ્વી પર બળ, તેજ અને રૂપમાં તેની સમતા કોઈ કરી શકશે નહીં. પૌરવ વંશનો આ રત્ન સો અશ્વમેધ યજ્ઞ કરશે; રાજસૂય આદિ યજ્ઞોથી સહસ્રવાર પોતાનું ધન બ્રાહ્મણોને અર્પણ કરી તેમને અપરિમિત દક્ષિણા આપશે.” આ વચન સાંભળી કણ્વાશ્રમવાસી મહર્ષિઓએ કણ્વકન્યા શકુંતલાના સૌભાગ્યની પ્રશંસા કરી; શકુંતલાને પણ પરમ હર્ષ થયો. પછી પુણ્યશીલ કણ્વે બ્રાહ્મણોને બોલાવી તેમનો સત્કાર કરીને વધતા બુદ્ધિમાન બાળકના જાતકર્માદિ સંસ્કાર વિધિપૂર્વક કરાવ્યા.

Verse 4

दन्तै: शुक्लै: शिखरिभि: सिंहसंहननो महान्‌ | चक्राडकितकर: श्रीमान्‌ महामूर्था महाबल:

તેના દાંત શ્વેત, તીક્ષ્ણ અને શિખર સમાન હતા. તેનું શરીર સિંહ સમાન સઘન અને મહાન હતું. તેના હાથોમાં ચક્રનું ચિહ્ન હતું. તે અદભુત શોભાથી યુક્ત, વિશાળ મસ્તકવાળો અને મહાબળવાન હતો.

Verse 5

कुमारो देवगर्भाभ: स तत्राशु व्यवर्धत । षड्वर्ष एव बाल: स कण्वाश्रमपदं प्रति

દેવપુત્ર સમાન દેખાતો તે તેજસ્વી કુમાર ત્યાં ઝડપથી વધવા લાગ્યો. માત્ર છ વર્ષની વયમાં જ તે બળવાન બાળક સિંહો, વાઘો, વરાહો, મહિષો અને હાથીઓને પકડી ખેંચતો કણ્વાશ્રમ તરફ લાવતો અને આશ્રમની નજીકના વૃક્ષોમાં બાંધી દેતો હતો.

Verse 6

सिंहव्याप्रान्‌ वराहांश्न महिषांश्न॒ गजांस्तथा । बबन्ध वृक्षे बलवानाश्रमस्य समीपत:

તે બળવાન બાળક સિંહો, વાઘો, વરાહો, મહિષો તથા હાથીઓને આશ્રમની નજીકના વૃક્ષોમાં બાંધી દેતો હતો.

Verse 7

आरोहन्‌ दमयंश्लैव क्रीडंश्न॒ परिधावति । (ततश्न राक्षसान्‌ सर्वान्‌ पिशाचांश्व रिपून्‌ रणे । मुष्टियुद्धेन ताजञ्जित्वा ऋषीनाराधयत्‌ तदा ।।

Vaiśampāyana said: The boy would climb upon them, subdue them, and, playing, make them run about in every direction. Then, having defeated all the rākṣasas and piśācas—enemies in battle—by bare‑fisted combat, the prince devoted himself to serving and pleasing the sages. One day a mighty son of Diti, intent on killing him, came to that forest, enraged at the plight of the daityas who were being continually harassed. As soon as he arrived, the prince laughed, seized him with both arms, and bound him fast, crushing him in a powerful embrace. Though he strained with all his strength, he could not free himself from the child’s grip; he screamed terribly, and from his openings blood flowed. At that cry, deer, lions, and other wild creatures were terrified and voided urine and feces; the beings dwelling in the hermitage were likewise shaken. Striking him with his knees, the prince took the daitya’s life and then released him; once let go, the demon fell. Seeing this, all were astonished at the boy’s prowess. Daityas and rākṣasas were being slain day after day, and out of fear of the prince they ceased to approach Kaṇva’s hermitage. Observing this, the sages residing in Kaṇva’s āśrama gave the boy a new name.

Verse 8

अस्त्वयं सर्वदमन: सर्व हि दमयत्यसौ । स सर्वदमनो नाम कुमार: समपद्यत

Vaiśampāyana said: “Let this boy be called Sarvadamana, for he indeed subdues all.” Thus the child came to bear the name Sarvadamana—signaling a destined mastery not of mere force, but of disciplined restraint and rightful control.

Verse 9

(अप्रेषयति दुष्यन्ते महिष्यास्तनयस्य च । पाण्डुभावपरीताजुीं चिन्तया समभिप्लुताम्‌ ।।

Vaiśampāyana said: When King Duṣyanta did not send any messenger to summon his queen and his son, Śakuntalā became overwhelmed with anxious thought; her complexion turned pale. Her long hair hung loose, her garments grew soiled, and she appeared exceedingly thin and forlorn. Seeing Śakuntalā in this pitiable condition, the sage Kaṇva entered into contemplative concentration for the sake of the boy Sarvadamana; and, as a result, within that twelve-year-old child there arose the illumination of all śāstras and the entirety of the Vedas. Then the sage, seeing the boy and the superhuman nature of his deed, …

Verse 10

(शृणु भद्रे मम सुते मम वाक्‍्यं शुचिस्मिते । पतिव्रतानां नारीणां विशिष्टमिति चोच्यते ।।

Kaṇva said: “Listen, dear daughter—my auspicious child, O you of pure, gentle smile—to my words. What I am about to tell you is regarded as a special and weighty principle for women devoted to their husbands (pativratā).”

Verse 11

शकुन्तलामिमां शीघ्रं सहपुत्रामितो गृहात्‌ । भर्तु: प्रापयतागारं सर्वलक्षणपूजिताम्‌

Verse 12

नारीणां चिरवासो हि बान्धवेषु न रोचते । कीर्तिचारित्रधर्मघ्नस्तस्मान्नयत मा चिरम्‌

સ્ત્રીઓનું બંધુઓના ઘરમાં લાંબા સમય સુધી રહેવું યોગ્ય નથી; તે તેમની કીર્તિ, શીલ અને પતિવ્રતા-ધર્મનો નાશ કરનારું બને છે. તેથી વિલંબ કર્યા વિના તેને પતિના ઘેર પહોંચાડો.

Verse 13

(वैशग्पायन उवाच धर्माभिपूजितं पुत्र॑ काश्यपेन निशाम्य तु । काश्यपात्‌ प्राप्य चानुज्ञां मुमुदे च शकुन्तला ।।

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! કાશ્યપ-નંદન કણ્વે ધર્માનુસાર (મારી) પુત્રી શકુંતલાનું મહાન સન્માન કર્યું—એ જોઈને અને તેની પાસેથી પતિગૃહે જવાની અનુમતિ મેળવી, શકુંતલા મનમાં અત્યંત આનંદિત થઈ. કણ્વના મુખેથી વારંવાર “જાઓ, જાઓ” એવો આદેશ સાંભળી પુરુવંશીય સર્વદમને “તથાસ્તુ” કહી આજ્ઞા શિરોધાર્ય કરી અને માતાને કહ્યું—“મા! કેમ વિલંબ કરો છો? ચાલો, રાજમહેલે જઈએ.” એમ કહી તેણે મુનિના ચરણોમાં વંદન કર્યું અને મહાત્મા રાજા દુષ્યંત પાસે જવા ઇચ્છા કરી. શકુંતલાએ પણ કરજોડીને પિતાને પ્રણામ કર્યો, પ્રદક્ષિણા કરીને કહ્યું—“ભગવન કાશ્યપ! તમે મારા પિતા છો—એવું માની અજ્ઞાનવશ મેં કોઈ કઠોર કે અસત્ય વચન કહ્યું હોય, અથવા કોઈ અયોગ્ય કે અપ્રિય કાર્ય કર્યું હોય, તો કૃપા કરીને ક્ષમા કરશો.” આ સાંભળી નતશિર મુનિ કંઈ બોલી ન શક્યા; માનવભાવથી કરુણા ઉદ્ભવી અને તેમની આંખોમાંથી અશ્રુ વહેવા લાગ્યા. આશ્રમમાં અનેક મુનિઓ હતા—કોઈ જલાહારી, કોઈ વાયુભક્ષી, કોઈ સૂકા પાન ખાઈ તપ કરનાર; ઘણા ફળમૂલાહારી; સર્વે જિતેન્દ્રિય, કૃશકાય, જેમની નસો સ્પષ્ટ દેખાતી; વ્રતધારી, કોઈ જટાધારી, કોઈ મુંડિત, કોઈ વલ્કલધારી, કોઈ મૃગચર્મથી આવૃત. કણ્વે તેમને બોલાવી કરુણાથી કહ્યું—“મહર્ષિઓ! આ મારી યશસ્વિની પુત્રી વનમાં જન્મી અને અહીં જ મોટી થઈ; મેં હંમેશા સ્નેહથી લાલન કર્યું છે; તેને બહુ કંઈ ખબર નથી. તમે સૌ તેને ઓછા શ્રમવાળા માર્ગે ક્ષત્રિયાલય સુધી લઈ જાઓ.” “તથાસ્તુ” કહી તે મહાતેજસ્વી મુનિઓ શકુંતલાને આગળ રાખી દુષ્યંતના નગર તરફ નીકળ્યા.

Verse 14

गृहीत्वामरगर्भाम॑ पुत्र कमललोचनम्‌ । आजगाम ततः: सुभ्ूर्दुष्यन्तं विदिताद्‌ वनात्‌

ત્યારબાદ શુભ્રૂ શકુંતલા કમલનયન, દેવબાળક સમ તેજસ્વી પુત્રને સાથે લઈને પોતાના પરિચિત તપોવનમાંથી નીકળી મહારાજ દુષ્યંત પાસે આવી પહોંચી.

Verse 15

अभिसृत्य च राजानं विदिता च प्रवेशिता । सह तेनैव पुत्रेण बालार्कसमतेजसा,राजाके यहाँ पहुँचकर अपने आगमनकी सूचना दे अनुमति लेकर वह उसी बालसूर्यके समान तेजस्वी पुत्रके साथ राजसभामें प्रविष्ट हुई

રાજા પાસે જઈ પોતાના આગમનની જાણ કરી, અનુમતિ મેળવી, તે એ જ બાળસૂર્ય સમ તેજસ્વી પુત્ર સાથે રાજસભામાં પ્રવેશી.

Verse 16

निवेदयित्वा ते सर्वे आश्रमं पुनरागता: । पूजयित्वा यथान्यायमब्रवीच्च शकुन्तला

તેઓ સૌ સંદેશો નિવેદન કરીને ફરી આશ્રમમાં પરત આવ્યા. ત્યારબાદ શકુંતલાએ ન્યાયાનુસાર રાજા પ્રત્યે યથોચિત સન્માન દર્શાવ્યું અને (પછી) પોતાના પુત્રને કહ્યું.

Verse 17

(अभिवादय राजानं पितरं ते दृढ्व्रतम्‌ एवमुक्‍्त्वा तु पुत्र सा लज्जानतमुखी स्थिता ।।

દુષ્યંત બોલ્યા—સુંદરિ, તું અહીં શા માટે આવી છે? કહો. પુત્ર સાથે આવી છે તેથી તો વિશેષ કરીને; હું નિઃસંદેહ તારો કાર્ય સિદ્ધ કરીશ. શકુંતલા બોલી—મહારાજ, પ્રસન્ન થાઓ; પુરુષોત્તમ, હું મારું પ્રયોજન કહું છું. આ બાળક તમારો પુત્ર છે, રાજન—એને યુવરાજ પદે અભિષેક કરો. દેવસમાન આ પુત્ર તમારાથી જ મારા ગર્ભમાં ઉત્પન્ન થયો છે. પુરુષોત્તમ, યોગ્ય સમયે જે કર્તવ્ય છે તે ધર્માનુસાર કરો.

Verse 18

यथा मत्सड़मे पूर्व यः कृत: समयस्त्वया । त॑ स्मरस्व महाभाग कण्वाश्रमपदं प्रति,महाभाग! आपने कण्वके आश्रमपर मेरे साथ समागमके समय पहले जो प्रतिज्ञा की थी, उसका इस समय स्मरण कीजिये

મહાભાગ, કણ્વાશ્રમમાં મારી સાથે સંગમ સમયે તમે જે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી, તે હવે સ્મરો.

Verse 19

सो<थ श्रुत्वैव तद्‌ वाक्‍्यं तस्या राजा स्मरन्नपि । अब्रवीन्न स्मरामीति कस्य त्वं दुष्टतापसि

તેણાં વચન સાંભળીને પણ, બધું યાદ હોવા છતાં રાજાએ કહ્યું—“મને કશું યાદ નથી. દુષ્ટ તપસ્વિની! તું કોની પત્ની છે?”

Verse 20

धर्मकामार्थसम्बन्धं न स्मरामि त्वया सह । गच्छ वा तिष्ठ वा कामं॑ यद्‌ वापीच्छसि तत्‌ कुरु

“તારી સાથે ધર્મ, કામ કે અર્થનો કોઈ સંબંધ સ્થાપિત થયો હતો એવું મને યાદ નથી. ઇચ્છા હોય તો જા, ઇચ્છા હોય તો રહે; જે ગમે તે કર.”

Verse 21

सैवमुक्ता वरारोहा व्रीडितेव तपस्विनी । निःसंज्ञेव च दुःखेन तस्थौ स्थूणेव निश्चला

આ રીતે કહેવામાં આવતાં, વરારોહા તપસ્વિની શકુંતલા લજ્જિત થઈ ગઈ; અને દુઃખથી જાણે અચેત બની, સ્તંભની જેમ અચળ ઊભી રહી ગઈ.

Verse 22

संरम्भामर्षताम्राक्षी स्फुरमाणौष्ठसम्पुटा । कटाक्षनिर्दिहन्तीव तिर्यगू राजानमैक्षत

ક્રોધ અને અપમાનથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ, હોઠ ધ્રૂજવા લાગ્યા; જાણે નજરથી જ દાઝવી નાખશે—એવા ભાવથી તેણે તિરછી નજરે રાજા તરફ જોયું.

Verse 23

आकारं गूहमाना च मन्युना च समीरिता । तपसा सम्भूृतं तेजो धारयामास वै तदा

ક્રોધથી ઉશ્કેરાઈ હોવા છતાં તેણે પોતાનું બાહ્ય સ્વરૂપ છુપાવી રાખ્યું; અને તે સમયે તપસ્યાથી સંચિત તેજ તેણે પોતાના અંદર જ ધારણ કર્યું—શક્તિને સંયમમાં રાખી, વર્તનમાં ક્રોધને હાવી થવા દીધો નહીં.

Verse 24

सा मुहूर्तमिव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता । भर्तारमभिसप्प्रेक्ष्य क्ुद्धा वचनमब्रवीत्‌

તે ક્ષણમાત્ર વિચારમાં ડૂબી રહી; પછી દુઃખ અને અપમાનથી ભરાઈ, પતિ તરફ સીધી નજર કરીને, ક્રોધપૂર્વક બોલી.

Verse 25

जानन्नपि महाराज कस्मादेवं प्रभाषसे । न जानामीति नि:शड्कं यथान्य: प्राकृतो जन:

“મહારાજ! જાણતા હોવા છતાં તમે આવું કેમ બોલો છો? બીજા સામાન્ય, અસંસ્કૃત માણસની જેમ નિઃશંક થઈ ‘મને ખબર નથી’—એવું તમે કેમ કહો છો?”

Verse 26

अन्न ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च । कल्याणं वद साक्ष्येण मा55त्मानमवमन्यथा:

“આ વિષયમાં સત્ય શું અને અસત્ય શું—તે તમારું હૃદય જ જાણે છે. તેને સાક્ષી માની કલ્યાણકારી સત્ય બોલો; પોતાની આત્માનું અપમાન ન કરો.”

Verse 27

योडन्यथा सन्‍्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । कि तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा,“(आपका स्वरूप तो कुछ और है” परंतु आप बन कुछ और रहे हैं।।

જે પોતાનું સાચું સ્વરૂપ છુપાવીને પોતાને બીજું જ બતાવે છે, તે આત્મા-અપહરણ કરનાર ચોરે કયું પાપ નથી કર્યું?

Verse 28

एको5हमस्मीति च मन्यसे त्वं॑ न हृच्छयं वेत्सि मुनि पुराणम्‌ । यो वेदिता कर्मण: पापकस्य तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोषि

તું માને છે કે ‘હું એકલો હતો’—જાણે કોઈએ જોયું જ નથી; પરંતુ હૃદયમાં ગુપ્ત રીતે વસતા તે પ્રાચીન મુનિને તું જાણતો નથી. તે પાપકર્મનો જાણકાર છે, અને તું તેની જ નજીક રહીને અધર્મ કરે છે.

Verse 29

(धर्म एव हि साधूनां सर्वेषां हितकारणम्‌ | नित्यं मिथ्याविहीनानां न च दुःखावहो भवेत्‌ ।।

જે સદા અસત્યથી રહિત સજ્જનો છે, તેમના માટે ધર્મ જ સર્વહિતનું કારણ છે; ધર્મ કદી દુઃખનું કારણ બનતો નથી. મનુષ્ય પાપ કરીને માને છે કે ‘મને કોઈ જાણતું નથી’; પરંતુ એ ભારે ભૂલ છે—કારણ કે દેવો અને અંતર્યામી પુરુષ તેના કર્મોને જુએ છે અને જાણે છે.

Verse 30

आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्न । अहमभ्न रात्रिश्ष॒ उभे च संध्ये धर्मश्न जानाति नरस्य वृत्तम्‌

સૂર્ય, ચંદ્ર, વાયુ, અગ્નિ, આકાશ, પૃથ્વી, જળ, હૃદય, યમ, દિવસ, રાત, બન્ને સંધ્યા અને ધર્મ—આ બધાં મનુષ્યના શુભ-અશુભ વર્તનને જાણે છે.

Verse 31

यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम्‌ । हृदि स्थित: कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति

જેના હૃદયમાં સ્થિત કર્મસાક્ષી ક્ષેત્રજ્ઞ પરમાત્મા પ્રસન્ન રહે છે, તેના દુષ્કૃત્યોને વૈવસ્વત યમ પોતે દૂર કરે છે.

Verse 32

न तु तुष्यति यस्यैष पुरुषस्य दुरात्मन: | त॑ यम: पापकर्माणं वियातयति दुष्कृतम्‌,'परंतु जिस दुरात्मापर अन्तर्यामी संतुष्ट नहीं होते, यमराज उस पापीको उसके पापोंका स्वयं ही दण्ड देते हैं

પરંતુ જે દુષ્ટાત્મા પુરુષથી અંતર્યામી પ્રસન્ન નથી થતો, તે પાપકર્મીને યમરાજ સ્વયં તેના દુષ્કૃત્યોનો દંડ આપી ભોગવાવે છે।

Verse 33

योडवमन्यात्मना55त्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । न तस्य देवा: श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम्‌

જે મનુષ્ય પોતાની આત્માનો તિરસ્કાર કરીને વિપરીત બુદ્ધિથી અન્યથા વર્તે છે, તેના માટે દેવતાઓ પણ કલ્યાણકારી બની શકતા નથી; કારણ કે જેના માટે પોતાનો આત્મા જ હિતનું કારણ નથી, તેનું કલ્યાણ કોણ કરશે?

Verse 34

स्वयं प्राप्तेति मामेवं॑ मावमंस्था: पतिव्रताम्‌ । अर्चाह नार्चयसि मां स्वयं भार्यामुपस्थिताम्‌

“એ પોતે આવી છે”—એવું માનીને મને, પતિવ્રતા પત્નીને, અવમાન ન કરશો. હું પૂજ્ય છું; તમારી જ પત્ની બનીને સ્વયં તમારી પાસે આવી છું, છતાં તમે મને આદર આપતા નથી.

Verse 35

किमर्थ मां प्राकृतवदुपप्रेक्षसि संसदि । न खल्वहमिदं शून्ये रौमि कि न शृणोषि मे

સભામાં મને તુચ્છ માણસની જેમ જોઈને તમે શા માટે અપમાન કરો છો? હું તો કોઈ નિર્જન સ્થાને રડી રહી નથી—તો પછી તમે મારી વાત કેમ નથી સાંભળતા?

Verse 36

यदि मे याचमानाया वचन न करिष्यसि । दुष्यन्त शतधा मूर्धा ततस्तेडद्य स्फुटिष्यति,“महाराज दुष्यन्त! यदि मेरे उचित याचना करनेपर भी आप मेरी बात नहीं मानेंगे, तो आज आपके सिरके सैकड़ों टुकड़े हो जायँगे

મારી ન્યાયસંગત વિનંતી છતાં જો તું મારી વાત ન માને, તો હે દુષ્યંત, આજ જ તારું મસ્તક સો ટુકડામાં ફાટી જશે.

Verse 37

भार्या पति: सम्प्रविश्य स यस्माज्जायते पुन: । जायायास्तद्धि जायात्वं पौराणा: कवयो विदु:

દુષ્યંત બોલ્યો—પતિ બીજરૂપે પત્નીમાં પ્રવેશ કરીને પુનઃ પુત્રરૂપે જન્મ લે છે; તેથી જ તે ‘જાયા’ કહેવાય છે. જાયાનું આ જ ‘જાયાત્વ’ છે—એવું પુરાણજ્ઞ પ્રાચીન કવિઓ જાણે છે.

Verse 38

यदागमवत: पुंसस्तदपत्यं प्रजायते । तत्‌ तारयति संतत्या पूर्वप्रेतानू पितामहान्‌

દુષ્યંત બોલ્યો—શાસ્ત્રજ્ઞ અને સદાચારસ્થ પુરુષમાંથી એવી સંતાન જન્મે છે; અને તે સંતાન વંશપરંપરાથી અગાઉથી પરલોકગત પિતામહોને તારણ આપે છે.

Verse 39

पुन्नाम्नो नरकाद्‌ यस्मात्‌ पितरं त्रायते सुतः । तस्मात्‌ पुत्र इति प्रोक्त: स्वयमेव स्वयम्भुवा,“पुत्र” “पुत” नामक नरकसे पिताका त्राण करता है, इसलिये साक्षात्‌ ब्रह्माजीने उसे “पुत्र” कहा है

દુષ્યંત બોલ્યો—કારણ કે પુત્ર ‘પુન્નામ’ નામના નરકમાંથી પિતાને તારણ આપે છે, તેથી સ્વયં સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા)એ તેને ‘પુત્ર’ કહ્યું છે.

Verse 40

(पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेणानन्त्यमश्चुते । अथ पौत्रस्य पुत्रेण मोदन्ते प्रपितामहा: ।।

દુષ્યંત બોલ્યો—પુત્રથી મનુષ્ય લોકોને જીતે છે; પૌત્રથી અનંત કલ્યાણનો ભાગી બને છે; અને પૌત્રના પુત્રથી પ્રપિતામહો આનંદિત થાય છે. જે ગૃહકાર્યમાં દક્ષ હોય તે જ ભાર્યા; જે સંતાનવતી હોય તે જ ભાર્યા; જે પતિને પ્રાણ સમાન પ્રિય માને તે જ ભાર્યા; અને જે પતિવ્રતા હોય તે જ ભાર્યા.

Verse 41

अर्ध भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतम: सखा । भार्या मूल॑ त्रिवर्गस्य भार्या मूल तरिष्यत:

દુષ્યંત બોલ્યો—ભાર્યા મનુષ્યનું અર્ધાંગ છે; ભાર્યા જ તેનો શ્રેષ્ઠતમ સખા છે. ભાર્યા જ ધર્મ-અર્થ-કામ—આ ત્રિવર્ગનું મૂળ છે; અને જે સંસારસાગર તરવા ઇચ્છે છે, તેના માટે પણ ભાર્યા જ મુખ્ય આધાર છે.

Verse 42

भार्यावन्त: क्रियावन्त: सभार्या गृहमेधिन: । भार्यावन्त:ः प्रमोदन्ते भार्यावन्त: श्रियान्विता:

દુષ્યંત બોલ્યો— જેમને પત્ની છે તેઓ જ વિધિપ્રમાણે યજ્ઞાદિ કર્મ કરવા સમર્થ છે. પત્ની સહિત પુરુષ જ સાચા ગૃહસ્થ છે. પત્નીવાળા પુરુષ આનંદિત રહે છે અને જેમને પત્ની છે તેઓ જાણે શ્રી-સમૃદ્ધ— કારણ કે પત્નીને જ ઘરનું લક્ષ્મીરૂપ માનવામાં આવે છે.

Verse 43

सखाय: प्रविविक्तेषु भवन्त्येता: प्रियंवदा: । पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातर:

દુષ્યંત બોલ્યો— એકાંતમાં આ સ્ત્રીઓ મધુર વચન બોલનારી સખી અને સાચી મિત્ર બને છે. ધર્મકાર્યો અને ગૃહકર્તવ્યોમાં પિતાની જેમ હિતનો માર્ગ બતાવી પતિને કલ્યાણ તરફ દોરી જાય છે. અને સંકટમાં માતાની જેમ દુઃખ વહેંચી કષ્ટ-નિવારણનો પ્રયત્ન કરે છે.

Verse 44

कान्तारेष्वपि विश्रामो जनस्यथाध्वनिकस्य वै | यः सदार: स विश्वास्यस्तस्माद्‌ दारा: परा गति:

દુષ્યંત બોલ્યો— પરદેશની યાત્રામાં પુરુષ સાથે તેની પત્ની હોય તો તે ઘોર જંગલમાં પણ વિશ્રામ અને સુખ મેળવી શકે છે. લોકવ્યવહારમાં પણ જેના પાસે પત્ની છે તેને જ વિશ્વસનીય માનવામાં આવે છે; તેથી પત્ની જ પુરુષની પરમ ગતિ અને શ્રેષ્ઠ આશ્રય છે.

Verse 45

संसरन्तमपि प्रेतं विषमेष्वेकपातिनम्‌ । भार्यवान्वेति भर्तारें सततं या पतिव्रता,“पति संसारमें हो या मर गया हो अथवा अकेले ही नरकमें पड़ा हो; पतिव्रता स्त्री ही सदा उसका अनुगमन करती है

દુષ્યંત બોલ્યો— પતિ સંસારમાં ભટકતો હોય, કે મૃત્યુ પામ્યો હોય, અથવા ભયંકર નરકમાં એકલો પડ્યો હોય— પતિવ્રતા પત્ની સદા પોતાના સ્વામીનું અનુગમન કરે છે અને તેની સાથે જ અડગ રહે છે.

Verse 46

प्रथम संस्थिता भार्या पतिं प्रेत्य प्रतीक्षते । पूर्व मृतं च भर्तारें पश्चात्‌ साध्व्यनुगच्छति

દુષ્યંત બોલ્યો— પત્ની જો પહેલાં મૃત્યુ પામે, તો પરલોકમાં જઈ ત્યાં પતિની પ્રતીક્ષા કરે છે. અને પતિ જો પહેલાં મૃત્યુ પામે, તો સાધ્વી, પતિવ્રતા પત્ની પછીથી તેનું અનુસરણ કરે છે.

Verse 47

एतस्मात्‌ कारणादू राजन्‌ पाणिग्रहणमिष्यते । यदाप्रोति पतिर्भार्यामिहलोके परत्र च

હે રાજન! આ કારણથી જ સ્ત્રીનું પાણિગ્રહણ (વિવાહ) ઇચ્છનીય ગણાય છે; કારણ કે પતિ પોતાની પતિવ્રતા પત્નીને આ લોકમાં પણ પામે છે અને પરલોકમાં પણ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 48

आत्मा55त्मनैव जनित: पुत्र इत्युच्यते बुधैः । तस्माद्‌ भार्या नर: पश्येन्मातृवत्‌ पुत्रमातरम्‌

બુદ્ધિમાનો કહે છે કે પત્નીના ગર્ભથી પોતાના દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલો પોતાનો આત્મા જ ‘પુત્ર’ કહેવાય છે. તેથી જે ધર્મપત્ની પુત્રની માતા બની છે, તેને પુરુષે માતા સમાન જોવી જોઈએ।

Verse 49

(अन्तरात्मैव सर्वस्य पुत्रनाम्नोच्यते सदा । गती रूपं च चेष्टा च आवर्ता लक्षणानि च॒ ।।

પુત્રને સદા મનુષ્યની અંતરાત્મા જ કહેવાય છે. પિતાની જેવી ગતિ, રૂપ, ચેષ્ટા, વળાંક-ચિહ્નો અને લક્ષણો હોય, તે પુત્રમાં પણ દેખાય છે; અને પિતાના સંસર્ગથી જ પુત્રોમાં શુભ-અશુભ સ્વભાવ, આચાર અને ગુણ આવે છે. જેમ દર્પણમાં પોતાનું મુખ દેખાય, તેમ પત્નીથી જન્મેલા પુત્રમાં પોતાના આત્માને પ્રત્યક્ષ જોઈ પિતા એવો હર્ષ પામે છે, જાણે પુણ્યવાન સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો હોય।

Verse 50

दहामाना मनोदु:खैव्यधिकभ्रि श्षातुरा नरा: | ह्वादन्ते स्वेषु दारेषु घर्मार्ता: सलिलेष्विव

જે મનોદુઃખની આગથી દહાઈ રહ્યા છે અને રોગોથી અત્યંત પીડિત છે, તે પુરુષો પોતાની પત્નીના સાન્નિધ્યમાં એવો જ આનંદ અને શાંતિ પામે છે, જેમ ધુપથી તપેલા લોકો ઠંડા પાણીમાં ઉતરીને શીતળતા પામે છે।

Verse 51

(विप्रवासकृशा दीना नरा मलिनवासस: । तेडपि स्वदारांस्तुष्यन्ति दरिद्रा धनलाभवत्‌ ।।

જે પરદેશમાં રહીને અત્યંત કૃશ થઈ ગયા છે, જે દીન છે અને મલિન વસ્ત્ર ધારણ કરે છે—એવા દરિદ્ર પુરુષો પણ પોતાની પત્નીને ફરી પામી ધનલાભ થયો હોય તેમ તૃપ્ત થાય છે. તેથી પુરુષે અત્યંત ક્રોધમાં પણ સ્ત્રીઓ (પત્ની) સાથે અપ્રિય વર્તન ન કરવું; કારણ કે રતિ, પ્રીતિ અને ધર્મ—આ બધું તેમનાં પર આધારિત છે, એમ વિચારી તેને સંયમ રાખવો જોઈએ।

Verse 52

(आत्मनो<र्थमिति श्रौतं सा रक्षति धन प्रजा: । शरीरं लोकयात्रां वै धर्म स्वर्गमृषीन्‌ पितृन्‌ ।।

દુષ્યંત બોલ્યો—વેદમાં ઘોષિત છે કે પત્ની સ્વહિત માટે છે—તે તો પુરુષની અર્ધાંગીની જ છે. તે ધન અને પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે; શરીર અને લોકયાત્રાને ધારણ કરે છે; ધર્મ અને સ્વર્ગની આશાનું સંરક્ષણ કરે છે; તથા ઋષિઓ અને પિતૃઓ પ્રત્યેના કર્તવ્યોને નિભાવે છે. સ્ત્રી એ સનાતન પુણ્યક્ષેત્ર છે, જેમાં પ્રજાના દ્વારા પુરુષનો આત્મા ફરી જન્મ લે છે. સ્ત્રી વિના સંતાન સર્જવાની શક્તિ ઋષિઓમાં પણ ક્યાંથી હોય?

Verse 53

प्रतिपद्य यदा सूनुर्धरणीरेणुगुण्ठित: । पितुराश्लिष्यते5ड्रानि किमस्त्यभ्यधिकं तत:

દુષ્યંત બોલ્યો—જ્યારે પુત્ર ધરતીની ધૂળથી લપેટાયેલો થઈ પિતાની પાસે આવે અને પિતાના અંગોને ચાંપીને આલિંગન કરે, ત્યારે જે સુખ થાય છે—તે કરતાં વધારે બીજું શું હોઈ શકે?

Verse 54

स त्वं स्वयमभिप्राप्तं साभिलाषमिमं सुतम्‌ | प्रेक्षमाणं कटाक्षेण किमर्थमवमन्यसे

દુષ્યંત બોલ્યો—જો, તારો આ પુત્ર પોતે જ અભિલાષાથી ભરાઈને તારી પાસે આવ્યો છે. તે પ્રેમભરી તિરછી નજરે તારી તરફ જુએ છે અને તારી ગોદમાં બેસવા ઉત્સુક છે; તો પછી તું તેને કેમ તુચ્છ ગણે છે? ચીંટીઓ પણ પોતાના અંડાંનું પાલન કરે છે, ફોડતી નથી. તું ધર્મજ્ઞ હોવા છતાં પોતાના પુત્રનું ભરણ-પોષણ કેમ નથી કરતો?

Verse 55

अण्डानि बिश्रति स्वानि न भिन्दन्ति पिपीलिका: । न भरेथा: कथं नु त्वं धर्मज्ञ: सन्‌ स्वमात्मजम्‌

દુષ્યંત બોલ્યો—ચીંટીઓ પણ પોતાના અંડાંને સાચવે છે, ફોડતી નથી. તો પછી તું ધર્મજ્ઞ હોવા છતાં પોતાના પુત્રનું ભરણ-પોષણ કેમ નથી કરતો?

Verse 56

(ममाण्डानीति वर्धन्ते कोकिलानपि वायसा: । किं पुनस्त्वं न मन्येथा: सर्वज्ञ: पुत्रमीदूशम्‌ ।।

દુષ્યંત બોલ્યો—‘આ તો મારા જ અંડાં છે’ એમ માનીને કાગડાં કોયલના અંડાંનું પણ પાલન-પોષણ કરે છે; તો પછી તું સર્વજ્ઞ હોવા છતાં પોતાના જમાંથી જન્મેલા એવા સુયોગ્ય પુત્રને કેમ નથી સ્વીકારતો અને કેમ નથી સન્માન આપતો? લોકો કહે છે કે મલયગિરિનું ચંદન અત્યંત શીતળ હોય છે; પરંતુ ગોદમાં ચાંપીને રાખેલા શિશુનો સ્પર્શ ચંદન કરતાં પણ વધુ શીતળ અને સુખદ હોય છે. ન તો નાજુક વસ્ત્રોનો સ્પર્શ, ન રમણીનો, ન શીતળ જળનો—એવો હોય; જેવો પોતાના નાનકડા પુત્રને હૃદયે લગાડતાં મળે છે.

Verse 57

ब्राह्मणों द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम्‌ । गुरुर्गरीयसां श्रेष्ठ: पुत्र: स्पर्शवतां वर:

દ્વિપદોમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે, ચતુષ્પદોમાં ગાય સર્વોત્તમ છે; ગૌરવશાળી અને પૂજનીયોમાં ગુરુ સર્વોચ્ચ છે, અને સ્પર્શયોગ્ય વસ્તુઓમાં પુત્ર જ સર્વશ્રેષ્ઠ છે.

Verse 58

स्पृशतु त्वां समाश्शलिष्य पुत्रो5यं प्रियदर्शन: । पुत्रस्पर्शात्‌ सुखतर: स्पर्शो लोके न विद्यते

આ પ્રિયદર્શન પુત્ર તને આલિંગન કરીને સ્પર્શ કરે. જગતમાં પુત્રના સ્પર્શથી વધુ સુખદ સ્પર્શ બીજો નથી.

Verse 59

त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजाताहमरिंदम । इमं कुमार राजेन्द्र तव शोकविनाशनम्‌

હે શત્રુદમન રાજેન્દ્ર! ત્રણ પૂર્ણ વર્ષો થયા પછી મેં આ કુમારને જન્મ આપ્યો છે; આ તારો શોક નાશ કરનાર થશે.

Verse 60

आहर्ता वाजिमेधस्य शतसंख्यस्य पौरव । इति वागन्तरिक्षे मां सूतके5 भ्यवदत्‌ पुरा

હે પૌરવ! પ્રસવ સમયે આકાશવાણીએ મને અગાઉ કહ્યું હતું—‘આ બાળક સો અશ્વમેધ યજ્ઞો કરનાર થશે.’

Verse 61

ननु नामाड्कमारोप्य स्नेहाद्‌ ग्रामान्तरं गता: | मूर्श्नि पुत्रानुपाप्राय प्रतिनन्दन्ति मानवा:

શું એવું સામાન્ય રીતે જોવા મળતું નથી કે લોકો સ્નેહવશ બીજા ગામે જઈ પાછા ફર્યા પછી ઘેર આવી પુત્રોને ગોદમાં ઉઠાવે છે, તેમના મસ્તકને સૂંઘે છે અને આનંદિત થાય છે?

Verse 62

वेदेष्वपि वदन्तीमें मन्त्रग्रामं द्विजातय: । जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं तथा,'पुत्रोंके जातकर्म संस्कारके समय वेदज्ञ ब्राह्मण जिस वैदिक मन्त्रसमुदायका उच्चारण करते हैं, उसे आप भी जानते हैं

પુત્રોના જાતકર્મ-સંસ્કાર સમયે વેદજ્ઞ દ્વિજ જે વૈદિક મંત્રસમૂહનું ઉચ્ચારણ કરે છે, તે તને પણ સારી રીતે જાણીતું છે.

Verse 63

अड्भादज़ात्‌ सम्भवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरद: शतम्‌

વત્સ! તું મારા અંગ-અંગમાંથી પ્રગટ થયો છે; હૃદયમાંથી જન્મ્યો છે. ‘પુત્ર’ નામે તું ખરેખર મારો જ આત્મા છે; તેથી પ્રિય, તું સો શરદ સુધી જીવ.

Verse 64

जीवितं त्वदधीनं मे संतानमपि चाक्षयम्‌ | तस्मात्‌ त्वं जीव मे पुत्र सुसुखी शरदां शतम्‌

મારું જીવન પણ તારા અધિન છે અને મારી અક્ષય સંતાન-પરંપરા પણ. તેથી, મારા પુત્ર! તું જીવ—અતિ સુખી રહી સો શરદ સુધી જીવ.

Verse 65

त्ववज्भेभ्य: प्रसूतो5यं पुरुषात्‌ पुरुषो5पर: । सरसीवामले&5त्मानं द्वितीयं पश्य वै सुतम्‌

આ બાળક તમારા જ અંગોમાંથી જન્મ્યો છે—જાણે એક પુરુષમાંથી બીજો પુરુષ પ્રગટ થયો હોય. નિર્મળ સરોવરમાં પ્રતિબિંબ જેવી રીતે, તમારા દ્વિતીય આત્મારૂપ આ પુત્રને જુઓ.

Verse 66

यथा हवाहवनीयोड<ग्निर्गा्हपत्यात्‌ प्रणीयते । तथा त्वत्त: प्रसूतो5यं त्वमेक: सन्‌ द्विधा कृत:

જેમ ગાર્હપત્ય અગ્નિમાંથી આહવનીય અગ્નિનું પ્રણયન થાય છે, તેમ આ બાળક પણ તમારાથી જ જન્મ્યો છે; તમે એક હોવા છતાં હવે બે રૂપે પ્રગટ થયા છો—તમે અને આ પુત્ર.

Verse 67

मृगावकृष्टेन पुरा मृगयां परिधावता । अहमासादिता राजन्‌ कुमारी पितुराश्रमे

Duṣyanta said: “O King, once, while you were hunting and running in pursuit, drawn onward by a deer, you came to my father’s hermitage. There you encountered me, a maiden, and took me as your wife by the Gandharva form of marriage. From you this child has been born—just as the āhavanīya fire is brought forth from the gārhapatya fire—so it is as though you, though one, have now appeared in two forms.”

Verse 68

उर्वशी पूर्वचित्तिश्न॒ सहजन्या च मेनका । विश्वाची च घृताची च षडेवाप्सरसां वरा:,“उर्वशी, पूर्वचित्ति, सहजन्या, मेनका, विश्वाची और घृताची--ये छ: अप्सराएँ ही अन्य सब अप्सराओंसे श्रेष्ठ हैं

Duṣyanta said: “Urvashī, Pūrvacitti, Sahajanyā, Menakā, Viśvācī, and Ghṛtācī—these six apsarases are regarded as the foremost among all the celestial nymphs.”

Verse 69

तासां सा मेनका नाम ब्रह्मायोनिर्वराप्सरा: । दिव: सम्प्राप्य जगतीं विश्वामित्रादजीजनत्‌

“Among those celestial nymphs, the one named Menakā is the foremost, for she is born from Brahmā himself. Descending from heaven to the earth, she came into union with Viśvāmitra and gave birth to me.”

Verse 70

(श्रीमानृषिर्धर्मपरो वैश्वानर इवापर: । ब्रह्मयोनि: कुशो नाम विश्वामित्रपितामह: ।।

Duṣyanta said: “O great king, in former times there was a glorious sage named Kuśa—devoted to dharma, blazing like another Vaiśvānara (Agni). Born from Brahmā, he was the great-grandfather of Viśvāmitra. Kuśa’s mighty son was Kuśanābha, a righteous man. His son, O king, was Gādhi, and from Gādhi was born Viśvāmitra. Such is the noble lineage of my father; and Menakā is my excellent mother. That apsaras Menakā bore me on the slopes of Himavat; yet, acting without virtue, she abandoned me there and went away, as though I were someone else’s child.”

Verse 71

(पक्षिण: पुण्यवन्तस्ते सहिता धर्मतस्तदा । पक्षैस्तैरभिगुप्ता च तस्मादस्मि शकुन्तला ।।

Śakuntalā speaks: “Those birds were blessed indeed—gathering together, they protected me then in accordance with dharma with their very wings. Because the śakuntas (birds) guarded me, I came to be called Śakuntalā. Thereafter the great sage Kaṇva, descendant of Kaśyapa, saw me when he had gone to fetch water for his agnihotra. Seeing him, the birds entrusted me to that compassionate seer as though I were a sacred deposit. He carried me to his hermitage like a fire-stick (araṇi) and raised me there. Out of pity that great ṛṣi cherished me as his own daughter. O king, I am the daughter of Viśvāmitra, but I was nurtured and brought up by the sage Kaṇva. You saw me when I had come of age—alone in the forest hermitage, within the leaf-hut, in an empty place, with my father absent—when fate impelled events. With gentle words you persuaded me to union for the sake of offspring; you stayed in the hermitage with your mind set upon dharma, artha, and kāma. By the rite of the gāndharva marriage you took my hand. Therefore today, placing before you my lineage, conduct, truthfulness, and my own dharma, I have come seeking your protection. Having once promised ‘so be it,’ you ought not now make your word false. You are the lord of the people; I stand before you without offense—do not cast me off by setting dharma behind you. What evil deed did I commit in some former birth, that I was abandoned by my kin in childhood and now am abandoned by you as well?”

Verse 72

काम त्वया परित्यक्ता गमिष्यामि स्वमाश्रमम्‌ । इमं तु बाल संत्यक्तुं नार्हस्थात्मजमात्मन:

મહારાજ! તમે સ્વેચ્છાએ મને ત્યજી દો તો હું મારા આશ્રમમાં પાછી જઈશ; પરંતુ આ નાનકડા બાળકને—તમારા જ આત્મજ પુત્રને—ત્યજવું તમને યોગ્ય નથી.

Verse 73

इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें शकुन्तलोपाख्यानविषयक तिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

દુષ્યંત બોલ્યો—શકુંતલે! તારા ગર્ભથી જન્મેલો આ પુત્ર હું સ્વીકારતો નથી. સ્ત્રીઓ પ્રાયઃ અસત્ય બોલે છે; તારા વચન પર કોણ વિશ્વાસ કરશે?

Verse 74

मेनका निरनुक्रोशा बन्धकी जननी तव । यया हिमवत: पृष्ठे निर्माल्यमिव चोज्झिता

દુષ્યંત બોલ્યો—તારી માતા મેનકા નિર્દય છે, વેશ્યા છે; એ જ તને હિમવતના પીઠ પર નિર્માલ્યની જેમ ફેંકી ગઈ હતી.

Verse 75

स चापि निरनुक्रोश: क्षत्रयोनि: पिता तव | विश्वामित्रो ब्राह्मणत्वे लुब्ध: कामवशं गत:

અને તારો ક્ષત્રિયવંશજ પિતા વિશ્વામિત્ર પણ નિર્દય જ જણાય છે—બ્રાહ્મણત્વ મેળવવાની લાલચમાં લુબ્ધ થઈ, મેનકાને જોતા જ કામવશ થઈ ગયો.

Verse 76

मेनकाप्सरसां श्रेष्ठा महर्षीणां पिता च ते । तयोरपत्यं कस्मात्‌ त्वं पुंश्नलीव प्रभाषसे

દુષ્યંત બોલ્યો—મેનકા અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે અને તારા પિતા વિશ્વામિત્ર મહર્ષિઓમાં ઉત્તમ ગણાય છે. એવા બંનેની સંતાન થઈને તું વ્યભિચારિણી સ્ત્રીની જેમ કેમ અસત્ય ઘડે છે?

Verse 77

अश्रद्धेयमिदं वाक्यं कथयन्ती न लज्जसे । विशेषतो मत्सकाशे दुष्टतापसि गम्यताम्‌

તારી આ વાત વિશ્વાસ કરવા યોગ્ય નથી. આવું કહેતાં તને શરમ નથી આવતી? ખાસ કરીને મારી સામે આવી વાતો કહેવામાં તને સંકોચ થવો જોઈએ. દુષ્ટ તપસ્વિની! અહીંથી ચાલી જા.

Verse 78

क्व महर्षि: स चैवाग्रय: साप्सरा: क्व च मेनका । क्व च त्वमेवं कृपणा तापसीवेषधारिणी

ક્યાં તે અગ્ર મહર્ષિ અને ક્યાં અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠ મેનકા; અને ક્યાં તું—આવી દયનીય, તપસ્વિનીનો વેશ ધારણ કરનારી?

Verse 79

अतिकायश्ष ते पुत्रो बालोडइतिबलवानयम्‌ | कथमल्पेन कालेन शालस्तम्भ इवोद्गत:

તારા પુત્રનું શરીર બહુ વિશાળ છે. બાળપણમાં જ તે અત્યંત બળવાન જણાય છે. એટલા ઓછા સમયમાં તે શાલવૃક્ષના થાંભલા જેવો ઊંચો કેવી રીતે થઈ ગયો?

Verse 80

सुनिकृष्टा च ते योनि: पुंश्वलीव प्रभाषसे । यदृच्छया कामरागाज्जाता मेनकया हासि

તારો જન્મ નીચ છે; તું વ્યભિચારિણી જેવી વાત કરે છે. લાગે છે કે કામરાગના વશ થઈ મેનકાએ અચાનક તને જન્મ આપ્યો છે.

Verse 81

तुम जो कुछ कहती हो, वह सब मेरी आँखोंके सामने नहीं हुआ है। तापसी! मैं तुम्हें नहीं पहचानता। तुम्हारी जहाँ इच्छा हो, वहीं चली जाओ

તું જે કંઈ કહે છે તે બધું મારી આંખો સામે બન્યું નથી. હે તપસ્વિની, હું તને ઓળખતો નથી. તારી જ્યાં ઇચ્છા હોય ત્યાં જઈશ.

Verse 82

शकुन्तलोवाच राजन्‌ सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि । आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि

શકુંતલાએ કહ્યું—રાજન! તમે બીજાના રાઈના દાણા જેટલા નાનાં દોષો તરત જોઈ લો છો; પરંતુ પોતાના બિલ્વફળ જેટલા મોટા દોષો જોઈને પણ નથી જોતા।

Verse 83

सर्वमेतत्‌ परोक्ष॑ मे यत्‌ त्वं वदसि तापसि । नाहं त्वामभिजानामि यथेष्टं गम्यतां त्वया

દુષ્યંતે કહ્યું—તાપસી! તું જે કહે છે તે બધું મારા પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનથી પર છે. હું તને ઓળખતો નથી; તેથી તું જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં જઈ શકે છે. મેનકા દેવલોકમાં રહે છે અને દેવતાઓ પણ આદરથી મેનકાના અનુગામી બને છે. એ જ મેનકાથી મારું જન્મ થયું છે; તેથી, હે દુષ્યંત, મારું જન્મ અને કુલ તારા જન્મ-કુલ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 84

क्षितावटसि राजेन्द्र अन्तरिक्षे चराम्यहम्‌ आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोरिव

રાજેન્દ્ર! તમે તો માત્ર પૃથ્વી પર જ વિહરો છો; પરંતુ હું આકાશમાં પણ સંચરી શકું છું. ધ્યાનથી જુઓ—તમારા અને મારા વચ્ચેનો ભેદ મેરુ પર્વત અને રાઈના દાણા જેટલો છે।

Verse 85

महेन्द्रस्य कुबेरस्थ यमस्य वरुणस्य च । भवनान्यनुसंयामि प्रभाव पश्य मे नूप,नरेश्वर! मेरे प्रभावको देख लो। मैं इन्द्र, कुबेर, यम और वरुण--सभीके लोकोंमें निरन्तर आने-जानेकी शक्ति रखती हूँ

નરેશ્વર! મારા પ્રભાવને જુઓ. હું ઇન્દ્ર, કુબેર, યમ અને વરુણ—આ સૌના લોકોમાં સતત આવન-જાવન કરી શકું છું।

Verse 86

विक्रमेणौजसा चैव बलेन च समन्वित: । “यह सब जीवोंका दमन करता है

એ કુમાર પરાક્રમ, તેજ અને બળથી સમન્વિત હતો. ત્યારે કહેવામાં આવ્યું—“આ સર્વ પ્રાણીઓનું દમન કરે છે; તેથી ‘સર્વદમન’ નામે પ્રસિદ્ધ થાઓ.” તે સમયથી તે બાળકનું નામ સર્વદમન પડ્યું; તે શૌર્ય, તેજ અને શક્તિથી પરિપૂર્ણ હતો. પછી (વક્તા) બોલી—“અનઘ! લોકમાં એક કહેવત પ્રસિદ્ધ છે અને તે સત્ય પણ છે; હું તેને દ્વેષથી નહીં, માત્ર દૃષ્ટાંતરૂપે કહું છું. સાંભળીને ક્ષમા કરશો.”

Verse 87

विरूपो यावदादर्शे नात्मन: पश्यते मुखम्‌ । मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम्‌,कुरूप मनुष्य जबतक आइनेमें अपना मुँह नहीं देख लेता, तबतक वह अपनेको दूसरोंसे अधिक रूपवान्‌ समझता है

કુરુપ માણસ જ્યાં સુધી અરીસામાં પોતાનું મુખ નથી જોતો, ત્યાં સુધી તે પોતાને બીજાઓ કરતાં વધુ રૂપવાન માને છે.

Verse 88

यदा स्वमुखमादर्शे विकृतं सो$भिवीक्षते । तदान्तरं विजानीते आत्मानं चेतरं जनम्‌,किंतु जब कभी आइनेमें वह अपने विकृत मुखका दर्शन कर लेता है, तब अपने और दूसरोंमें क्या अन्तर है, यह उसकी समझमें आ जाता है

પરંતુ જ્યારે તે અરીસામાં પોતાનું વિકૃત મુખ જુએ છે, ત્યારે પોતામાં અને બીજામાં શું ફરક છે તે તેને સમજાય છે.

Verse 89

अतीवरूपसम्पन्नो न कंचिदवमन्यते । अतीव जल्पन्‌ दुर्वाचो भवतीह विहेठक:

અતિશય રૂપસંપન્ન માણસ કોઈને તુચ્છ નથી માનતો; પરંતુ રૂપ ન હોવા છતાં જે પોતાની પ્રશંસામાં અતિશય બોલે છે, તે દુર્વચન બોલીને આ લોકમાં બીજાને પીડાવનાર બને છે.

Verse 90

मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाच: शुभाशुभा: | अशुभ वाक्यमादत्ते पुरीषमिव सूकर:

મૂર્ખ માણસ લોકોની વાતચીતમાં બોલાયેલા શુભ-અશુભ શબ્દો સાંભળીને તેમાંમાંથી અશુભ વાક્ય જ પકડી લે છે; જેમ અન્ય વસ્તુઓ હોવા છતાં ડુક્કર વિષ્ઠાને જ આહાર બનાવે છે.

Verse 91

प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाच: शुभाशुभा: । गुणवद्‌ वाक्यमादत्ते हंस: क्षीरमिवाम्भस:

પરંતુ પ્રાજ્ઞ પુરુષ વક્તાઓના શુભ-અશુભ વચનો સાંભળીને તેમાંમાંથી ગુણવત્તાવાળી વાત જ સ્વીકારે છે; જેમ હંસ પાણી છોડીને માત્ર ક્ષીર (દૂધ) ગ્રહણ કરે છે.

Verse 92

अन्यान्‌ परिवदन्‌ साधुर्यथा हि परितप्यते । तथा परिवदन्नन्यांस्तुष्टो भवति दुर्जन:

સજ્જન પુરુષને જ્યારે બીજાની નિંદા કરવાની તક આવે, ત્યારે તે અંદરથી અત્યંત વ્યથિત થાય છે; પરંતુ દુર્જનને જ્યારે બીજાને હલકું પાડવાની તક મળે, ત્યારે તે ખૂબ પ્રસન્ન અને તૃપ્ત થાય છે।

Verse 93

अभिवाद्य यथा वृद्धान्‌ सन्‍तो गच्छन्ति निर्वतिम्‌ । एवं सज्जनमाक्रुश्य मूर्खो भवति निर्व॒त:ः

જેમ સજ્જનો વડીલોને અભિવાદન કરીને ગાઢ સંતોષ સાથે પાછા ફરે છે, તેમ જ મૂર્ખ માણસ કોઈ સદ્ગુણીને ગાળ આપીને તૃપ્તિ અનુભવે છે। સાચા સજ્જનો બીજાના દોષ શોધ્યા વિના સુખથી જીવે છે; પરંતુ મૂર્ખો સદા બીજાના દોષ જ જુએ છે। અને જે દોષોના કારણે દુષ્ટબુદ્ધિ લોકો પોતે સજ્જનો દ્વારા નિંદનીય બને છે, એ જ દોષો તેઓ સજ્જનો પર ખોટા રીતે આરોપી કરીને તેમની નિંદા કરે છે।

Verse 94

सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिन: । यत्र वाच्या: परैः सन्त: परानाहुस्तथाविधान्‌

સજ્જનો બીજાના દોષ ન જોતા સુખથી જીવે છે; પરંતુ મૂર્ખો સદા દોષ જ જુએ છે। અને જે બાબતોમાં તેઓ પોતે બીજાઓ દ્વારા નિંદનીય બને છે, એ જ બાબતોનો આરોપ તેઓ સજ્જનો પર મૂકી તેમને બદનામ કરે છે।

Verse 95

अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते | यत्र दुर्जनमित्याह दुर्जन: सज्जनं स्वयम्‌,संसारमें इससे बढ़कर हँसीकी दूसरी कोई बात नहीं हो सकती कि जो दुर्जन हैं, वे स्वयं ही सज्जन पुरुषोंको दुर्जन कहते हैं

આથી વધારે હાસ્યાસ્પદ વાત દુનિયામાં બીજી નથી—કે દુર્જન પોતે સજ્જનને ‘દુર્જન’ કહે।

Verse 96

समयो यौवराज्यायेत्यब्रवीच्च शकुन्तलाम्‌ | महर्षि कण्वने उस कुमार और उसके लोकोत्तर कर्मको देखकर शकुन्तलासे कहा --“अब इसके युवराज-पदपर अभिषिक्त होनेका समय आया है

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તે બાળક અને તેના અલૌકિક કર્મો જોઈ મહર્ષિ કણ્વે શકુંતલાને કહ્યું: “હવે તેને યુવરાજપદે અભિષેક કરવાનો સમય આવ્યો છે. કારણ કે જે પુરુષ સત્યધર્મથી ભ્રષ્ટ થાય છે, તે ક્રોધમાં વિષધર સર્પ સમાન ભયંકર બને છે. એવા માણસથી નાસ્તિક પણ ડરે છે—તો આસ્તિક માટે તો શું કહેવું?”

Verse 97

स्वयमुत्पाद्य वै पुत्र॑ं सदृशं यो न मन्यते । तस्य देवा: श्रियं घ्नन्ति न च लोकानुपाश्चते

જે પોતે પોતાના સમાન પુત્ર ઉત્પન્ન કરીને પણ તેને યોગ્ય માન-સન્માનથી સ્વીકારતો નથી, તેની શ્રી-સમૃદ્ધિ દેવતાઓ નષ્ટ કરે છે અને તે ઉત્તમ લોકોને પ્રાપ્ત કરતો નથી.

Verse 98

कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितर: पुत्रमब्रुवन्‌ । उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात्‌ पुत्र न संत्यजेत्‌

પિતૃઓએ પુત્રને કુલ અને વંશની પ્રતિષ્ઠા કહ્યું છે; તેથી સર્વ ધર્મોમાં આ ઉત્તમ છે. આથી પુત્રનો ત્યાગ કરવો ન જોઈએ.

Verse 99

स्वपत्नीप्रभवान्‌ पड्च लब्धान्‌ क्रीतान्‌ विवर्धितान्‌ । कृतानन्यासु चोत्पन्नान्‌ पुत्रान्‌ वै मनुरब्रवीत्‌

મનુએ પુત્રોના પાંચ પ્રકાર કહ્યા છે—(૧) સ્વપત્નીથી જન્મેલો, અને અન્ય સ્ત્રીઓ સાથે સંબંધિત (૨) લબ્ધ (પ્રાપ્ત/સ્વીકૃત), (૩) ક્રીત (ક્રય કરેલો), (૪) વિવર્ધિત (પોષિત/ઉછેરેલો), અને (૫) કૃત (ઉપનયનાદિ સંસ્કારોથી સ્થાપિત) પુત્ર.

Verse 100

धर्मकीर्त्यावहा नृणां मनस: प्रीतिवर्धना: । त्रायन्ते नरकाज्जाता: पुत्रा धर्मप्लवा: पितृन्‌

આ પુત્રો મનુષ્યોને ધર્મ અને કીર્તિ અપાવનારા તથા મનની પ્રીતિ વધારનારા હોય છે. ધર્મરૂપ નાવ બની તેઓ પિતૃઓને નરકમાંથી તારવે છે.

Verse 101

स त्वं नृपतिशार्दूल पुत्र न त्यक्तुमहसि । आत्मानं सत्यधर्मा च पालयन्‌ पृथिवीपते । नरेन्द्रसिंह कपटं न वोढुं त्वमिहाहसि

અતએવ, નૃપતિશાર્દૂલ! તમે પુત્રનો પરિત્યાગ ન કરો. હે પૃથ્વીપતિ, સત્ય અને ધર્મનું પાલન કરતાં પોતાના આત્મસ્વરૂપનું રક્ષણ કરો; હે નરેન્દ્રસિંહ, અહીં કપટનો ભાર વહન કરવો તમને શોભતો નથી.

Verse 102

वरं कूपशताद्‌ वापी वरं वापीशतात्‌ क्रतुः । वरं क्रतुशतात्‌ पुत्र: सत्यं पुत्रशतादू वरम्‌

સો કૂવા ખોદાવવાને કરતાં એક વાપી (પગથિયાંવાળો કૂવો) બનાવવી શ્રેષ્ઠ છે. સો વાપીઓ કરતાં એક યજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે. સો યજ્ઞો કરતાં એક પુત્રનો જન્મ શ્રેષ્ઠ છે; અને સો પુત્રો કરતાં પણ સત્યપાલન સર્વોત્તમ છે.

Verse 103

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्‌ । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते

જો તુલાના એક પલ્લામાં હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞો અને બીજા પલ્લામાં સત્ય મૂકવામાં આવે, તો હજાર અશ્વમેધોથી પણ સત્યનું પલ્લું ભારે પડે છે.

Verse 104

सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम्‌ । सत्यं च वचन राजन्‌ सम॑ वा स्यान्न वा समम्‌

હે રાજન! સર્વ વેદોનું અધ્યયન અને સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન—આ બધું સત્યવચનને સમાન થશે કે નહીં, એમાં પણ સંશય છે.

Verse 105

नास्ति सत्यसमो धर्मो न सत्याद्‌ विद्यते परम्‌ न हि तीव्रतरं किंचिदनृतादिह विद्यते,सत्यके समान कोई धर्म नहीं है। सत्यसे उत्तम कुछ भी नहीं है और झूठसे बढ़कर तीव्रतर पाप इस जगत्‌में दूसरा कोई नहीं है

સત્ય સમો કોઈ ધર્મ નથી; સત્યથી પર કંઈ નથી; અને આ જગતમાં અસત્યથી વધુ તીવ્ર પાપ બીજું નથી.

Verse 106

राजन सत्य परं ब्रह्म सत्यं च समय: पर: । मा त्याक्षी: समयं राजन्‌ सत्यं संगतमस्तु ते

હે રાજન! સત્ય પરબ્રહ્મ છે; સત્ય જ પરમ પ્રતિજ્ઞા-નિયમ છે. તેથી રાજન, તું તારી પ્રતિજ્ઞા ત્યજીશ નહીં; સત્ય તારા સાથે સદા સંયુક્ત રહે.

Verse 107

अनुते चेत्‌ प्रसड्रस्ते श्रद्धधासि न चेत्‌ स्वयम्‌ । आत्मना हन्त गच्छामि त्वादृशे नास्ति संगतम्‌

જો તું શાંત ન થાય અને સ્વયં મારી વાતમાં શ્રદ્ધા ન રાખે, તો હાય! હું એકલી જ ચાલી જઈશ. તારા જેવા પુરુષ સાથે યોગ્ય સંગત નથી.

Verse 108

(पुत्रत्वे शड्कमानस्य बुद्धिरज्ञापकदीपना । गति: स्वर: स्मृति: सत्त्वं शीलविज्ञानविक्रमा: ।।

પુત્રત્વ વિષે શંકા થાય ત્યારે બુદ્ધિ જ નિર્ણય કરે છે અને સત્યને પ્રકાશિત કરે છે. ચાલ, સ્વર, સ્મૃતિ, આંતરિક બળ, શીલ-સ્વભાવ, વિદ્યા, પરાક્રમ, ધૈર્ય, સહજ પ્રકૃતિ, વાળના આવર્ત અને રોમાવલી—જેની સાથે આ બધું સર્વથા મળે, તે જ તેનો પુત્ર; તેમાં શંકા નથી. હે નરશ્રેષ્ઠ! આ બાળક તમારા દેહમાંથી ઊભરેલા પ્રતિબિંબ સમાન છે અને ‘તાત’ કહીને બોલાવે છે. હે રાજન, નિષ્ફળ રીતે તેની આશા ન તોડશો.

Verse 109

(शकुन्तले तव सुतश्नक्रवर्ती भविष्यति । एवमुक्तो महेन्द्रेण भविष्यति न चान्यथा ।।

દેવરાજ ઇન્દ્રએ કહ્યું—“શકુંતલે! તારો પુત્ર ચક્રવર્તી સમ્રાટ થશે; મહેન્દ્રનું આ વચન અન્યથા થઈ શકે નહીં. દેવદૂત વગેરે ઘણા સાક્ષી માનવામાં આવે છે, છતાં આ ક્ષણે તેઓ ન સત્ય કહે છે ન અસત્ય. તેથી સાક્ષીના અભાવે આ મંદભાગ્યા શકુંતલા જેવી આવી છે, તેવી જ પાછી જશે.” એટલું કહી શકુંતલા રાજાને છોડીને જવા લાગી; ત્યારે આકાશમાંથી અશરીરી વાણી દુષ્યંતને સંબોધી બોલી.

Verse 110

भस्त्रा माता पितु: पुत्रो येन जात: स एव सः

માતા તો માત્ર ભસ્ત્રા (ધમણી) સમાન છે; પિતાનો પુત્ર તે જ—જેના દ્વારા તે ખરેખર જન્મ્યો છે, તે જ સાચો પુત્ર છે.

Verse 111

भरस्व पुत्र दुष्यन्त मावमंस्था: शकुन्तलाम्‌ | (सर्वेभ्यो हाड़मड्लेभ्य: साक्षादुत्पद्यते सुत: | आत्मा चैष सुतो नाम तथैव तव पौरव ।।

હે પુત્ર દુષ્યંત! આ બાળકને સ્વીકાર અને શકુંતલાનો અવમાન ન કર. માતા-પિતાના સર્વ અંગોમાંથી પુત્ર પ્રત્યક્ષ ઉત્પન્ન થાય છે; અને પુત્રને પોતાનો જ આત્મા કહે છે—હે પૌરવ, તારા માટે પણ એ જ છે. તેથી પોતાનો આત્મા તેમાં સ્થાપિત છે એમ માની આ પુત્રનું રક્ષણ કર. પોતાની એકનિષ્ઠ પત્નીની પ્રતીક્ષા કર; શકુંતલાનો તિરસ્કાર ન કર. ધર્મતઃ સ્ત્રીઓમાં અતુલ પવિત્રતા છે; તેમનું માસિક રજઃસ્રાવ મહિને મહિને દોષોને દૂર કરે છે. હે નરદેવ! રેતોધા પુત્ર મનુષ્યને યમના અક્ષય લોકથી ઉન્નત કરે છે.

Verse 112

त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला । जाया जनयते पुत्रमात्मनोड्ुं द्विधा कृतम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— આ ગર્ભસ્થ બાળકનો ધાતા તું જ છે; શકુંતલા સત્ય કહે છે. ધર્મપત્ની જે પુત્રને જન્મ આપે છે, તે જાણે પતિનો જ આત્મા બે ભાગે વિભક્ત થયો હોય એવો છે.

Verse 113

“दुष्यन्त! माता तो केवल भाथी (धौंकनी)-के समान है। पुत्र पिताका ही होता है; क्योंकि जो जिसके द्वारा उत्पन्न होता है

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— તેથી, હે રાજા દુષ્યંત! શકુંતલાથી જન્મેલા પોતાના પુત્રનું પાલન-પોષણ કર. જીવતા પુત્રને ત્યજીને જીવવું પરમ દુર્ભાગ્ય છે.

Verse 114

शाकुन्तलं महात्मानं दौष्यन्तिं भर पौरव । भर्तव्यो5यं त्वया यस्मादस्माकं वचनादपि

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— હે પૌરવ! દુષ્યંતપુત્ર આ મહાત્મા શાકુંતલનું પાલન કર. તારે તેને અવશ્ય ધારણ-પોષણ કરવું જોઈએ, કારણ કે અમારા વચનથી પણ આ તારા પર આજ્ઞારૂપે નિર્ધારિત છે.

Verse 115

(एवमुक्त्वा ततो देवा ऋषयश्न तपोधना: । पतिव्रतेति संहृष्टा: पुष्पवृष्टिं ववर्षिरे ।।

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— આમ કહી દેવો અને તપોધન ઋષિઓ આનંદિત થઈ શકુંતલાને ‘પતિવ્રતા’ કહીને ઘોષિત કરવા લાગ્યા અને તેના પર પુષ્પવર્ષા વરસાવવા લાગ્યા. ત્રિદિવવાસીઓના આ વચન સાંભળી પૌરવ રાજા (દુષ્યંત) અત્યંત પ્રસન્ન થયો અને પુરોહિત તથા મંત્રીઓને સંબોધવા તૈયાર થયો.

Verse 116

पुरोहितममात्यां श्व सम्प्रहृष्टो <ब्रवीदिदम्‌ । शृण्वन्त्वेतद्‌ भवन्तो<5स्य देवदूतस्य भाषितम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ત્યારે રાજા અત્યંત પ્રસન્ન થઈ પુરોહિત અને મંત્રીઓને કહ્યું— “તમામે આ દેવદૂતના વચન ધ્યાનથી સાંભળો.”

Verse 117

अहं चाप्येवमेवैनं जानामि स्वयमात्मजम्‌ | यद्यहं वचनादस्या गृह्लीयामि ममात्मजम्‌

હું પણ એને આ જ રીતે—મારો જ પુત્ર તરીકે—સ્વયં જાણું છું. પરંતુ જો તેના વચન મુજબ હું મારા પુત્રને (ફરી) સ્વીકારું તો…

Verse 118

वैशम्पायन उवाच तं विशोध्य तदा राजा देवदूतेन भारत । हृष्ट: प्रमुदितश्चापि प्रतिजग्राह तं सुतम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે ભારત! ત્યારે દેવદૂતના વચનથી તે બાળકની શુદ્ધતા પ્રમાણિત થતાં રાજા (દુષ્યંત) હર્ષ અને આનંદથી ભરાઈ પોતાના તે પુત્રને સ્વીકારી લીધો.

Verse 119

ततस्तस्य तदा राजा पितृकर्माणि सर्वश: । कारयामास मुदित: प्रीतिमानात्मजस्य ह

ત્યારબાદ રાજા (દુષ્યંત) આનંદિત થઈ, પુત્રપ્રેમથી ભરાઈ, પિતાને કરવાં યોગ્ય સર્વ કર્મો—ઉપનયન વગેરે સંસ્કારો—શાસ્ત્ર અને કુલમર્યાદા મુજબ કરાવ્યા.

Verse 120

मूर्थ्नि चैनमुपाप्राय सस्नेहं परिषस्वजे । सभाज्यमानो विप्रैश्न स्तूयमानश्न वन्दिभि: । स मुद्दे परमां लेभे पुत्रसंस्पर्शजां नृप:

પછી રાજાએ તેના મસ્તકને સૂંઘી, અત્યંત સ્નેહથી તેને હૃદયે ચાંપ્યો. બ્રાહ્મણોએ આશીર્વાદ આપ્યા અને વંદીજનોએ ગુણગાન કર્યું. પુત્રના સ્પર્શથી ઉત્પન્ન પરમ આનંદ તે નૃપે અનુભવ્યો.

Verse 121

तां चैव भार्या दुष्यन्त: पूजयामास धर्मतः । अब्रवीच्चैव तां राजा सान्त्वपूर्वमिदं वच:,दुष्यन्तने अपनी पत्नी शकुन्तलाका भी धर्मपूर्वक आदर-सत्कार किया और उसे समझाते हुए कहा--

દુષ્યંતે ધર્મ મુજબ પોતાની પત્ની શકુંતલાનું પણ યોગ્ય સન્માન-સત્કાર કર્યું. પછી રાજાએ તેને સાંત્વનાપૂર્વક આ વચન કહ્યાં.

Verse 122

कृतो लोकपरोक्षो<यं सम्बन्धो वै त्वया सह । तस्मादेतन्मया देवि त्वच्छुद्धयर्थ विचारितम्‌

દેવી! તારી સાથે મેં જે વિવાહ-સંબંધ બાંધ્યો હતો, તે લોકદૃષ્ટિથી ગુપ્ત હતો. તેથી તારી શુદ્ધિ અને પ્રતિષ્ઠાની રક્ષા માટે જ મેં આ ઉપાય વિચાર્યો અને નક્કી કર્યો છે.

Verse 123

(ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्राश्वैव पृथग्विधा: । त्वां देवि पूजयिष्यन्ति निर्विशड्कं पतिव्रताम्‌ ।।

દેવી! તું નિઃસંદેહ પતિવ્રતા છે. બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર—બધા પોતપોતાની રીતથી કોઈ શંકા વિના તારો પૂજન-સન્માન કરશે. નહિતર લોકો એમ માનત કે સ્ત્રી-સ્વભાવના વશ થઈ તું મારી સાથે સંબંધમાં આવી અને હું પણ કામવશ થઈ આ પુત્રને રાજ્ય પર બેસાડવાનો સંકલ્પ કર્યો. આપણા ધર્મસંબંધ પર વિશ્વાસ ઊભો ન થાત; તેથી જ આ ઉપાય વિચાર્યો છે.

Verse 124

यच्च कोपितयात्यर्थ त्वयोक्तो<स्म्यप्रियं प्रिये । प्रणयिन्या विशालाक्षि तत्‌ क्षान्तं ते मया शुभे

પ્રિયે! વિશાળનેત્રવાળી! ક્રોધમાં તું મારા માટે જે અત્યંત અપ્રિય વચનો બોલી, તે તારા ગાઢ પ્રેમમાંથી જ નીકળ્યા હતા. તેથી શુભે! મેં તે બધું ક્ષમા કર્યું છે.

Verse 125

(अनृतं वाप्यनिष्टं वा दुरुक्त वापि दुष्कृतम्‌ । त्वयाप्येवं विशालाक्षि क्षन्तव्यं मम दुर्वच: ।।

વિશાળનેત્રવાળી દેવી! મારા શબ્દો જો અસત્ય, અપ્રિય, કઠોર કે પાપરૂપ રહ્યા હોય, તો તારે પણ મારા આ દુર્વચનોને ક્ષમા કરવું જોઈએ. પતિ માટે ક્ષમાભાવ ધારણ કરવાથી સ્ત્રી પાતિવ્રત્ય-ધર્મને પ્રાપ્ત થાય છે. એમ કહી રાજર્ષિ દુષ્યંતે પોતાની પ્રિય રાણીનું અન્ન, પાન, વસ્ત્ર વગેરે દ્વારા સન્માન કર્યું.

Verse 126

(स मातरमुपस्थाय रथन्तर्यामभाषत । मम पुत्रो वने जातस्तव शोकप्रणाशन: ।।

પછી તે પોતાની માતા રથંતરી પાસે જઈ બોલ્યો—“મા! આ મારો પુત્ર છે, જે વનમાં જન્મ્યો છે; તે તારો શોક નાશ કરશે. શુભે! તારા આ પૌત્રને પામી આજે હું પિતૃઋણથી મુક્ત થયો છું. આ વિશ્વામિત્રની પુત્રી છે અને કણ્વે તેને ઉછેરી છે. મહાભાગે! આ તારી પુત્રવધૂ શકુંતલા છે; તેના પર પ્રસન્ન થા.” પુત્રના વચન સાંભળી રથંતરીએ પૌત્રને હૃદયથી ચાંપ્યો; અને પગે પડી રહેલી શકુંતલાને બંને ભુજાઓમાં ભરી આનંદાશ્રુ વહાવ્યાં. બાળકના શુભ લક્ષણો જોઈ તેણે સત્ય વચન કહ્યું—“વિશાળનેત્રવાળી! તારો પુત્ર ચક્રવર્તી થશે. તારો પતિ ત્રિલોકવિજયી થાઓ. સુંદરિ! તને સદા દિવ્ય ભોગ પ્રાપ્ત થાઓ.” એમ કહી રથંતરી પરમ હર્ષથી ભરાઈ ગઈ. ત્યારબાદ રાજાએ શાસ્ત્રોક્ત વિધિ મુજબ સર્વ આભૂષણોથી અલંકૃત શકુંતલાને અગ્રમહિષી પદે સ્થાપિત કરી અને બ્રાહ્મણો તથા સૈનિકોને બહુ ધન આપ્યું. પછી રાજા દુષ્યંતે શકુંતલાપુત્રનું નામ ‘ભરત’ રાખી તેને યુવરાજ્યમાં અભિષેક કર્યો.

Verse 127

(भरते भारमावेश्य कृतकृत्यो5भवन्नूप: । ततो वर्षशतं पूर्ण राज्यं कृत्वा नराधिप: ।।

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ભરતને રાજ્યનો ભાર સોંપીને રાજા દુષ્યંત કૃતકૃત્ય થયા. ત્યારબાદ નરાધિપે પૂર્ણ સો વર્ષ રાજ્ય કરીને અનેક દાન આપ્યાં અને અંતે સ્વર્ગલોકને પામ્યા. પછી મહાત્મા રાજા ભરતનું પ્રસિદ્ધ ચક્ર સર્વત્ર ફરવા લાગ્યું— તેજસ્વી, દિવ્ય અને અજેય; અને મહાન ગર્જનાથી સમગ્ર જગતને પ્રતિધ્વનિત કરતું આગળ વધતું રહ્યું.

Verse 128

स विजित्य महीपालांक्ष॒कार वशवर्तिन: । चचार च सतां धर्म प्राप चानुत्तमं यश:,उन्होंने सब राजाओंको जीतकर अपने अधीन कर लिया तथा सत्पुरुषोंके धर्मका पालन और उत्तम यशका उपार्जन किया

તેણે પૃથ્વીના રાજાઓને જીતીને સૌને પોતાના વશમાં કર્યા; છતાં સજ્જનો પાળતા ધર્મ અનુસાર વર્ત્યો અને તેથી અનુત્તમ યશ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 129

स राजा चक्रवर्त्यासीत्‌ सार्वभौम: प्रतापवान्‌ । ईजे च बहुभिर्यज्ञैर्यथा शक्रो मरुत्पति:

તે રાજા પ્રતિાપવાન, સર્વભૌમ અને ચક્રવર્તી સમ્રાટ હતો. મરુત્પતિ શક્ર (ઇન્દ્ર)ની જેમ તેણે અનેક યજ્ઞો કર્યા.

Verse 130

याजयामास तं कण्वो विधिवद्‌ भूरिदक्षिणम्‌ । श्रीमान्‌ गोविततं नाम वाजिमेधमवाप स: । यस्मिन्‌ सहस्नं पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ

મહર્ષિ કણ્વે આચાર્ય બનીને વિધિપૂર્વક, પ્રચુર દક્ષિણાઓથી યુક્ત ‘ગોવિતત’ નામનો અશ્વમેધ યજ્ઞ ભરત પાસે કરાવ્યો. શ્રીમાન ભરતે તે યજ્ઞનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કર્યું; અને એ જ યજ્ઞમાં કણ્વને દક્ષિણારૂપે એક સહસ્ર ‘પદ્મ’ સોનાની મુદ્રાઓ અર્પણ કરી.

Verse 131

भरतादू भारती कीर्तियेनेदं भारतं कुलम्‌ । अपरे ये च पूर्वे वै भारता इति विश्रुता:

ભરતની પ્રસિદ્ધ કીર્તિથી જ આ વંશ ‘ભારત’ તરીકે ઓળખાયો. અને તે જ કુળમાં પહેલાં થયેલા તથા પછી થયેલા રાજાઓ—બધા ‘ભારતો’ એટલે ભરતના વંશજ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 132

भरतस्यान्ववाये हि देवकल्पा महौजस: । बभूवुर्ब्रह्म कल्पा श्व बहवो राजसत्तमा:

વૈશંપાયન બોલ્યા— ભરતના વંશમાં દેવતાસમાન મહાપરાક્રમી અને બ્રહ્માસમાન તેજસ્વી એવા અનેક ઉત્તમ રાજર્ષિઓ ઉત્પન્ન થયા. તેમના સર્વ નામોની સંપૂર્ણ ગણતરી કરવી અશક્ય છે. હે જનમેજય! તેમાં જે મુખ્ય છે, તેમના નામો જ હું તને કહું છું. તે બધા મહાભાગ નરેશો દેવતુલ્ય તેજવાળા હતા અને સત્ય, સરળતા વગેરે ધર્મગુણોમાં અડગ હતા.

Verse 133

येषामपरिमेयानि नामधेयानि सर्वश: । तेषां तु ते यथामुख्यं कीर्तयिष्यामि भारत । महाभागान्‌ देवकल्पान्‌ सत्यार्जवपरायणान्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— હે ભારત! તેમના નામ સર્વ રીતે અપાર છે. છતાં હું તેમાંના મુખ્ય રાજાઓનાં નામ ક્રમશઃ તને કહું છું— તે મહાભાગ, દેવતુલ્ય તેજસ્વી, સત્ય અને ઋજુતા (સરળતા)માં પરાયણ અને ધર્મમાર્ગમાં સદા નિષ્ઠાવાન હતા.

Verse 1093

ऋषत्विक्पुरोहिताचार्यमन्त्रिभिश्व वृतं तदा | वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! राजा दुष्यन्तसे इतनी बातें कहकर शकुन्तला वहाँसे चलनेको उद्यत हुई। इतनेमें ही ऋत्विजू

વૈશંપાયન બોલ્યા— જનમેજય! તે સમયે રાજા દુષ્યંત ઋત્વિજ, પુરોહિત, આચાર્ય અને મંત્રીઓથી ઘેરાયેલા હતા. અહીં શકુંતલા તેમની સાથે ઘણું કહીને ત્યાંથી જવા તૈયાર થઈ જ હતી કે એ જ ક્ષણે આકાશમાંથી દિવ્ય વાણી પ્રગટ થઈ અને દુષ્યંતને સંબોધવા લાગી.

Verse 1143

तस्माद्‌ भवत्वयं नाम्ना भरतो नाम ते सुतः । “पौरव! यह महामना बालक शकुन्तला और दृष्यन्त दोनोंका पुत्र है। हम देवताओंके कहनेसे तुम इसका भरण-पोषण करोगे, इसलिये तुम्हारा यह पुत्र भरतके नामसे विख्यात होगा”

વૈશંપાયન બોલ્યા— તેથી તારો આ પુત્ર ‘ભરત’ નામે ઓળખાય. દેવતાઓની આજ્ઞાથી તું તેનું ભરણ-પોષણ કરશ; તેથી જ તે ‘ભરત’ નામે લોકમાં વિખ્યાત થશે.

Verse 1173

भवेद्धि शड्क्यो लोकस्य नैव शुद्धों भवेदयम्‌ | “मैं भी अपने इस पुत्रको इसी रूपमें जानता हूँ। यदि केवल शकुन्तलाके कहनेसे मैं इसे ग्रहण कर लेता

વૈશંપાયન બોલ્યા— ખરેખર, આ બાળક લોકમાં શંકાસ્પદ બની જાય અને શુદ્ધ ગણાતો ન રહે. હું પણ તેને મારું પુત્ર જ એમ જ જાણું છું; પરંતુ જો હું માત્ર શકુંતલાના વચનથી તેને સ્વીકારી લઉં, તો લોકો શંકા કરે અને આ બાળક નિર્દોષ-નિષ્કલંક માનવામાં ન આવે.