Adhyaya 163
Saṃvaraṇa–Tapatī Vivāhaḥ (The Marriage of Saṃvaraṇa and Tapatī) — Mahābhārata, Ādi Parva 163
Upa-parva: Vaṁśānucarita / Kuru-vaṁśa-prasaṅga (Genealogical and dynastic episode: Saṃvaraṇa–Tapatī narrative)
Vasiṣṭha petitions Savitṛ (the solar deity) for Tapatī’s hand on behalf of King Saṃvaraṇa, presenting the king’s suitability in reputation and dharma-oriented understanding. Savitṛ assents, praises the match, and formally entrusts Tapatī to Vasiṣṭha, who brings her to Saṃvaraṇa. The king, moved by desire and joy upon seeing Tapatī, completes a period of austerity; through tapas and Vasiṣṭha’s spiritual authority he obtains her as wife. The marriage is performed according to proper rite on a mountain frequented by divine beings. Saṃvaraṇa then remains with Tapatī for twelve years in secluded enjoyment, during which the capital and realm suffer drought and deprivation. Observing the crisis, Vasiṣṭha retrieves the king and returns him to the city; rains resume and the realm recovers. Saṃvaraṇa later performs extended rites with Tapatī, and the narrative culminates in the birth of Kuru—providing an etiological link for the Kaurava identity and Arjuna’s epithet tied to that lineage.
Chapter Arc: एक ब्राह्मण-परिवार की रक्षा के लिए भीमसेन स्वयं भोजन-सामग्री लेकर बकासुर के पास जाने का निश्चय करता है—और मार्ग में ही यह स्पष्ट हो जाता है कि आज ‘कर’ नहीं, ‘कर्तव्य’ चुकाया जाएगा। → युधिष्ठिर की चिंता और सावधानी—कि नगरवासी न जानें, ब्राह्मण को यत्नपूर्वक आश्वस्त रखा जाए—के बीच भीम निर्भय होकर राक्षस के हिस्से का अन्न स्वयं खा लेता है और उसे पुकारकर चुनौती देता है। यह अपमान बकासुर के क्रोध को भड़काता है और वह युद्ध के लिए दौड़ पड़ता है। → भयंकर गर्जना करता नरभक्षी बकासुर भीम पर झपटता है; दोनों महाबली एक-दूसरे को घसीटते, खींचते, भिड़ते हैं। अंततः भीम घुटने से पीठ दबाकर राक्षस की कमर तोड़ देता है—टूटते शरीर से मुख से रक्त फूट पड़ता है और बकासुर का अंत निश्चित हो जाता है। → बकासुर का वध हो जाता है; ब्राह्मण-परिवार और एकचक्रा नगर भय-मुक्त होते हैं। पाण्डवों की गुप्त पहचान सुरक्षित रहते हुए भी उनका धर्म-रक्षण प्रकट हो उठता है। → नगर में फैले इस परिवर्तन का प्रभाव—और पाण्डवों के ‘अज्ञात’ रहते हुए भी उनके यश का फैलना—आगे की घटनाओं के लिए भूमि तैयार करता है।
Shlokas
Verse 1
अड-४#-रू- द्विषष्ट्याधिकशततमो< ध्याय: भीमसेनका भोजन-सामग्री लेकर बकासुरके पास जाना और स्वयं भोजन करना तथा युद्ध करके उसे मार गिराना युधिछिर उवाच उपपन्नमिदं मातस्त्वया यद् बुद्धिपूर्वकम् । आर्तस्य ब्राह्मणस्यैतदनुक्रोशादिदं कृतम्,युधिष्ठिर बोले--माँ! आपने समझ-बूझकर जो कुछ निश्चय किया है, वह सब उचित है। आपने संकटमें पड़े हुए ब्राह्मणपर दया करके ही ऐसा विचार किया है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—માતા, તમે વિચારપૂર્વક જે નિશ્ચય કર્યો છે, તે સર્વથા યોગ્ય છે. આ તો સંકટમાં પડેલા બ્રાહ્મણ પ્રત્યે કરુણાથી જ કરવામાં આવ્યું છે.
Verse 2
ध्रुवमेष्यति भीमो5यं निहत्य पुरुषादकम् | सर्वथा ब्राह्मणस्यार्थे यदनुक्रोशवत्यसि,निश्चय ही भीमसेन उस राक्षसको मारकर लौट आयेंगे; क्योंकि आप सर्वथा ब्राह्मणकी रक्षाके लिये ही उसपर इतनी दयालु हुई हैं
નિશ્ચયે આ ભીમસેન તે નરભક્ષી રાક્ષસને મારીને પાછા આવશે; કારણ કે તમારી કરુણા સર્વથા તે બ્રાહ્મણના હિત અને રક્ષણ માટે જ છે.
Verse 3
यथा व्विदं न विन्देयुर्नरा नगरवासिन: । तथायं ब्राह्मणो वाच्य: परिग्राह्श्च यत्नत:,आपको यत्नपूर्वक ब्राह्मणपर अनुग्रह तो करना ही चाहिये; किंतु ब्राह्मगणसे यह कह देना चाहिये कि वे इस प्रकार मौन रहें कि नगरनिवासियोंको यह बात मालूम न होने पाये
એવી વ્યવસ્થા કરો કે નગરવાસીઓને આ વાતની ખબર ન પડે. છતાં તે બ્રાહ્મણને યત્નપૂર્વક સંબોધવો અને વિધિપૂર્વક તેનો સત્કાર તથા આધાર કરવો જોઈએ.
Verse 4
वैशम्पायन उवाच (युधिष्ठिरेण सम्मन्त्रय ब्राह्मुणार्थमरिंदम । कुन्ती प्रविश्य तान् सर्वान् सान्त्ववयामास भारत ।।) ततो रात्र्यां व्यतीतायामन्नमादाय पाण्डव: । भीमसेनो ययौ तत्र यत्रासौ पुरुषादक:ः,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! ब्राह्मण (की रक्षा)-के निमित्त युधिष्ठिरसे इस प्रकार सलाह करके कुन्तीदेवीने भीतर जाकर समस्त ब्राह्मण-परिवारको सान्त्वना दी। तदनन्तर रात बीतनेपर पाण्डुनन्दन भीमसेन भोजनसामग्री लेकर उस स्थानपर गये, जहाँ वह नरभक्षी राक्षस रहता था। बक राक्षसके वनमें पहुँचकर महाबली पाण्डुकुमार भीमसेन उसके लिये लाये हुए अन्नको स्वयं खाते हुए राक्षसका नाम ले-लेकर उसे पुकारने लगे
વૈશમ્પાયને કહ્યું—હે ભારત (જનમેજય)! બ્રાહ્મણોની રક્ષા માટે યુધિષ્ઠિર સાથે આ રીતે પરામર્શ કરીને કુંતી અંદર ગઈ અને સમગ્ર બ્રાહ્મણ-પરિવારને સાંત્વના આપી. ત્યારબાદ રાત વીતી ગયા પછી પાંડવ ભીમસેન ભોજન-સામગ્રી લઈને ત્યાં ગયા, જ્યાં તે નરભક્ષી રાક્ષસ રહેતો હતો.
Verse 5
आसाद्य तु वनं तस्य रक्षस: पाण्डवो बली । आजुहाव ततो नाम्ना तदन्नमुपपादयन्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! ब्राह्मण (की रक्षा)-के निमित्त युधिष्ठिरसे इस प्रकार सलाह करके कुन्तीदेवीने भीतर जाकर समस्त ब्राह्मण-परिवारको सान्त्वना दी। तदनन्तर रात बीतनेपर पाण्डुनन्दन भीमसेन भोजनसामग्री लेकर उस स्थानपर गये, जहाँ वह नरभक्षी राक्षस रहता था। बक राक्षसके वनमें पहुँचकर महाबली पाण्डुकुमार भीमसेन उसके लिये लाये हुए अन्नको स्वयं खाते हुए राक्षसका नाम ले-लेकर उसे पुकारने लगे
તે રાક્ષસના વનમાં પહોંચીને મહાબલી પાંડવ ભીમસેને તેના માટે લાવેલું અન્ન ગોઠવતાં—અને પોતે જ તે ખાતાં—નામ લઈને ઊંચા સ્વરે તેને બોલાવવાનું શરૂ કર્યું, જેથી તે નરભક્ષી બહાર નીકળે.
Verse 6
ततः स राक्षस: क्रुद्धो भीमस्य वचनात् तदा | आजगाम सुसंक्रुद्धो यत्र भीमो व्यवस्थित:,भीमके इस प्रकार पुकारनेसे वह राक्षस कुपित हो उठा और अत्यन्त क्रोधमें भरकर जहाँ भीमसेन बैठकर भोजन कर रहे थे, वहाँ आया
ભીમે આ રીતે બોલાવતાં તે રાક્ષસ ક્રોધિત થયો; અત્યંત રોષે ભરાઈને જ્યાં ભીમસેન બેઠા બેઠા ભોજન કરી રહ્યા હતા ત્યાં આવી પહોંચ્યો.
Verse 7
महाकायो महावेगो दारयन्निव मेदिनीम् | लोहिताक्ष: करालश्न लोहितश्मश्रुमूर्थज:,उसका शरीर बहुत बड़ा था। वह इतने महान् वेगसे चलता था, मानो पृथ्वीको विदीर्ण कर देगा। उसकी आँखें रोषसे लाल हो रही थीं। आकृति बड़ी विकराल जान पड़ती थी। उसके दाढ़ी, मूँछ और सिरके बाल लाल रंगके थे
તેનું શરીર અતિ વિશાળ હતું; તે એવો મહાવેગે ચાલતો હતો જાણે ધરતીને ચીરી નાખશે. ક્રોધથી તેની આંખો લાલ હતી, મુખ વિકરાળ હતું; અને તેની દાઢી, મૂછ તથા માથાના વાળ રક્તવર્ણ હતા.
Verse 8
आकर्णाद् भिन्नवक्त्रश्न शड्कुर्णो बिभीषण: । त्रिशिखां भ्रुकुटिं कृत्वा संदश्य दशनच्छदम्,मुँहका फैलाव कानोंके समीपतक था, कान भी शंकुके समान लंबे और नुकीले थे। बड़ा भयानक था वह राक्षस। उसने भौंहें ऐसी टेढ़ी कर रखी थीं कि वहाँ तीन रेखाएँ उभड़ आयी थीं और वह दाँतोंसे ओठ चबा रहा था
તેનું મોં જાણે કાન સુધી ફાટેલું હતું; કાન શંકુ જેવા લાંબા અને નોકદાર હતા. તે અત્યંત ભયાનક હતો. તેણે ભ્રૂકુટી ચડાવી ત્રણ રેખાઓ ઊભી કરી અને દાંતથી પોતાના જ હોઠ ચાવા લાગ્યો.
Verse 9
भुज्जानमन्नं तं दृष्टवा भीमसेनं स राक्षस: । विवृत्य नयने क्रुद्ध इंदं वचनमत्रवीत्,भीमसेनको वह अन्न खाते देख राक्षसका क्रोध बहुत बढ़ गया और उसने आँखें तरेरकर कहा--
ભીમસેનને અન્ન ખાતા જોઈ તે રાક્ષસનો ક્રોધ વધુ ભભૂકી ઊઠ્યો. આંખો ફાડીને, રોષે ભરાઈને, તેણે આ વચન કહ્યાં.
Verse 10
को<यमन्नमिदं भुद्धतक्ते मदर्थमुपकल्पितम् । पश्यतो मम दुर्बुद्धिर्यियासुर्यमसादनम्,“यमलोकमें जानेकी इच्छा रखनेवाला यह कौन दुर्बुद्धि मनुष्य है, जो मेरी आँखोंके सामने मेरे ही लिये तैयार करके लाये हुए इस अन्नको स्वयं खा रहा है?”
વૈશંપાયન બોલ્યા— યમલોકમાં જવાની ઇચ્છા ધરાવતો આ કોણ દુર્બુદ્ધિ મનુષ્ય છે, જે મારી આંખો સામે મારા માટે તૈયાર કરેલું આ અન્ન પોતે જ ખાઈ રહ્યો છે?
Verse 11
भीमसेनस्तत: श्रुत्वा प्रहसन्निव भारत । राक्षसं तमनादृत्य भुड्क्त एव पराड्मुख:,भारत! उसकी बात सुनकर भीमसेन मानो जोर-जोरसे हँसने लगे और उस राक्षसकी अवहेलना करते हुए मुँह फेरकर खाते ही रह गये
ભારત! તેની વાત સાંભળીને ભીમસેન જાણે ઠહાકા મારી હસવા લાગ્યા. તે રાક્ષસને તુચ્છ ગણી મોં ફેરવીને અન્ન ખાતા જ રહ્યા.
Verse 12
रवं स भैरवं कृत्वा समुद्यम्य करावुभौ । अभ्यद्रवद् भीमसेनं जिघांसु: पुरुषादक:,अब तो वह नरभक्षी राक्षस भीमसेनको मार डालनेकी इच्छासे भयंकर गर्जना करता हुआ दोनों हाथ ऊपर उठाकर उनकी ओर दौड़ा
ત્યારે તે નરભક્ષી રાક્ષસ ભયંકર ગર્જના કરીને, બંને હાથ ઊંચા ઉઠાવી, ભીમસેનને મારી નાખવાની ઇચ્છાથી તેમની તરફ દોડી આવ્યો.
Verse 13
तथापि परिभूयैन प्रेक्षमाणो वृकोदर: । राक्षसं भुझुक्त एवान्नं पाण्डव: परवीरहा,तो भी शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले पाण्डुनन्दन भीमसेन उस राक्षसकी ओर देखते हुए उसका तिरस्कार करके उस अन्नको खाते ही रहे। तब उसने अत्यन्त अमर्षमें भरकर कुन्तीनन्दन भीमसेनके पीछे खड़े हो अपने दोनों हाथोंसे उनकी पीठपर प्रहार किया
તથાપિ પરવીરોનો સંહાર કરનાર પાંડવ ભીમસેન રાક્ષસ તરફ જોઈને પણ તેને તુચ્છ ગણી અન્ન ખાતા જ રહ્યા.
Verse 14
अमर्षेण तु सम्पूर्ण: कुन्तीपुत्रं वृकोदरम् जघान पृष्ठे पाणिभ्यामुभाभ्यां पृष्ठत: स्थित:,तो भी शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले पाण्डुनन्दन भीमसेन उस राक्षसकी ओर देखते हुए उसका तिरस्कार करके उस अन्नको खाते ही रहे। तब उसने अत्यन्त अमर्षमें भरकर कुन्तीनन्दन भीमसेनके पीछे खड़े हो अपने दोनों हाथोंसे उनकी पीठपर प्रहार किया
ત્યારે તે રાક્ષસ ક્રોધથી ભરાઈ ગયો અને પાછળ ઊભો રહી કુંતીપુત્ર વ્રકોદર (ભીમ)ની પીઠ પર બંને હાથથી પ્રહાર કર્યો.
Verse 15
तथा बलवता भीम: पाणिशभ्यां भूशमाहतः । नैवावलोकयामास राक्षसं भुड्क्त एव सः,इस प्रकार बलवान राक्षसके दोनों हाथोंसे भयानक चोट खाकर भी भीमसेनने उसकी ओर देखातक नहीं, वे भोजन करनेमें ही संलग्न रहे
વૈશંપાયન બોલ્યા—તે બળવાન રાક્ષસે બંને હાથોથી ભીમ પર ભયંકર પ્રહાર કર્યો; છતાં ભીમસેને તેની તરફ નજર પણ ન કરી—તે તો ભોજનમાં જ તલ્લીન રહ્યો।
Verse 16
ततः स भूय: संक्रुद्धो वृक्षमादाय राक्षस: । ताडयिष्यंस्तदा भीम॑ पुनरभ्यद्रवद् बली,तब उस बलवान राक्षसने पुनः अत्यन्त कुपित हो एक वृक्ष उखाड़कर भीमसेनको मारनेके लिये फिर उनपर धावा किया
વૈશંપાયન બોલ્યા—પછી તે બળવાન રાક્ષસ ફરી અત્યંત ક્રોધિત થઈ એક વૃક્ષ ઉખાડી, ભીમને મારવાના ઇરાદે, બળપૂર્વક ફરી તેની તરફ ધસી આવ્યો।
Verse 17
ततो भीम: शनैर्भुक्त्वा तदन्नं पुरुषर्षभ: । वार्युपस्पृश्य संहृष्टस्तस्थी युधि महाबल:,तदनन्तर नरश्रेष्ठ महाबली भीमसेनने धीरे-धीरे वह सब अन्न खाकर, आचमन करके मुँह-हाथ धो लिये, फिर वे अत्यन्त प्रसन्न हो युद्धके लिये डट गये
ત્યારબાદ પુરુષશ્રેષ્ઠ મહાબલી ભીમે ધીમે ધીમે તે અન્ન ભક્ષણ કર્યું; પછી આચમન કરીને પ્રસન્નચિત્ત થઈ, યુદ્ધ માટે દૃઢપણે ઊભો રહ્યો।
Verse 18
क्षिप्तं क्रुद्धेन त॑ वृक्ष॑ प्रतिजग्राह वीर्यवान् । सव्येन पाणिना भीम: प्रहसन्निव भारत,जनमेजय! कुपित राक्षसके द्वारा चलाये हुए उस वृक्षको पराक्रमी भीमसेनने बायें हाथसे हँसते हुए-से पकड़ लिया
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય, હે ભારતવંશી! ક્રોધિત રાક્ષસે ફેંકેલો તે વૃક્ષ પરાક્રમી ભીમે ડાબા હાથથી જાણે હસતો હોય તેમ પકડી લીધો।
Verse 19
ततः स पुनरुद्यम्य वृक्षान् बहुविधान् बली । प्राहिणोद् भीमसेनाय तस्मै भीमश्न पाण्डव:,तब उस बलवान् निशाचरने पुनः बहुत-से वृक्षोंको उखाड़ा और भीमसेनपर चला दिया। पाण्डुनन्दन भीमने भी उसपर अनेक वृक्षोंद्वारा प्रहार किया
પછી તે બળવાન નિશાચર ફરી અનેક પ્રકારનાં વૃક્ષો ઉખાડી-ઉખાડી ભીમસેન પર ફેંકવા લાગ્યો; અને પાંડુનંદન ભીમે પણ પ્રતિઉત્તરમાં અનેક વૃક્ષોથી તેના પર પ્રહાર કર્યો।
Verse 20
तद् वृक्षयुद्धम भवन्महीरुहविनाशनम् । घोररूपं महाराज नरराक्षसराजयो:,महाराज! नरराज तथा राक्षसराजका वह भयंकर वृक्षयुद्ध उस वनके समस्त वृक्षोंके विनाशका कारण बन गया
મહારાજ! નરરાજ અને રાક્ષસરાજ વચ્ચે થયેલું તે ભયંકર વૃક્ષયુદ્ધ વનમાંના સર્વ મહાવૃક્ષોના વિનાશનું કારણ બની ગયું.
Verse 21
नाम विश्राव्य तु बकः समभिद्रुत्य पाण्डवम् । भुजाभ्यां परिजग्राह भीमसेनं महाबलम्,तदनन्तर बकासुरने अपना नाम सुनाकर महाबली पाण्डुनन्दन भीमसेनकी ओर दौड़कर दोनों बाँहोंसे उन्हें पकड़ लिया
ત્યારબાદ બકાસુરે પોતાનું નામ સંભળાવી પાંડવ તરફ ધસી જઈ, બંને ભુજાઓથી મહાબલી ભીમસેનને ઝાલીને લીધો.
Verse 22
भीमसेनो<डपि तद् रक्ष: परिरभ्य महाभुज: । विस्फुरन्तं महाबाहुं विचकर्ष बलादू बली,महाबाहु बलवान् भीमसेनने भी उस विशाल भुजाओंवाले राक्षसको दोनों भुजाओंसे कसकर छातीसे लगा लिया और बलपूर्वक उसे इधर-उधर खींचने लगे। उस समय बकासुर उनके बाहुपाशसे छूटनेके लिये छटपटा रहा था
મહાબાહુ બલવાન ભીમસેને પણ તે વિશાળ ભુજાવાળા રાક્ષસને બંને ભુજાઓથી છાતી સાથે કસીને ભેળવી લીધો અને પ્રચંડ બળથી તેને અહીં-ત્યાં ખેંચવા લાગ્યો; ત્યારે બકાસુર તેના ભુજબંધીમાંથી છૂટવા તડફડતો હતો.
Verse 23
स कृष्यमाणो भीमेन कर्षमाणश्न पाण्डवम् | समयुज्यत तीव्रेण क्लमेन पुरुषादक:,भीमसेन उस राक्षसको खींचते थे तथा राक्षस भीमसेनको खींच रहा था। इस खींचा- खींचीमें वह नरभक्षी राक्षस बहुत थक गया
ભીમસેન તેને ખેંચતા હતા અને રાક્ષસ પણ ભીમસેનને ખેંચતો હતો; આ ભયંકર ખેંચાતાણીના સંઘર્ષમાં તે નરભક્ષી રાક્ષસ અત્યંત થાકી ગયો.
Verse 24
तयोरवेंगेन महता पृथिवी समकम्पत । पादपांश्न महाकायांश्वूर्णयामासतुस्तदा,उन दोनोंके महान् वेगसे धरती जोरसे काँपने लगी। उन दोनोंने उस समय बड़े-बड़े वृक्षोंके भी टुकड़े-टुकड़े कर डाले
તે બંનેના મહાવેગથી પૃથ્વી જોરથી કંપી ઊઠી; અને એ જ ક્ષણે તેમણે મહાકાય વૃક્ષોને પણ ચૂરચૂર કરી નાખ્યા.
Verse 25
हीयमान तु तद् रक्ष: समीक्ष्य पुरुषादकम् । निष्पिष्य भूमौ जानुभ्यां समाजघ्ने वृकोदर:,उस नरभक्षी राक्षसको कमजोर पड़ते देख भीमसेन उसे पृथ्वीपर पटककर रगड़ने और दोनों घुटनोंसे मारने लगे
માનવભક્ષી રાક્ષસ કમજોરી પડતો દેખાતાં વૃકોદર (ભીમ)એ તેને ધરતી પર પછાડી દીધો, જમીન પર દબાવી કચડી નાખ્યો અને બંને ઘૂંટણોથી વારંવાર પ્રહાર કર્યો.
Verse 26
ततो<स्य जानुना पृष्ठठगवपीड्य बलादिव । बाहुना परिजग्राह दक्षिणेन शिरोधराम्,तदनन्तर उन्होंने अपने एक घुटनेसे बल-पूर्वक राक्षसकी पीठ दबाकर दाहिने हाथसे उसकी गर्दन पकड़ ली और बायें हाथसे कमरका लँगोट पकड़कर उस राक्षसको दुहरा मोड़ दिया। उस समय वह बड़ी भयानक आवाज में चीत्कार कर रहा था
પછી તેમણે ઘૂંટણથી બળપૂર્વક રાક્ષસની પીઠ દબાવી અને જમણા હાથથી તેની ગરદન પકડી લીધી.
Verse 27
सव्येन च कटीदेशे गृह वाससि पाण्डव: । तद् रक्षो द्विगुणं चक्रे रुवन्तं भैरवं रवम्,तदनन्तर उन्होंने अपने एक घुटनेसे बल-पूर्वक राक्षसकी पीठ दबाकर दाहिने हाथसे उसकी गर्दन पकड़ ली और बायें हाथसे कमरका लँगोट पकड़कर उस राक्षसको दुहरा मोड़ दिया। उस समय वह बड़ी भयानक आवाज में चीत्कार कर रहा था
પાંડવે ડાબા હાથથી તેની કમરના વસ્ત્રને પકડી, ઘૂંટણથી પીઠ દબાવી અને જમણા હાથથી ગરદન પકડી; પછી બળપૂર્વક તે રાક્ષસને બેવડો વાળી નાખ્યો. તે ભયાનક ગર્જનાથી ચીસો પાડવા લાગ્યો.
Verse 28
ततो<स्य रुधिरं वकत्रात् प्रादुरासीद् विशाम्पते | भज्यमानस्य भीमेन तस्य घोरस्य रक्षस:,राजन! भीमसेनके द्वारा उस घोर राक्षसकी जब कमर तोड़ी जा रही थी, उस समय उसके मुखसे (बहुत-सा) खून गिरा
હે રાજન! ભીમ જ્યારે તે ઘોર રાક્ષસને ચકડી રહ્યો હતો, ત્યારે તેના મોઢામાંથી લોહી ફૂટી નીકળ્યું.
Verse 162
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि बकवधपर्वणि बकभीमसेनयुद्धे द्विषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વમાં બકવધપર્વ અંતર્ગત બક-ભીમસેન યુદ્ધપ્રસંગમાં એકસો બાસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
The implicit dharma-tension is between personal absorption in pleasure and the king’s administrative duty: Saṃvaraṇa’s prolonged withdrawal correlates with societal distress, prompting corrective intervention.
Legitimate prosperity is depicted as dependent on disciplined authority: alliances should be sanctioned through proper counsel and rite, and rulership requires sustained presence and responsibility toward the realm.
No explicit phalaśruti formula appears here; the meta-function is genealogical and etiological—explaining Kuru’s origin and reinforcing the narrative logic that order (including rainfall) follows restored righteous governance.