Adhyaya 130
धृतराष्ट्र–दुर्योधन संवादः (Vāraṇāvata-vivāsana-nīti: Dhṛtarāṣṭra and Duryodhana’s Policy Dialogue)
Upa-parva: Jatugṛha (Vāraṇāvata) Upa-Parva
Vaiśaṃpāyana narrates Dhṛtarāṣṭra’s response after hearing Duryodhana. Dhṛtarāṣṭra recalls Pāṇḍu’s consistent dharmic conduct and his particular goodwill toward him, emphasizing Pāṇḍu’s disciplined transparency in matters of the kingdom. He then underscores that Pāṇḍu’s son (Yudhiṣṭhira) mirrors this dharmic orientation, is publicly renowned, and is well-regarded by the citizens, making forcible displacement politically hazardous—especially because Pāṇḍu’s supported officials, forces, and their families remain embedded in the polity. Duryodhana replies that he has already assessed these risks and claims that key administrative and economic stakeholders will align with him. He proposes that Dhṛtarāṣṭra promptly send the Pāṇḍavas to Vāraṇāvata through a gentle stratagem, anticipating that once his rule is secured, Kuntī and her sons can be recalled. Dhṛtarāṣṭra admits the thought also circulates in his mind but notes the moral taint and fears opposition from Bhīṣma, Droṇa, Vidura (kṣattā), and Gautama, who would not approve unequal treatment. Duryodhana counters with an argument about influence: Bhīṣma’s neutrality, Droṇa’s paternal partiality via Aśvatthāman, Kṛpa’s alignment through relationships, and Vidura’s constrained position; he concludes that no single figure can effectively obstruct the plan. The chapter closes by urging immediate relocation to remove Dhṛtarāṣṭra’s sleepless anxiety and grief, portraying policy action as a remedy for internal distress.
Chapter Arc: Janamejaya, eager to trace the roots of the Kurus’ future calamity, asks how Drona was born, how he obtained divine weapons, and how that formidable Brahmin-warrior came to the Kuru court. → Vaishampayana turns back to origins: Sharadvan Gautama, more drawn to dhanurveda than Vedic study, is tempted by a woman who comes to his hermitage; the lapse and its consequences set in motion the line that will culminate in Kripa and Ashvatthama, while the narrative pivots to Drona’s own hunger for astras and recognition. → Drona reaches Mahendra and encounters Parashurama (Bhargava), the great reservoir of martial lore; with humility, restraint, and fierce resolve, he seeks and receives the knowledge of astras and shastras—an initiation that forges him into the teacher who will later shape princes into weapons. → Parashurama, having relinquished earthly dominion and gifts to Kashyapa, bestows what remains of his martial inheritance upon the worthy seeker; Drona’s acquisition of arms is sealed, and the path is cleared for his eventual arrival among the Kurus as a Brahmin bearing the power of a kshatriya. → Armed with Bhargava’s lore, Drona’s next step—entering the Kuru world and binding his fate to princes and rivalries—hangs poised, promising that learning itself will soon become an instrument of destiny.
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल छा अ<-छऋाञ एकोनत्रिशदधिकशततमो< ध्याय: कृपाचार्य, द्रोण और अश्वत्थामाकी उत्पत्ति तथा द्रोणको परशुरामजीसे अस्त्र-शस्त्रकी प्राप्तिकी कथा जनमेजय उवाच कृपस्यापि मम ब्रद्मान् सम्भवं वक्तुमरहसि । शरस्तम्बात् कथं जज्ञे कथं वास्त्राण्यवाप्तवान्,जनमेजयने पूछा--्रह्मन्! कृपाचार्यका जन्म किस प्रकार हुआ? यह मुझे बतानेकी कृपा करें। वे सरकंडेके समूहसे किस तरह उत्पन्न हुए एवं उन्होंने किस प्रकार अस्त्र- शस्त्रोंकी शिक्षा प्राप्त की?
જનમેજયે કહ્યું—હે બ્રહ્મન્! કૃપાચાર્યની ઉત્પત્તિ પણ મને કહો. તેઓ શરસ્તંબ (સરકંડાના ગોચ)માંથી કેવી રીતે જન્મ્યા અને તેમણે અસ્ત્ર-શસ્ત્રવિદ્યા કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી?
Verse 2
वैशम्पायन उवाच महर्षेगौतमस्यासीच्छरद्वान् नाम गौतम: । पुत्र: किल महाराज जात: सह शरैरविंभो,वैशम्पायनजीने कहा--महाराज! महर्षि गौतमके शरद्वान् गौतम- नामसे प्रसिद्ध एक पुत्र थे। प्रभो! कहते हैं, वे सरकंडोंके साथ उत्पन्न हुए थे। परंतप! उनकी बुद्धि धनुर्वेदमें जितनी लगती थी, उतनी वेदोंके अध्ययनमें नहीं
વૈશમ્પાયને કહ્યું—મહારાજ! મહર્ષિ ગૌતમને શરદ્વાન્ ગૌતમ નામે પ્રસિદ્ધ એક પુત્ર હતો. હે નરેન્દ્ર! કહે છે કે તે શરો (સરકંડા) સાથે જ જન્મ્યો હતો.
Verse 3
न तस्य वेदाध्ययने तथा बुद्धिरजायत । यथास्य बुद्धिरभवद् धनुर्वेदे परंतप,वैशम्पायनजीने कहा--महाराज! महर्षि गौतमके शरद्वान् गौतम- नामसे प्रसिद्ध एक पुत्र थे। प्रभो! कहते हैं, वे सरकंडोंके साथ उत्पन्न हुए थे। परंतप! उनकी बुद्धि धनुर्वेदमें जितनी लगती थी, उतनी वेदोंके अध्ययनमें नहीं
પરંતપ! વેદાધ્યયનમાં તેની બુદ્ધિ તેવી ઉદ્ભવી નહીં; પરંતુ ધનુર્વેદમાં તેની બુદ્ધિ વિશેષ તેજસ્વી બની.
Verse 4
अधिजम्मुर्यथा वेदांस्तपसा ब्रह्मचारिण: । तथा स तपसोपेत: सर्वाण्यस्त्राण्यवाप ह,जैसे अन्य ब्रह्मचारी तपस्यापूर्वक वेदोंका ज्ञान प्राप्त करते हैं, उसी प्रकार उन्होंने तपस्यायुक्त होकर सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्र प्राप्त किये
જેમ બ્રહ્મચારીઓ તપસ્યા દ્વારા વેદોનું અધ્યયન કરે છે, તેમ જ તે તપસ્યાથી યુક્ત થઈ સર્વ અસ્ત્રો પ્રાપ્ત કરી ગયો.
Verse 5
धनुर्वेदपरत्वाच्च तपसा विपुलेन च । भृशं संतापयामास देवराजं स गौतम:,वे धनुर्वेदमें पारंगत तो थे ही, उनकी तपस्या भी बड़ी भारी थी; इससे गौतमने देवराज इन्द्रको अत्यन्त चिन्तामें डाल दिया था
ધનુર્વેદમાં પારંગત અને વિશાળ તપોબળ ધરાવતા ગૌતમએ દેવરાજ ઇન્દ્રના મનમાં ભારે ચિંતા અને ભય ઉત્પન્ન કર્યો.
Verse 6
ततो जानपदीं नाम देवकन्यां सुरेश्वर: । प्राहिणोत् तपसो विघ्नं कुरु तस्येति कौरव,कौरव! तब देवराजने जानपदी नामकी एक देवकन्याको उनके पास भेजा और यह आदेश दिया कि “तुम शरद्वानकी तपस्यामें विघ्न डालो”
પછી સૂરેશ્વર દેવરાજે ‘જાનપદી’ નામની એક દેવકન્યાને મોકલી અને કહ્યું—“હે કૌરવ, તેના તપમાં વિઘ્ન કર.”
Verse 7
सा हि गत्वा55 श्रमं तस्य रमणीयं शरद्वत: । धनुर्बाणधरं बाला लोभयामास गौतमम्,वह जानपदी शरद्वानके रमणीय आश्रमपर जाकर धनुष-बाण धारण करनेवाले गौतमको लुभाने लगी
તે જાનપદી શરદ્વતના રમણીય આશ્રમમાં જઈ, બાળા હોવા છતાં, ધનુષ-બાણ ધારણ કરનાર ગૌતમને મોહમાં પાડવા લાગી.
Verse 8
तामेकवसनां दृष्टवा गौतमो5प्सरसं वने । लोके<प्रतिमसंस्थानां प्रोत्फूल्लनयनो5भवत्,गौतमने एक वस्त्र धारण करनेवाली उस अप्सराको वनमें देखा। संसारमें उसके सुन्दर शरीरकी कहीं तुलना नहीं थी। उसे देखकर शरद्वानके नेत्र प्रसन्नतासे खिल उठे
વનમાં એક જ વસ્ત્ર ધારણ કરેલી, લોકમાં અપ્રતિમ દેહસૌંદર્ય ધરાવતી તે અપ્સરાને જોઈ ગૌતમની આંખો આનંદથી ખીલી ઊઠી.
Verse 9
धनुश्व हि शरास्तस्य कराभ्यामपतन् भुवि । वेपथुश्नापि तां दृष्टवा शरीरे समजायत,उनके हाथोंसे धनुष और बाण छूटकर पृथ्वीपर गिर पड़े तथा उसकी ओर देखनेसे उनके शरीरमें कम्प हो आया
તેણે તેને જોયા સાથે જ તેના હાથમાંથી ધનુષ અને બાણ છૂટી જમીન પર પડી ગયા; અને તેના શરીરમાં પણ કંપન ઊભું થયું.
Verse 10
स तु ज्ञानगरीयस्त्वात् तपसश्न समर्थनात् | अवतस्थे महाप्राज्ञो धैर्यरेण परमेण ह,शरद्वान् ज्ञानमें बहुत बढ़े-चढ़े थे और उनमें तपस्याकी भी प्रबल शक्ति थी। अतः वे महाप्राज्ञ मुनि अत्यन्त धीरतापूर्वक अपनी मर्यादामें स्थित रहे
તે જ્ઞાનમાં અગ્રગણ્ય હતો અને તપસ્યાની પ્રબળ શક્તિથી સમર્થ હતો. તેથી તે મહાપ્રાજ્ઞ મુનિ પરમ ધૈર્યથી મર્યાદાની સીમામાં અડગ રહ્યો.
Verse 11
यस्तस्य सहसा राजन् विकार: समदृश्यत । तेन सुस्त्राव रेतो5स्य स च तन्नान्वबुध्यत,राजन! किंतु उनके मनमें सहसा जो विकार देखा गया, इससे उनका वीर्य स्खलित हो गया; परंतु इस बातका उन्हें भान नहीं हुआ
રાજન! તેના મનમાં અચાનક જે વિકાર દેખાયો, તેના કારણે તેનું વીર્ય અનાયાસે સ્રવ્યું; પરંતુ તેને તેનું ભાન ન થયું.
Verse 12
धनुश्न सशरं त्यक्त्वा तथा कृष्णाजिनानि च । स विहायाश्रमं तं च तां चैवाप्सरसं मुनि:,वे मुनि बाणसहित धनुष, काला मृगचर्म, वह आश्रम और वह अप्सरा--सबको वहीं छोड़कर वहाँसे चल दिये। उनका वह वीर्य सरकंडेके समुदाय-पर गिर पड़ा। राजन! वहाँ गिरनेपर उनका वीर्य दो भागोंमें बँट गया
મુનિએ બાણસહિત ધનુષ્ય અને કૃષ્ણાજિન ત્યજી દીધાં; તે આશ્રમ અને તે અપ્સરાને પણ છોડીને તે ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 13
जगाम रेतस्तत् तस्य शरस्तम्बे पपात च । शरस्तम्बे च पतितं द्विधा तदभवन्नूप,वे मुनि बाणसहित धनुष, काला मृगचर्म, वह आश्रम और वह अप्सरा--सबको वहीं छोड़कर वहाँसे चल दिये। उनका वह वीर्य सरकंडेके समुदाय-पर गिर पड़ा। राजन! वहाँ गिरनेपर उनका वीर्य दो भागोंमें बँट गया
નૃપ! તે પ્રસ્થાન કરતાં તેનું વીર્ય શરસ્તંબ પર પડ્યું; અને શરસ્તંબ પર પડતાં જ તે બે ભાગમાં વિભક્ત થઈ ગયું.
Verse 14
तस्याथ मिथुन जज्ञे गौतमस्य शरद्वत: । मृगयां चरतो राज्ञ: शन्तनोस्तु यदृच्छया,तदनन्तर गौतमनन्दन शरद्वानके उसी वीर्यसे एक पुत्र और एक कन्याकी उत्पत्ति हुई। उस दिन दैवेच्छासे राजा शन्तनु वनमें शिकार खेलने आये थे। उनके किसी सैनिकने वनमें उन युगल संतानोंको देखा। वहाँ बाणसहित धनुष और काला मृगचर्म देखकर उसने यह जान लिया कि “ये दोनों किसी धरनुर्वेदके पारंगत विद्वान ब्राह्मणकी संतानें हैं” ऐसा निश्चय होनेपर उसने राजाको वे दोनों बालक और बाणसहित धनुष दिखाया। राजा उन्हें देखते ही कृपाके वशीभूत हो गये और उन दोनोंको साथ ले अपने घर आ गये। वे किसीके पूछनेपर यही परिचय देते थे कि “ये दोनों मेरी ही संतानें हैं"
ત્યારબાદ ગૌતમપુત્ર શરદ્વતના તે વીર્યમાંથી એક પુત્ર અને એક પુત્રી—એવા જોડિયા જન્મ્યા. એ જ સમયે દૈવયોગે શિકાર કરતાં રાજા શંતનુ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
Verse 15
कश्चित् सेनाचरो5रण्ये मिथुनं तदपश्यत । धनुश्व सशरं दृष्टवा तथा कृष्णाजिनानि च,तदनन्तर गौतमनन्दन शरद्वानके उसी वीर्यसे एक पुत्र और एक कन्याकी उत्पत्ति हुई। उस दिन दैवेच्छासे राजा शन्तनु वनमें शिकार खेलने आये थे। उनके किसी सैनिकने वनमें उन युगल संतानोंको देखा। वहाँ बाणसहित धनुष और काला मृगचर्म देखकर उसने यह जान लिया कि “ये दोनों किसी धरनुर्वेदके पारंगत विद्वान ब्राह्मणकी संतानें हैं” ऐसा निश्चय होनेपर उसने राजाको वे दोनों बालक और बाणसहित धनुष दिखाया। राजा उन्हें देखते ही कृपाके वशीभूत हो गये और उन दोनोंको साथ ले अपने घर आ गये। वे किसीके पूछनेपर यही परिचय देते थे कि “ये दोनों मेरी ही संतानें हैं"
વૈશંપાયન બોલ્યા— વનમાં ફરતા રાજાના એક સૈનિકે બે બાળકોનું યુગલ જોયું. ત્યાં બાણો સહિત ધનુષ્ય અને કાળા મૃગચર્મ જોઈ તેણે નક્કી કર્યું કે ‘આ બંને ધનુર્વેદમાં પારંગત કોઈ બ્રાહ્મણની સંતાન છે.’ પછી તેણે ધનુષ્ય-બાણ સાથે તે બંને બાળકો રાજા શંતનુને બતાવ્યા. રાજા તેમને જોઈ તરત જ કરુણાથી દ્રવિત થયો અને તેમને સાથે લઈ પોતાના ગૃહે આવ્યો. કોઈ પૂછે તો તે માત્ર એટલું જ કહેતો— “આ બંને મારા જ સંતાન છે.”
Verse 16
ज्ञात्वा द्विजस्य चापत्ये धनुर्वेदान्तगस्य ह । स राज्ञे दर्शयामास मिथुनं सशरं धनु:,तदनन्तर गौतमनन्दन शरद्वानके उसी वीर्यसे एक पुत्र और एक कन्याकी उत्पत्ति हुई। उस दिन दैवेच्छासे राजा शन्तनु वनमें शिकार खेलने आये थे। उनके किसी सैनिकने वनमें उन युगल संतानोंको देखा। वहाँ बाणसहित धनुष और काला मृगचर्म देखकर उसने यह जान लिया कि “ये दोनों किसी धरनुर्वेदके पारंगत विद्वान ब्राह्मणकी संतानें हैं” ऐसा निश्चय होनेपर उसने राजाको वे दोनों बालक और बाणसहित धनुष दिखाया। राजा उन्हें देखते ही कृपाके वशीभूत हो गये और उन दोनोंको साथ ले अपने घर आ गये। वे किसीके पूछनेपर यही परिचय देते थे कि “ये दोनों मेरी ही संतानें हैं"
વૈશંપાયન બોલ્યા— તેઓ ધનુર્વેદની પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરેલા એક બ્રાહ્મણની સંતાન છે એમ જાણી, તે પુરુષે બાણો સહિત ધનુષ્ય સાથે તે બાળયુગલને રાજા સમક્ષ રજૂ કર્યું. શસ્ત્ર અને કાળા મૃગચર્મથી તેમની શિસ્તબદ્ધ તાલીમ અને કુળલક્ષણ પ્રગટ થતું હતું. કરુણાથી પ્રેરિત થઈ રાજા શંતનુએ તેમને પોતાના આશ્રયમાં લીધા અને પછી “આ બંને મારા સંતાન છે” એમ જ ઓળખ આપતો રહ્યો.
Verse 17
स तदादाय मिथुन राजा च कृपयान्वित: । आजगाम गृहानेव मम पुत्राविति ब्रुवन्,तदनन्तर गौतमनन्दन शरद्वानके उसी वीर्यसे एक पुत्र और एक कन्याकी उत्पत्ति हुई। उस दिन दैवेच्छासे राजा शन्तनु वनमें शिकार खेलने आये थे। उनके किसी सैनिकने वनमें उन युगल संतानोंको देखा। वहाँ बाणसहित धनुष और काला मृगचर्म देखकर उसने यह जान लिया कि “ये दोनों किसी धरनुर्वेदके पारंगत विद्वान ब्राह्मणकी संतानें हैं” ऐसा निश्चय होनेपर उसने राजाको वे दोनों बालक और बाणसहित धनुष दिखाया। राजा उन्हें देखते ही कृपाके वशीभूत हो गये और उन दोनोंको साथ ले अपने घर आ गये। वे किसीके पूछनेपर यही परिचय देते थे कि “ये दोनों मेरी ही संतानें हैं"
વૈશંપાયન બોલ્યા— કરુણાથી યુક્ત રાજાએ તે બાળયુગલને સાથે લીધું અને “આ બંને મારા પુત્ર છે” એમ કહેતો પોતાના મહેલે પરત આવ્યો. તેમની ઉત્પત્તિનો ભેદ શોધવા કરતાં તેણે રક્ષણ અને પાલનને ધર્મ માની, તેમને આશ્રય અને માન આપ્યો.
Verse 18
ततः संवर्धयामास संस्कारैश्वाप्पपोजयत् । प्रातीपेयो नरश्रेष्ठो मिथुनं गौतमस्य तत्,तदनन्तर नरश्रेष्ठ प्रतीपनन्दन शन्तनुने शरद्वानुके उन दोनों बालकोंका पालन-पोषण किया और यथासमय उन्हें सब संस्कारोंसे सम्पन्न किया
વૈશંપાયન બોલ્યા— ત્યારબાદ પ્રતીપવંશીય નરશ્રેષ્ઠ શંતનુએ ગૌતમના તે બાળયુગલનું પાલન-પોષણ કર્યું અને યોગ્ય સમયે તેમના સંસ્કારો પણ કરાવ્યા. શિક્ષા અને વિનય આપી તેણે પિતાની જેમ તેમનું રક્ષણ કર્યું.
Verse 19
गौतमो<5पि ततो<भ्येत्य धनुर्वेदपरो5भवत् | कृपया यन्मया बालाविमौ संवर्धिताविति,गौतम (शरद्वान) भी उस आश्रमसे अन्यत्र जाकर धरनुर्वेदके अभ्यासमें तत्पर रहने लगे। राजा शन्तनुने यह सोचकर कि मैंने इन बालकोंको कृपापूर्वक पाला-पोसा है, उन दोनोंके वे ही नाम रख दिये--कृप और कृपी। राजाके द्वारा पालित हुई अपनी दोनों संतानोंका हाल गौतमने तपोबलसे जान लिया
વૈશંપાયન બોલ્યા— ત્યારબાદ ગૌતમ (શરદ્વાન) ત્યાંથી અન્યત્ર જઈ ધનુર્વેદના અભ્યાસમાં તત્પર રહ્યા. રાજા શંતનુએ “કરુણાવશ મેં આ બંને બાળકોનું પાલન કર્યું છે” એમ વિચારી તેમના નામ કૃપ અને કૃપી રાખ્યાં. રાજા દ્વારા પાળવામાં આવેલા પોતાના બંને સંતાનોની સ્થિતિ ગૌતમએ તપોબળથી જાણી લીધી.
Verse 20
तस्मात् तयोरनाम चक्रे तदेव स महीपति: । गोपितौ गौतमस्तत्र तपसा समविन्दत,गौतम (शरद्वान) भी उस आश्रमसे अन्यत्र जाकर धरनुर्वेदके अभ्यासमें तत्पर रहने लगे। राजा शन्तनुने यह सोचकर कि मैंने इन बालकोंको कृपापूर्वक पाला-पोसा है, उन दोनोंके वे ही नाम रख दिये--कृप और कृपी। राजाके द्वारा पालित हुई अपनी दोनों संतानोंका हाल गौतमने तपोबलसे जान लिया
અતએવ તે ભૂપતિ રાજાએ તે બે બાળકોને એ જ નામ આપ્યાં—કૃપ અને કૃપી. અને ગૌતમે તપોબળથી ત્યાં જ જાણી લીધું કે તેના ગુપ્ત રાખેલા બંને સંતાનો રાજાના આશ્રયમાં પોષાઈ રહ્યા છે.
Verse 21
आगत्य तस्मै गोत्रादि सर्वमाख्यातवांस्तदा । चतुर्विधं धनुर्वेदं शास्त्राणि विविधानि च,और वहाँ गुप्तरूपसे आकर अपने पुत्रको गोत्र आदि सब बातोंका पूरा परिचय दे दिया। चार प्रकारके- थनुर्वेद, नाना प्रकारके शास्त्र तथा उन सबके गूढ़ रहस्यका भी पूर्णरूपसे उसको उपदेश दिया। इससे कृप थोड़े ही समयमें धनुर्वेदके उत्कृष्ट आचार्य हो गये
પછી તે ગુપ્ત રૂપે આવી પોતાના પુત્રને ગોત્ર વગેરે સર્વ વિગતો સંપૂર્ણ રીતે કહી. ચાર પ્રકારના ધનુર્વેદ, વિવિધ શાસ્ત્રો તથા તેમનાં ગુહ્ય રહસ્યો પણ તેણે પૂર્ણપણે ઉપદેશ્યા. તેથી કૃપ થોડા જ સમયમાં ધનુર્વેદનો પરમ આચાર્ય બન્યો.
Verse 22
निखिलेनास्य तत् सर्व गुहमाख्यातवांस्तदा । सो<चिरेणैव कालेन परमाचार्यतां गत:,और वहाँ गुप्तरूपसे आकर अपने पुत्रको गोत्र आदि सब बातोंका पूरा परिचय दे दिया। चार प्रकारके- थनुर्वेद, नाना प्रकारके शास्त्र तथा उन सबके गूढ़ रहस्यका भी पूर्णरूपसे उसको उपदेश दिया। इससे कृप थोड़े ही समयमें धनुर्वेदके उत्कृष्ट आचार्य हो गये
ત્યારે તેણે ગુહ્ય રાખવાનું હતું તે સર્વ સંપૂર્ણ રીતે તેને કહી દીધું. અને તે થોડા જ સમયમાં પરમ આચાર્યપદે પહોંચ્યો.
Verse 23
ततो<5थिजम्मु: सर्वे ते धनुर्वेदं महारथा: । धृतराष्ट्रात्मजाश्वैव पाण्डवा: सह यादवै:,धृतराष्ट्रके महारथी पुत्र, पाण्डव तथा यादव--सबने उन्हीं कृपाचार्यसे धनुर्वेदका अध्ययन किया
ત્યારબાદ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો, પાંડવો તથા યાદવો—આ બધા મહારથીઓ ધનુર્વેદમાં નિપુણ બન્યા.
Verse 24
वैशम्पायन उवाच विशेषार्थी ततो भीष्म: पौत्राणां विनयेप्सया,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! कृपाचार्यके द्वारा पूर्णतः शिक्षा मिल जानेपर पितामह भीष्मने अपने पौत्रोंमें विशिष्ट योग्यता लानेके लिये उन्हें और अधिक शिक्षा देनेकी इच्छासे ऐसे आचार्योकी खोज प्रारम्भ की, जो बाण-संचालनकी कलामें निपुण और अपने पराक्रमके लिये सम्मानित हों। उन्होंने सोचा--'जिसकी बुद्धि थोड़ी है, जो महान् भाग्यशाली नहीं है, जिसने नाना प्रकारकी अस्त्र-विद्यामें निपुणता नहीं प्राप्त की है तथा जो देवताओंके समान शक्तिशाली नहीं है, वह इन महाबली कौरवोंको अस्त्र-विद्याकी शिक्षा नहीं दे सकता।” नरश्रेष्ठ) यों विचारकर भरतश्रेष्ठ गंगानन्दन भीष्मने भरद्वाजवंशी, वेदवेत्ता तथा बुद्धिमान द्रोणको आचार्यके पदपर प्रतिष्ठित करके उनको शिष्यरूपमें पाण्डवों तथा कौरवोंको समर्पित कर दिया
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ત્યારબાદ ભીષ્મે પોતાના પૌત્રોમાં વિશેષ ઉત્તમતા પ્રગટે અને તેમનો વિનય-સંસ્કાર થાય એ ઇચ્છાથી, વધુ શિક્ષા માટે એવા આચાર્યની શોધ શરૂ કરી જે શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ અને પરાક્રમ માટે પ્રતિષ્ઠિત હોય; કારણ કે એવો ગુરુ જ કુરુકુમારોને યોગ્ય રીતે ઘડી શકે.
Verse 25
इष्वस्त्रज्ञान् पर्यपृच्छदाचार्यान् वीर्यसम्मतान् | नाल््पधीर्ना महाभागस्तथा नानास्त्रकोविद:,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! कृपाचार्यके द्वारा पूर्णतः शिक्षा मिल जानेपर पितामह भीष्मने अपने पौत्रोंमें विशिष्ट योग्यता लानेके लिये उन्हें और अधिक शिक्षा देनेकी इच्छासे ऐसे आचार्योकी खोज प्रारम्भ की, जो बाण-संचालनकी कलामें निपुण और अपने पराक्रमके लिये सम्मानित हों। उन्होंने सोचा--'जिसकी बुद्धि थोड़ी है, जो महान् भाग्यशाली नहीं है, जिसने नाना प्रकारकी अस्त्र-विद्यामें निपुणता नहीं प्राप्त की है तथा जो देवताओंके समान शक्तिशाली नहीं है, वह इन महाबली कौरवोंको अस्त्र-विद्याकी शिक्षा नहीं दे सकता।” नरश्रेष्ठ) यों विचारकर भरतश्रेष्ठ गंगानन्दन भीष्मने भरद्वाजवंशी, वेदवेत्ता तथा बुद्धिमान द्रोणको आचार्यके पदपर प्रतिष्ठित करके उनको शिष्यरूपमें पाण्डवों तथा कौरवोंको समर्पित कर दिया
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રાજન! કૃપાચાર્ય પાસેથી પૂર્ણ શિક્ષા મળ્યા પછી પિતામહ ભીષ્મે પોતાના પૌત્રોમાં વિશેષ યોગ્યતા લાવવા માટે વધુ શિક્ષા આપવાની ઇચ્છાથી એવા આચાર્યોની શોધ શરૂ કરી, જે ધનુર્વિદ્યા અને અસ્ત્રશાસ્ત્રમાં નિપુણ અને પરાક્રમ માટે માન્ય હોય. તેમણે વિચાર્યું—જેનાં બુદ્ધિ અલ્પ છે, જે મહાભાગ્યશાળી નથી, જે નાનાવિધ અસ્ત્રવિદ્યામાં કુશળ નથી, તે આ મહાબલી કૌરવોને યોગ્ય રીતે શિક્ષિત કરી શકશે નહીં।
Verse 26
नादेवसत्त्वो विनयेत् कुरूनस्त्रे महाबलान् | इति संचिन्त्य गाड़्रेयस्तदा भरतसत्तम:,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! कृपाचार्यके द्वारा पूर्णतः शिक्षा मिल जानेपर पितामह भीष्मने अपने पौत्रोंमें विशिष्ट योग्यता लानेके लिये उन्हें और अधिक शिक्षा देनेकी इच्छासे ऐसे आचार्योकी खोज प्रारम्भ की, जो बाण-संचालनकी कलामें निपुण और अपने पराक्रमके लिये सम्मानित हों। उन्होंने सोचा--'जिसकी बुद्धि थोड़ी है, जो महान् भाग्यशाली नहीं है, जिसने नाना प्रकारकी अस्त्र-विद्यामें निपुणता नहीं प्राप्त की है तथा जो देवताओंके समान शक्तिशाली नहीं है, वह इन महाबली कौरवोंको अस्त्र-विद्याकी शिक्षा नहीं दे सकता।” नरश्रेष्ठ) यों विचारकर भरतश्रेष्ठ गंगानन्दन भीष्मने भरद्वाजवंशी, वेदवेत्ता तथा बुद्धिमान द्रोणको आचार्यके पदपर प्रतिष्ठित करके उनको शिष्यरूपमें पाण्डवों तथा कौरवोंको समर्पित कर दिया
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રાજન! ભીષ્મે વિચાર્યું—‘દેવતુલ્ય સામર્થ્ય વિના કોઈ પણ વ્યક્તિ અસ્ત્રવિદ્યામાં આ મહાબલી કુરુઓને વિનયપૂર્વક નિયંત્રિત કરીને શિક્ષિત કરી શકશે નહીં।’ એમ ચિંતન કરીને ગંગાનંદન, ભરતશ્રેષ્ઠ ભીષ્મે અતિ સમર્થ આચાર્યને શોધવાનો નિશ્ચય કર્યો, જેથી રાજકુમારોને યુદ્ધશિક્ષામાં અસાધારણ উৎકર્ષ પ્રાપ્ત થાય।
Verse 27
द्रोणाय वेदविदुषे भारद्वाजाय धीमते । पाण्डवान् कौरवांश्वैव ददौ शिष्यान् नरर्षभ,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! कृपाचार्यके द्वारा पूर्णतः शिक्षा मिल जानेपर पितामह भीष्मने अपने पौत्रोंमें विशिष्ट योग्यता लानेके लिये उन्हें और अधिक शिक्षा देनेकी इच्छासे ऐसे आचार्योकी खोज प्रारम्भ की, जो बाण-संचालनकी कलामें निपुण और अपने पराक्रमके लिये सम्मानित हों। उन्होंने सोचा--'जिसकी बुद्धि थोड़ी है, जो महान् भाग्यशाली नहीं है, जिसने नाना प्रकारकी अस्त्र-विद्यामें निपुणता नहीं प्राप्त की है तथा जो देवताओंके समान शक्तिशाली नहीं है, वह इन महाबली कौरवोंको अस्त्र-विद्याकी शिक्षा नहीं दे सकता।” नरश्रेष्ठ) यों विचारकर भरतश्रेष्ठ गंगानन्दन भीष्मने भरद्वाजवंशी, वेदवेत्ता तथा बुद्धिमान द्रोणको आचार्यके पदपर प्रतिष्ठित करके उनको शिष्यरूपमें पाण्डवों तथा कौरवोंको समर्पित कर दिया
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—નરશ્રેષ્ઠ! ભીષ્મે વેદવિદ્, ધીમાન ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણને આચાર્યપદે સ્થાપિત કરીને પાંડવો અને કૌરવો—બધાને શિષ્યરૂપે તેમને સોંપી દીધા।
Verse 28
शास्त्रतः पूजितश्वैव सम्यक् तेन महात्मना । स भीष्मेण महाभागस्तुष्टो5स्त्रविदुषां वर:,अस्त्र-विद्याके दिद्दानोंमें श्रेष्ठ महाभाग द्रोण महात्मा भीष्मके द्वारा शास्त्रविधिसे भलीभाँति पूजित होनेपर बहुत संतुष्ट हुए
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તે મહાત્મા ભીષ્મે શાસ્ત્રવિધિ અનુસાર દ્રોણનું યથાવત્ પૂજન કર્યું. ત્યારે અસ્ત્રવિદ્યાજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાભાગ દ્રોણ ભીષ્મથી અત્યંત પ્રસન્ન થયા।
Verse 29
प्रतिजग्राह तान् सर्वान् शिष्यत्वेन महायशा: । शिक्षयामास च द्रोणो धनुर्वेदमशेषत:,फिर उन महायशस्वी आचार्य द्रोणने उन सबको शिष्यरूपमें स्वीकार किया और सम्पूर्ण धनुर्वेदकी शिक्षा दी
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—મહાયશસ્વી દ્રોણે તેઓ સૌને શિષ્યરૂપે સ્વીકાર્યા અને પછી તેમને સમગ્ર ધનુર્વેદની શિક્ષા આપી।
Verse 30
ते5चिरेणैव कालेन सर्वशस्त्रविशारदा: । बभूवु: कौरवा राजन् पाण्डवाश्वलामितौजस:,राजन्! अमिततेजस्वी पाण्डव तथा कौरव--सभी थोड़े ही समयमें सम्पूर्ण शस्त्र- विद्यामें परम प्रवीण हो गये
હે રાજન! થોડા જ સમયમાં કૌરવો સર્વ શસ્ત્રવિદ્યામાં પારંગત થયા; અને અપરિમિત પરાક્રમી પાંડવો પણ એ જ રીતે સંપૂર્ણ પ્રવીણતા પ્રાપ્ત કરી।
Verse 31
जनमेजय उवाच कथं समभवद् द्रोण: कथं चास्त्राण्यवाप्तवान् | कथं चागात् कुरून् ब्रह्मान् कस्य पुत्र: स वीर्यवान्,जनमेजयने पूछा--ब्रह्मन! द्रोणाचार्यकी उत्पत्ति कैसे हुई? उन्होंने किस प्रकार अस्त्र-विद्या प्राप्त की? वे कुरुदेशमें कैसे आये? तथा वे महापराक्रमी द्रोण किसके पुत्र थे?
જનમેજય બોલ્યો—હે બ્રાહ્મણ! દ્રોણનો જન્મ કેવી રીતે થયો? તેણે અસ્ત્રવિદ્યા કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી? તે કુરુઓ પાસે કેવી રીતે આવ્યો? અને તે પરાક્રમી દ્રોણ કોનો પુત્ર હતો?
Verse 32
कथं चास्य सुतो जात: सो<श्चृत्थामास्त्रवित्तम: | एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण प्रकीर्तय,साथ ही अस्त्र-शस्त्रके विद्वानोंमें श्रेष्ठ अश्वत्थामा, जो द्रोणका पुत्र था, कैसे उत्पन्न हुआ? यह सब मैं सुनना चाहता हूँ। आप विस्तारपूर्वक कहिये
અને તેનો પુત્ર—અસ્ત્રવિદોમાં શ્રેષ્ઠ અશ્વત્થામા—કેવી રીતે જન્મ્યો? આ બધું હું વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છું છું; કૃપા કરીને સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવો।
Verse 33
वैशम्पायन उवाच गड़ाद्वारं प्रति महान् बभूव भगवानृषि: । भरद्वाज इति ख्यात: सततं संशितव्रत:,वैशम्पायनजीने कहा--जनमेजय! गंगाद्वारमें भगवान् भरद्वाज नामसे प्रसिद्ध एक महर्षि रहते थे। वे सदा अत्यन्त कठोर व्रतोंका पालन करते थे। एक दिन उन्हें एक विशेष प्रकारके यज्ञका अनुष्ठान करना था। इसलिये वे भरद्वाज मुनि महर्षियोंको साथ लेकर गंगाजीमें स्नान करनेके लिये गये। वहाँ पहुँचकर महर्षिने प्रत्यक्ष देखा, घृताची अप्सरा पहलेसे ही स्नान करके नदीके तटपर खड़ी हो वस्त्र बदल रही है। वह रूप और यौवनसे सम्पन्न थी। जवानीके नशेमें मदसे उन्मत्त हुई जान पड़ती थी। उसका वस्त्र खिसक गया और उसे उस अवस्थामें देखकर ऋषिके मनमें कामवासना जाग उठी
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જનમેજય! ગંગાદ્વાર પાસે ભરદ્વાજ નામે પ્રસિદ્ધ એક મહાન ભગવાન ઋષિ રહેતા હતા; તેઓ સદા કઠોર વ્રતોમાં અડગ રહેતા।
Verse 34
सोऊभिषेक्तुं ततो गड्जां पूर्वमेवागमन्नदीम् । महर्षिभिर्भरद्वाजो हविर्धाने चरन् पुरा,वैशम्पायनजीने कहा--जनमेजय! गंगाद्वारमें भगवान् भरद्वाज नामसे प्रसिद्ध एक महर्षि रहते थे। वे सदा अत्यन्त कठोर व्रतोंका पालन करते थे। एक दिन उन्हें एक विशेष प्रकारके यज्ञका अनुष्ठान करना था। इसलिये वे भरद्वाज मुनि महर्षियोंको साथ लेकर गंगाजीमें स्नान करनेके लिये गये। वहाँ पहुँचकर महर्षिने प्रत्यक्ष देखा, घृताची अप्सरा पहलेसे ही स्नान करके नदीके तटपर खड़ी हो वस्त्र बदल रही है। वह रूप और यौवनसे सम्पन्न थी। जवानीके नशेमें मदसे उन्मत्त हुई जान पड़ती थी। उसका वस्त्र खिसक गया और उसे उस अवस्थामें देखकर ऋषिके मनमें कामवासना जाग उठी
પછી અભિષેક-સ્નાન માટે ભરદ્વાજ—જે પૂર્વે હવિર્ધાન યજ્ઞમાં પ્રવૃત્ત હતા—મહર્ષિઓ સાથે પહેલેથી જ ગંગા નદી પાસે આવી પહોંચ્યા।
Verse 35
ददर्शाप्सरसं साक्षाद् घृताचीमाप्लुतामृषि: । रूपयौवनसम्पन्नां मददृप्तां मदालसाम्,वैशम्पायनजीने कहा--जनमेजय! गंगाद्वारमें भगवान् भरद्वाज नामसे प्रसिद्ध एक महर्षि रहते थे। वे सदा अत्यन्त कठोर व्रतोंका पालन करते थे। एक दिन उन्हें एक विशेष प्रकारके यज्ञका अनुष्ठान करना था। इसलिये वे भरद्वाज मुनि महर्षियोंको साथ लेकर गंगाजीमें स्नान करनेके लिये गये। वहाँ पहुँचकर महर्षिने प्रत्यक्ष देखा, घृताची अप्सरा पहलेसे ही स्नान करके नदीके तटपर खड़ी हो वस्त्र बदल रही है। वह रूप और यौवनसे सम्पन्न थी। जवानीके नशेमें मदसे उन्मत्त हुई जान पड़ती थी। उसका वस्त्र खिसक गया और उसे उस अवस्थामें देखकर ऋषिके मनमें कामवासना जाग उठी
વૈશમ્પાયને કહ્યું—ઋષિએ પોતાની આંખે અપ્સરા ઘૃતાચીને જોઈ, જે સ્નાન કરીને હમણાં જ ઊભી થઈ હતી. તે રૂપ અને યૌવનથી સમ્પન્ન હતી; યૌવનના ગર્વથી જાણે મત્ત, અને મદાલસ દેખાતી હતી.
Verse 36
तस्या: पुनर्नदीतीरे वसन॑ पर्यवर्तत | व्यपकृष्टाम्बरां दृष्टवा तामृषिश्चकमे तत:,वैशम्पायनजीने कहा--जनमेजय! गंगाद्वारमें भगवान् भरद्वाज नामसे प्रसिद्ध एक महर्षि रहते थे। वे सदा अत्यन्त कठोर व्रतोंका पालन करते थे। एक दिन उन्हें एक विशेष प्रकारके यज्ञका अनुष्ठान करना था। इसलिये वे भरद्वाज मुनि महर्षियोंको साथ लेकर गंगाजीमें स्नान करनेके लिये गये। वहाँ पहुँचकर महर्षिने प्रत्यक्ष देखा, घृताची अप्सरा पहलेसे ही स्नान करके नदीके तटपर खड़ी हो वस्त्र बदल रही है। वह रूप और यौवनसे सम्पन्न थी। जवानीके नशेमें मदसे उन्मत्त हुई जान पड़ती थी। उसका वस्त्र खिसक गया और उसे उस अवस्थामें देखकर ऋषिके मनमें कामवासना जाग उठी
તે ફરી નદીકાંઠે ઊભી રહી વસ્ત્ર બદલવા લાગી. તેના વસ્ત્ર ખસી ગયેલાં જોઈને ઋષિના મનમાં તરત જ કામના જાગી ઊઠી.
Verse 37
तत्र संसक्तमनसो भरद्वाजस्य धीमतः । ततोअस्य रेतश्नस्कन्द तदृषिद्रोण आदधे,परम बुद्धिमान् भरद्वाजजीका मन उस अप्सरामें आसक्त हुआ; इससे उनका वीर्य स्खलित हो गया। ऋषिने उस वीर्यको द्रोण (यज्ञकलश)-में रख दिया
ત્યાં બુદ્ધિમાન ભરદ્વાજનું મન તે અપ્સરામાં આસક્ત થયું. તેથી તેમનું વીર્ય સ્ખલિત થયું; ઋષિએ તેને દ્રોણ (યજ્ઞકલશ) માં રાખ્યું.
Verse 38
ततः समभवद् द्रोण: कलशे तस्य धीमत: । अध्यगीष्ट स वेदांश्न॒ वेदाड़ानि च सर्वश:,तब उन बुद्धिमान् महर्षिको उस कलशशसे जो पुत्र उत्पन्न हुआ, वह द्रोणसे जन्म लेनेके कारण द्रोण नामसे ही विख्यात हुआ। उसने सम्पूर्ण वेदों और वेदांगोंका अध्ययन किया
પછી તે બુદ્ધિમાન ઋષિના કલશમાંથી એક પુત્ર ઉત્પન્ન થયો. દ્રોણમાંથી જન્મ લેવાથી તે ‘દ્રોણ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. તેણે સર્વ વેદો તથા તમામ વેદાંગોનું અધ્યયન કર્યું.
Verse 39
अग्निवेशं महाभागं भरद्वाज: प्रतापवान् । प्रत्यपादयदाग्नेयमस्त्रमस्त्रविदां वर:,प्रतापी महर्षि भरद्वाज अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ थे। उन्होंने महाभाग अग्निवेशको आग्नेय अस्त्रकी शिक्षा दी थी
પ્રતાપી મહર્ષિ ભરદ્વાજ અસ્ત્રવિદ્યામાં શ્રેષ્ઠ હતા. તેમણે મહાભાગ અগ্নિવેશને આગ્નેય અસ્ત્રનું યથાવિધિ શિક્ષણ આપ્યું.
Verse 40
अग्नेस्तु जात: स मुनिस्ततो भरतसत्तम | भारद्वाजं तदाग्नेयं महास्त्र॑ प्रत्यपादयत्,जनमेजय! अग्निवेश मुनि साक्षात् अग्निके पुत्र थे। उन्होंने अपने गुरुपुत्र भरद्वाजनन्दन द्रोणको उस आग्नेय नामक महान् अस्त्रकी शिक्षा दी
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ જનમેજય! અગ્નિથી જન્મેલા તે મુનિએ ત્યારે ભારદ્વાજને ‘આગ્નેય’ નામનું મહાસ્ત્ર પ્રદાન કર્યું.
Verse 41
भरद्वाजसखा चासीत् पृषतो नाम पार्थिव: । तस्यापि द्रुपदो नाम तदा समभवत् सुत:,उन दिनों पृषत नामसे प्रसिद्ध एक भूपाल महर्षि भरद्वाजके मित्र थे। उन्हें भी उसी समय एक पुत्र हुआ, जिसका नाम द्रुपद था
વૈશંપાયન બોલ્યા—ભારદ્વાજ મુનિના મિત્ર પૃષત નામના એક રાજા હતા. એ જ સમયે તેમને પણ એક પુત્ર થયો, જેનું નામ દ્રુપદ પડ્યું.
Verse 42
स नित्यमाश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्थिव: । चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार क्षत्रियर्षभ:,वह राजकुमार क्षत्रियोंमें श्रेष्ठ था। वह प्रतिदिन भरद्वाज मुनिके आश्रममें जाकर द्रोणके साथ खेलता और अध्ययन करता था
વૈશંપાયન બોલ્યા—ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ એવો તે રાજકુમાર નિત્ય આશ્રમમાં જઈ દ્રોણ સાથે રમતો અને નિયમિત અભ્યાસ પણ કરતો હતો.
Verse 43
ततो व्यतीते पृषते स राजा द्रुपदो5भवत् | पज्चालेषु महाबाहुरुत्तरेषु नरेश्वर,नरेश्वर जनमेजय! पृषतकी मृत्यु हो जानेपर महाबाहु ट्रुपद उत्तर-पंचाल देशके राजा हुए
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે નરેશ જનમેજય! પૃષતના અવસાન પછી મહાબાહુ દ્રુપદ ઉત્તર-પાંચાલમાં રાજા બન્યા.
Verse 44
भरद्वाजो5पि भगवानारुरोह दिवं तदा । तत्रैव च वसन् द्रोणस्तपस्तेपे महातपा:,कुछ दिनों बाद भगवान् भरद्वाज भी स्वर्गवासी हो गये और महातपस्वी द्रोण उसी आश्रममें रहकर तपस्या करने लगे
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારે ભગવાન ભારદ્વાજ પણ સ્વર્ગે આરોહણ કર્યા. અને એ જ આશ્રમમાં રહી મહાતપસ્વી દ્રોણ તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યા.
Verse 45
वेदवेदाड़विद्वान् स तपसा दग्धकिल्बिष: । ततः पितृनियुक्तात्मा पुत्रलोभान्महायशा:,वे वेदों और वेदांगोंके विद्वान् तो थे ही, तपस्याद्वारा अपनी सम्पूर्ण पापराशिको दग्ध कर चुके थे। उनका महान् यश सब ओर फैल चुका था। एक समय पितरोंने उनके मनमें पुत्र उत्पन्न करनेकी प्रेरणा दी; अतः द्रोणाचार्यने पुत्रके लोभसे शरद्वानकी पुत्री कृपीको धर्मपत्नीके रूपमें ग्रहण किया। कृपी सदा अन्निहोत्र, धर्मानुष्ठान तथा इन्द्रियसंयममें उनका साथ देती थी
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તે વેદો અને વેદાંગોમાં વિદ્વાન હતો અને તપસ્યાથી પાપનો કલુષ દગ્ધ કરી દીધો હતો. તેની કીર્તિ મહાન હતી. પછી પિતૃઓની પ્રેરણાથી અને પુત્રલાભની ઇચ્છાથી પ્રેરિત થઈ, તે યશસ્વી પુરુષે સંતાનોત્પત્તિ તરફ મન વાળ્યું.
Verse 46
शारद्वतीं ततो भार्या कृपी द्रोणो5न्वविन्दत । अन्निहोत्रे च धर्मे च दमे च सततं रताम्,वे वेदों और वेदांगोंके विद्वान् तो थे ही, तपस्याद्वारा अपनी सम्पूर्ण पापराशिको दग्ध कर चुके थे। उनका महान् यश सब ओर फैल चुका था। एक समय पितरोंने उनके मनमें पुत्र उत्पन्न करनेकी प्रेरणा दी; अतः द्रोणाचार्यने पुत्रके लोभसे शरद्वानकी पुत्री कृपीको धर्मपत्नीके रूपमें ग्रहण किया। कृपी सदा अन्निहोत्र, धर्मानुष्ठान तथा इन्द्रियसंयममें उनका साथ देती थी
ત્યારબાદ દ્રોણે શરદ્વાનની પુત્રી કૃપીને પત્ની તરીકે સ્વીકારી. તે સદા અગ્નિહોત્ર, ધર્માચરણ અને ઇન્દ્રિયસંયમમાં રત રહેતી હતી.
Verse 47
अलभद् गौतमी पुत्रमश्वत्थामानमेव च । स जातमात्रो व्यनदद् यथैवोच्चै:श्रवा हय:,गौतमी कृपीने द्रोणसे अश्वत्थामा नामक पुत्र प्राप्त किया। उस बालकने जन्म लेते ही उच्चै:श्रवा घोड़ेके समान शब्द किया
ગૌતમી (કૃપી) ને અશ્વત્થામા નામનો પુત્ર થયો. તે બાળક જન્મતાં જ ઉચ્ચૈઃશ્રવા ઘોડા જેવો નાદ કરીને રડ્યો.
Verse 48
तच्छुत्वान्तहितं भूतमन्तरिक्षस्थमब्रवीत् । अश्वस्येवास्य यत् स्थाम नदत: प्रदिशो गतम्,उसे सुनकर अन्तरिक्षमें स्थित किसी अदृश्य चेतनने कहा--“इस बालकके चिल्लाते समय अश्वके समान शब्द सम्पूर्ण दिशाओंमें गूँज उठा है; अतः यह अअश्वत्थामा नामसे ही प्रसिद्ध होगा।” उस पुत्रसे भरद्वाजनन्दन द्रोणको बड़ी प्रसन्नता हुई
આ સાંભળીને અંતરિક્ષમાં સ્થિત એક અદૃશ્ય સત્તાએ કહ્યું—“આ બાળકના રોદનમાં અશ્વ સમાન બળ છે; તેની ધ્વનિ સર્વ દિશાઓમાં વ્યાપી ગઈ છે.”
Verse 49
अश्वृत्थामैव बालो<यं तस्मान्नाम्ना भविष्यति । सुतेन तेन सुप्रीतो भारद्वाजस्ततो5भवत्,उसे सुनकर अन्तरिक्षमें स्थित किसी अदृश्य चेतनने कहा--“इस बालकके चिल्लाते समय अश्वके समान शब्द सम्पूर्ण दिशाओंमें गूँज उठा है; अतः यह अअश्वत्थामा नामसे ही प्रसिद्ध होगा।” उस पुत्रसे भरद्वाजनन्दन द्रोणको बड़ी प्रसन्नता हुई
“અતઃ આ બાળક અશ્વત્થામા નામથી જ પ્રસિદ્ધ થશે.” આ સાંભળીને ભરદ્વાજનંદન દ્રોણ તે પુત્રથી અત્યંત પ્રસન્ન થયો.
Verse 50
तत्रैव च वसन् धीमान् धर्नुर्वेदपरो5भवत् | स शुश्राव महात्मानं जामदग्न्यं परंतपम्,बुद्धिमान् द्रोण उसी आश्रममें रहकर धरनुर्वेदका अभ्यास करने लगे। राजन्! किसी समय उन्होंने सुना कि “महात्मा जमदग्निनन्दन परशुरामजी इस समय सर्वज्ञ एवं सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ हैं तथा शत्रुओंको संताप देनेवाले वे विप्रवर ब्राह्मणोंको अपना सर्वस्व दान करना चाहते हैं
એ જ આશ્રમમાં રહીને બુદ્ધિમાન દ્રોણ ધનુર્વેદમાં સંપૂર્ણ રીતે તત્પર થયો. સમય જતાં તેણે મહાત્મા જામદગ્ન્ય પરશુરામની કીર્તિ સાંભળી—શત્રુઓને સંતાપ આપનાર, સર્વજ્ઞ અને સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ; અને તે વિપ્રવર બ્રાહ્મણોને પોતાનું સમગ્ર શસ્ત્ર-વૈભવ દાન કરવા ઇચ્છે છે।
Verse 51
सर्वज्ञानविदं विप्र॑ सर्वशस्त्रभूृतां वरम् । ब्राह्मणेभ्यस्तदा राजन् दित्सन्तं वसु सर्वश:,बुद्धिमान् द्रोण उसी आश्रममें रहकर धरनुर्वेदका अभ्यास करने लगे। राजन्! किसी समय उन्होंने सुना कि “महात्मा जमदग्निनन्दन परशुरामजी इस समय सर्वज्ञ एवं सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ हैं तथा शत्रुओंको संताप देनेवाले वे विप्रवर ब्राह्मणोंको अपना सर्वस्व दान करना चाहते हैं
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન! તે સમયે આશ્રમમાં રહેતા અને ધનુર્વેદસિદ્ધિ માટે તત્પર બુદ્ધિમાન દ્રોણે સાંભળ્યું કે જામદગ્નિનંદન પરશુરામ સર્વવિદ્યાવિદ્, સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે અને તે બ્રાહ્મણોને પોતાનું સમગ્ર ધન-વૈભવ સર્વથા દાન કરવા ઇચ્છે છે।
Verse 52
स रामस्य धनुर्वेदं दिव्यान्यस्त्राणि चैव ह । श्रुत्वा तेषु मनश्नक्रे नीतिशास्त्रे तथैव च,द्रोणने यह सुनकर कि परशुरामजीके पास सम्पूर्ण धनुर्वेद तथा दिव्यास्त्रोंका ज्ञान है, उन्हें प्राप्त करनेकी इच्छा की। इसी प्रकार उन्होंने उनसे नीति-शास्त्रकी शिक्षा लेनेका भी विचार किया
રામ (પરશુરામ) પાસે સંપૂર્ણ ધનુર્વેદ અને દિવ્યાસ્ત્રોનું જ્ઞાન છે એમ સાંભળીને દ્રોણે તે જ્ઞાન મેળવવાનો નિશ્ચય કર્યો. એ જ રીતે તેણે તેમની પાસેથી નીતિશાસ્ત્ર અને સદાચારનું શિક્ષણ લેવાનો પણ સંકલ્પ કર્યો।
Verse 53
ततः स व्रतिभि: शिष्यैस्तपोयुक्तैर्महातपा: । वृत: प्रायान्महाबाहुर्महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्,फिर ब्रह्मचर्यव्रतका पालन करनेवाले तपस्वी शिष्योंसे घिरे हुए महातपस्वी महाबाहु द्रोण परम उत्तम महेन्द्र पर्वतपर गये
પછી મહાતપસ્વી મહાબાહુ દ્રોણ, બ્રહ્મચર્યવ્રત પાળતા તપોયુક્ત શિષ્યોથી ઘેરાયેલો, પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહેન્દ્ર પર્વત તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 54
ततो महेन्द्रमासाद्य भारद्वाजो महातपा: । क्षान्तं दान्तममित्रघ्नमपश्यद् भूगुनन्दनम्,महेन्द्र पर्वतपर पहुँचकर महान् तपस्वी द्रोणने क्षमा एवं शम-दम आदि गुणोंसे युक्त शत्रुनाशक भृगुनन्दन परशुरामजीका दर्शन किया
પછી મહેન્દ્ર પર્વત પર પહોંચીને મહાતપસ્વી ભારદ્વાજ (દ્રોણ) એ ભૃગુનંદન પરશુરામના દર્શન કર્યા—તે ક્ષમાશીલ, ઇન્દ્રિયનિગ્રહી, શત્રુનાશક અને શમ-દમાદિ ગુણોથી યુક્ત હતા।
Verse 55
ततो द्रोणो वृत: शिष्यैरुपगम्य भगूद्धहम् । आचर्ख्यावात्मनो नाम जन्म चाजड्डिरस: कुले,तत्पश्चात् शिष्योंसहित द्रोणने भृगुश्रेष्ठ परशुरामजीके समीप जाकर अपना नाम बताया और यह भी कहा कि “मेरा जन्म आंगिरस कुलमें हुआ है'
ત્યારે દ્રોણ શિષ્યોથી ઘેરાઈ ભૃગુશ્રેષ્ઠ જમદગ્નિકુમાર પરશુરામ પાસે ગયો. તેણે પોતાનું નામ અને વંશપરિચય નિવેદન કરીને કહ્યું—“હું દ્રોણ છું; મારો જન્મ આંગિરસ કુળમાં થયો છે”—આ રીતે ગુરુસમક્ષ જવાની મર્યાદા મુજબ પરિચય આપ્યો।
Verse 56
निवेद्य शिरसा भूमौ पादौ चैवाभ्यवादयत् । ततस्तं सर्वमुत्सृूज्य वनं जिगमिषुं तदा
તેણે મસ્તક ભૂમિ પર ટેકવી અને ચરણોને વિધિવત્ અભિવાદન કરીને પ્રણામ કર્યો. પછી સર્વસ્વ ત્યજી તે સમયે જ વનમાં જવાની ઇચ્છાથી નીકળી પડ્યો।
Verse 57
जामदग्न्यं महात्मानं भारद्वाजोडब्रवीदिदम् | भरद्वाजात् समुत्पन्नं तथा त्वं मामयोनिजम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ભારદ્વાજે મહાત્મા જમદગ્નિકુમારને કહ્યું—“તમે ભરદ્વાજથી ઉત્પન્ન છો; તેમ જ મને પણ અયોનિજ (ગર્ભજન્મ ન થયેલો) જાણો।”
Verse 58
आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजर्षभ । इस प्रकार नाम और गोत्र बताकर उन्होंने पृथ्वीपर मस्तक टेक दिया और परशुरामजीके चरणोंमें प्रणाम किया। तदनन्तर सर्वस्व त्यागकर वनमें जानेकी इच्छा रखनेवाले महात्मा जमदग्निकुमारसे द्रोणने इस प्रकार कहा--दद्विजश्रेष्ठ! मैं महर्षि भरद्वाजसे उत्पन्न उनका अयोनिज पुत्र हूँ। आपको यह ज्ञात हो कि मैं धनकी इच्छासे आया हूँ। मेरा नाम द्रोण है” || ५६-५७ $ || तमब्रवीन्महात्मा स सर्वक्षत्रियमर्दन:,यह सुनकर समस्त क्षत्रियोंका संहार करनेवाले महात्मा परशुराम उनसे यों बोले --
દ્રોણે કહ્યું—“હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! મને દ્રોણ તરીકે જાણો. હું ધનની ઇચ્છાથી આવ્યો છું. હું મહર્ષિ ભરદ્વાજથી ઉત્પન્ન તેમનો અયોનિજ પુત્ર છું.” આ સાંભળી સર્વ ક્ષત્રિયોને મર્દન કરનાર મહાત્મા પરશુરામે તેને ઉત્તર આપ્યો।
Verse 59
स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ यदिच्छसि वदस्व मे । एवमुक्तस्तु रामेण भारद्वाजोडब्रवीद् वच:,द्विजश्रेष्ठ! तुम्हारा स्वागत है। तुम जो कुछ भी चाहते हो, मुझसे कहो।” उनके इस प्रकार पूछनेपर भरद्वाजकुमार द्रोणने नाना प्रकारके धन-रत्नोंका दान करनेकी इच्छावाले, योद्धाओंमें श्रेष्ठ परशुरामसे कहा--“महान् व्रतका पालन करनेवाले महर्षे! मैं आपसे ऐसे धनकी याचना करता हूँ, जिसका कभी अन्त न हो”
પરશુરામ બોલ્યા—“હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તારો સ્વાગત છે. તને જે ઇચ્છા હોય તે મને કહો.” રામે આમ કહ્યે પછી ભરદ્વાજપુત્ર દ્રોણે કહ્યું—“મહાવ્રતધારી મહર્ષે! હું આપ પાસેથી એવા ધનની યાચના કરું છું જેનો કદી અંત ન આવે.”
Verse 60
राम॑ प्रहरतां श्रेष्ठ दित्सन्तं विविध वसु । अहं धनमनन्तं हि प्रार्थये विपुलव्रत,द्विजश्रेष्ठ! तुम्हारा स्वागत है। तुम जो कुछ भी चाहते हो, मुझसे कहो।” उनके इस प्रकार पूछनेपर भरद्वाजकुमार द्रोणने नाना प्रकारके धन-रत्नोंका दान करनेकी इच्छावाले, योद्धाओंमें श्रेष्ठ परशुरामसे कहा--“महान् व्रतका पालन करनेवाले महर्षे! मैं आपसे ऐसे धनकी याचना करता हूँ, जिसका कभी अन्त न हो”
વૈશંપાયન બોલ્યા— “હે રામ! શત્રુઓને પ્રહાર કરનારામાં શ્રેષ્ઠ, વિવિધ પ્રકારનું ધન દાન કરવા ઇચ્છુક! મહાવ્રતધારી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ! હું આપ પાસે એવું ધન માગું છું જેનો કદી અંત ન હોય।”
Verse 61
राम उवाच हिरण्यं मम यच्चान्यद् वसु किंचिदिह स्थितम् | ब्राह्मणेभ्यो मया दत्तं सर्वमेतत् तपोधन,परशुरामजी बोले--तपोधन! मेरे पास यहाँ जो कुछ सुवर्ण तथा अन्य प्रकारका धन था, वह सब मैंने ब्राह्मणोंको दे दिया। इसी प्रकार ग्राम और नगरोंकी पंक्तियोंसे सुशोभित होनेवाली समुद्रपर्यन्त यह सारी पृथ्वी महर्षि कश्यपको दे दी है
રામ બોલ્યા— “તપોધન! અહીં મારી પાસે જે કંઈ સોનું તથા અન્ય ધન હતું, તે બધું મેં બ્રાહ્મણોને દાન કરી દીધું છે।”
Verse 62
तथैवेयं धरा देवी सागरान्ता सपत्तना । कश्यपाय मया दत्ता कृत्स्ना नगरमालिनी,परशुरामजी बोले--तपोधन! मेरे पास यहाँ जो कुछ सुवर्ण तथा अन्य प्रकारका धन था, वह सब मैंने ब्राह्मणोंको दे दिया। इसी प्रकार ग्राम और नगरोंकी पंक्तियोंसे सुशोभित होनेवाली समुद्रपर्यन्त यह सारी पृथ्वी महर्षि कश्यपको दे दी है
રામ (પરશુરામ) બોલ્યા— “એ જ રીતે સમુદ્રપર્યંત વિસ્તરેલી, ગામ-નગરોની માળાથી શોભિત આ સમગ્ર ધરા-દેવી પણ મેં મહર્ષિ કશ્યપને સંપૂર્ણ રીતે દાન કરી છે।”
Verse 63
शरीरमात्रमेवाद्य ममेदमवशेषितम् | अस्त्राणि च महाहाणि शस्त्राणि विविधानि च,अब मेरा यह शरीरमात्र बचा है। साथ ही नाना प्रकारके बहुमूल्य अस्त्र-शस्त्रोंका ज्ञान अवशिष्ट है
રામ બોલ્યા— “આજે મારા માટે માત્ર આ શરીર જ બાકી રહ્યું છે; પરંતુ નાનાં પ્રકારનાં મહાબલી અસ્ત્ર-શસ્ત્રોનું જ્ઞાન હજી અવશેષ છે।”
Verse 64
अस्त्राणि वा शरीरं वा वरयैतन्मयोद्यतम् | वृणीष्व किं प्रयच्छामि तुभ्यं द्रोण वदाशु तत्,अतः तुम अस्त्र-शस्त्रोंका ज्ञान अथवा यह शरीर माँग लो। इसे देनेके लिये मैं सदा प्रस्तुत हूँ। द्रोण! बोलो, मैं तुम्हें क्या दूँ? शीघ्र उसे कहो
રામ બોલ્યા— “અસ્ત્રવિદ્યા લો અથવા આ શરીર જ માગો—તે આપવા હું સદા તૈયાર છું. દ્રોણ! કહો, હું તમને શું આપું? તરત કહો।”
Verse 65
द्रोण उदाच अस्त्राणि मे समग्राणि ससंहाराणि भार्गव | सप्रयोगरहस्यानि दातुमर्हस्यशेषत:,द्रोणगने कहा--भूगुनन्दन! आप मुझे प्रयोग, रहस्य तथा संहारविधिसहित सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंका ज्ञान प्रदान करें
દ્રોણે કહ્યું—હે ભાર્ગવ! પ્રયોગના રહસ્યો તથા સંહાર-પ્રત્યાહારવિધિ સહિત સર્વ અસ્ત્ર-શસ્ત્રોનું સંપૂર્ણ જ્ઞાન એક પણ અછત રાખ્યા વિના મને આપો.
Verse 66
तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रादादस्त्राणि भार्गव: । सरहस्यव्रतं चैव धनुर्वेदमशेषत:,तब “तथास्तु” कहकर भृगुवंशी परशुरामजीने द्रोणको सम्पूर्ण अस्त्र प्रदान किये तथा रहस्य और व्रतसहित सम्पूर्ण धनुर्वेदका भी उपदेश किया
“તથાસ્તુ” કહી ભાર્ગવે તેને સર્વ અસ્ત્રો આપ્યાં; તેમજ રહસ્ય અને વ્રત સહિત સંપૂર્ણ ધનુર્વેદનું પણ ઉપદેશ આપ્યો.
Verse 67
प्रतिगृहा तु तत्सवव कृतास्त्रो द्विजसत्तम: | प्रियं सखायं सुप्रीतो जगाम द्रुपदं प्रति,वह सब ग्रहण करके द्विजश्रेष्ठ द्रोण अस्त्र-विद्याके पूरे पण्डित हो गये और अत्यन्त प्रसन्न हो अपने प्रिय सखा ट्रपदके पास गये
તે બધું સ્વીકારી દ્વિજશ્રેષ્ઠ દ્રોણ અસ્ત્રવિદ્યામાં સંપૂર્ણ પારંગત થયો; અને અત્યંત પ્રસન્ન થઈ પોતાના પ્રિય સખા દ્રુપદ પાસે ગયો.
Verse 128
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें भीमसेनके लौटनेसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ अद्ठाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત સંભવપર્વમાં ભીમસેનના પરત ફરવા સંબંધિત એકસો અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 129
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि द्रोणस्य भार्गवादस्त्रप्राप्तौ ऊनत्रिंशदधिकशततमो<ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત સંભવપર્વમાં ભાર્ગવ પાસેથી દ્રોણને અસ્ત્રપ્રાપ્તિ વિષયક એકસો ઓગણત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત.
Verse 2336
वृष्णयश्च नृपाश्चान्ये नानादेशसमागता: । वृष्णिवंशी तथा भिन्न-भिन्न देशोंसे आये हुए अन्य नरेश भी उनसे धरनुर्वेदकी शिक्षा लेते थे
વૃષ્ણિઓ તથા અન્ય રાજાઓ પણ અનેક દેશોમાંથી એકત્ર થઈ, તેમની પાસે ધનુર્વેદનું શિક્ષણ લેતા હતા.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether state authority may be used to engineer a rival’s displacement under a lawful-looking administrative measure, despite awareness that the intent is ethically compromised and risks violating norms of equal kin-treatment.
Legitimacy is a moral-political asset: a ruler’s stability depends on public trust, prior benefaction, and credible fairness; policies motivated by internal fear or factional desire tend to require escalating rationalizations and institutional manipulation.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is diagnostic rather than devotional, illustrating how counsel, reputation, and ethical self-awareness interact in high-stakes governance decisions.