Shloka 29
Adhyāya 125: Raṅga-pradarśana — Arjuna’s Entry and Astric Demonstration (रङ्गप्रदर्शनम्)
वैशम्पायन उवाच (ऋषयस्तान् समाश्चास्य पाण्डवान् सत्यविक्रमान् | ऊचुः कुन्तीं च माद्रीं च समाश्वास्य तपस्विन: ।।
vaiśampāyana uvāca |
ṛṣayastān samāśvāsya pāṇḍavān satyavikramān |
ūcuḥ kuntīṃ ca mādrīṃ ca samāśvāsya tapaspinaḥ ||
subhage bālaputre tu na martavyaṃ kathaṃcana |
pāṇḍavān api neṣyāmaḥ kururāṣṭraṃ paraṃtapān ||
adharmeṣv arthajāteṣu dhṛtarāṣṭro hi lobhavān |
sa kadācit na varteta pāṇḍaveṣu yathāvidhi ||
kuntīyā vṛṣṇayo nāthāḥ kuntibhojas tathaiva ca |
mādrīyā balināṃ śreṣṭhaḥ śalyo bhrātā mahārathaḥ ||
bhartṛā tu maraṇaṃ sārthaṃ phalavannātra saṃśayaḥ |
yuvābhyāṃ duṣkaraṃ caitad vadanti dvijapuṅgavāḥ ||
mṛte bhartari yā sādhvī brahmacaryavrate sthitā |
yamaiś ca niyamaiḥ śrāntā manovākkāyajaiḥ śubhaiḥ ||
vratopavāsaniyamaiḥ kṛcchraiś cāndrāyaṇādibhiḥ |
bhūśayyāṃ kṣāralavaṇavarjanaṃ caikabhojanam ||
yena kenāpi vidhinā dehaśoṣaṇatatparā |
dehapoṣaṇasaṃyuktā viṣayair hata-cetanā ||
dehavyayena narakaṃ mahad āpnoty asaṃśayam |
tasmāt saṃśoṣayed dehaṃ viṣayā nāśam āpnuyuḥ ||
bhartaraṃ cintayantī sā bhartare nistarec chubhā |
tāritaś cāpi bhartā syād ātmā putras tathaiva ca ||
tasmāj jīvitam evaitad yuvayor vidyate śobhanam ||
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તપસ્વી ઋષિઓએ સત્યપરાક્રમી પાંડવોને ધીરજ આપી અને કુંતી તથા માદ્રીને પણ આશ્વાસન આપીને કહ્યું— “સુભગે! તમારા પુત્રો હજી બાળ છે; તેથી કોઈ રીતે દેહત્યાગ ન કરવો. અમે શત્રુદમન પાંડવોને કુરુરાષ્ટ્રમાં પહોંચાડી દઈશું. ધૃતરાષ્ટ્ર અધર્મથી ઉપાર્જિત ધનનો અતિ લોભી છે; તેથી તે પાંડવો સાથે કદી પણ યોગ્ય રીતે વર્તશે નહીં. કુંતીના રક્ષક વૃષ્ણિવંશીયો અને રાજા કુંતિભોજ છે; અને માદ્રીનો ભાઈ બલવાનમાં શ્રેષ્ઠ મહારથી શલ્ય છે. પતિ સાથે મરણ સ્વીકારવું મહાફલદાયક કહેવાય છે—એમાં સંશય નથી; પરંતુ તમારે બંને માટે તે અત્યંત દુષ્કર છે—એવું શ્રેષ્ઠ દ્વિજ કહે છે. પતિના અવસાન પછી જે સાધ્વી સ્ત્રી બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં સ્થિર રહે છે, યમ-નિયમોથી તથા મન-વાણી-કાયાના શુભ આચરણથી ક્લેશ સહે છે; કૃચ્છ્ર, ચાન્દ્રાયણ વગેરે વ્રત-ઉપવાસ-નિયમો કરે છે; ભૂમિ પર શયન કરે છે; ક્ષાર અને લવણનો ત્યાગ કરીને એકવાર ભોજન કરે છે—એ કોઈ પણ રીતે દેહને શોષવા તત્પર રહે છે, જેથી વિષયવાસનાઓ નાશ પામે. પરંતુ વિષયસુખોથી ચેતના હારી ગયેલી અને માત્ર દેહપોષણમાં જ લાગેલી સ્ત્રી આ માનવદેહને વ્યર્થ નષ્ટ કરીને નિશ્ચયે મહાન નરક પામે છે. તેથી દેહને સંયમથી ‘શોષવો’ જોઈએ, જેથી વિષયકામનાઓ નાશ પામે. આ રીતે પતિનું સતત ચિંતન કરતી શુભા સ્ત્રી પતિનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે; અને પોતાને, પતિને તથા પુત્રને પણ તારતી છે. તેથી તમારે બંને માટે જીવિત રહેવું જ શોભન છે.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The seers argue that, though dying with one’s husband is praised as meritorious, Kuntī and Mādrī should preserve life for the sake of their young sons and the continuity of dharma. They emphasize disciplined widowhood—continence, austerity, and restraint of sense-desires—warning that indulgence and mere bodily nourishment leads to moral downfall and painful consequences.
After Pāṇḍu’s death, ascetic sages console Kuntī and Mādrī and advise them not to die. They promise to escort the Pāṇḍavas to the Kuru realm, caution that Dhṛtarāṣṭra will not treat them properly due to greed, and point to the women’s external supports (Vṛṣṇis, Kuntibhoja, and Śalya). They then outline an ideal of disciplined conduct for a virtuous widow and conclude that living on to protect and raise the children is the best course.