Adhyaya 125
Adhyāya 125: Raṅga-pradarśana — Arjuna’s Entry and Astric Demonstration (रङ्गप्रदर्शनम्)
Upa-parva: Āstīka-parva (contextual segment: Martial Exhibition at the Kuru arena)
Vaiśaṃpāyana describes a polarized assembly whose affection divides between the Kuru prince and Bhīma, producing loud, ocean-like tumult. Observing the risk of disorder, Bhāradvāja’s son Aśvatthāman restrains the two champions, preventing a confrontation born of arena-provocation. Drona then enters the arena, silences the instruments, and directs attention to Arjuna (Phalguna), praised as foremost among weapon-knowers and likened to divine prowess. Arjuna appears with auspicious rites completed, equipped with bow, full quiver, and golden armor, prompting renewed acclaim; Kuntī’s emotional response is noted. Dhṛtarāṣṭra asks Vidura about the uproar; Vidura identifies Arjuna and explains the cause. The chapter proceeds to a technical display of astras: elemental emissions (fire, water, wind, rain-clouds), entry into the earth, creation of mountains, and disappearance through an antardhāna weapon, alongside rapid transformations of position and scale. Precision archery follows—multiple arrows released with single-shot continuity, and repeated hits on moving targets—culminating in a comprehensive exhibition across sword, bow, and mace. As the crowd quiets, a new thunder-like sound arises at the gate; spectators turn, and Drona is seen encircled by the five Pāṇḍavas, while Aśvatthāman restrains the armed, rising Duryodhana, containing the next surge of confrontation.
Chapter Arc: उत्तरफाल्गुनी के शुभ मुहूर्त में, वन-आश्रम के भीतर ब्राह्मण-भोज और स्वस्तिवाचन की हलचल के बीच, नियति चुपचाप पाण्डु के द्वार पर आ खड़ी होती है—कुन्ती क्षणभर के लिए असावधान होती है। → फल-पुष्पों से लदे पलाश, तिलक, आम, चम्पक, पारिभद्रक आदि वृक्षों से भरे वन का सौंदर्य एक ओर है, और दूसरी ओर शाप-बंधित पाण्डु का भीतर-भीतर बढ़ता आकर्षण। धर्मात्मा राजा अपनी पत्नी माद्री के साथ संगम करता है—पर ‘कालधर्म’ (नियत-नियम) के विरुद्ध उठाया गया यह कदम शाप को जाग्रत कर देता है। → शाप का फल तत्क्षण उतरता है: पाण्डु का प्राणान्त। शोक-विह्वल माद्री कुन्ती से विनती करती है कि वह अकेली लौटे और बालकों को संभाले; फिर वह अपने पति की चिता पर आरूढ़ होकर सतीत्व का व्रत चुनती है—चिताग्नि में प्रवेश ही अध्याय का दहकता शिखर है। → तपस्वी ऋषि कुन्ती और माद्री को (और विशेषतः कुन्ती को) धैर्य बँधाते हैं—‘बालपुत्रा’ कुन्ती को जीवित रहकर पुत्रों की रक्षा करनी है। पुरोहित प्रेतकर्म में पारंगत होकर तिल, घृत, दधि, तण्डुल, उदकुम्भ आदि से विधिवत अन्त्येष्टि-क्रियाएँ आरम्भ कराता है। → पाण्डु-माद्री के दाह-संस्कार के बाद अब प्रश्न शेष है—वन में जन्मे ये बालक किसके संरक्षण में, किस मार्ग से, और किस अधिकार के साथ हस्तिनापुर की राजनीति में लौटेंगे?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २३ श्लोक मिलाकर कुल ५५ श्लोक हैं) है ० बक। ] अतिफऑशाड< चतुर्विशर्त्याधकशततमो< ध्याय: राजा पाण्डुकी मृत्यु और माद्रीका उनके साथ चितारोहण वैशम्पायन उवाच दर्शनीयांस्तत: पुत्रान् पाण्डु: पज्च महावने । तान् पश्यन् पर्वते रम्ये स्वबाहुबलमाश्रित:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જનમેજય! ત્યારબાદ તે મહાવનમાં રમ્ય પર્વતશિખર પર પાંડુએ પોતાના પાંચ દર્શનીય પુત્રોને જોયા. તેમને નિહાળતાં, પોતાના જ બાહુબળના આશ્રયે સંતોષપૂર્વક ત્યાં નિવાસ કરવા લાગ્યા.
Verse 2
(पूर्णे चतुर्दशे वर्षे फाल्गुनस्य च धीमत: । तदा उत्तरफन्गुन्यां प्रवृत्ते स्वस्तिवाचने ।।
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—બુદ્ધિમાન ફાલ્ગુન (અર્જુન)ના ચૌદમા વર્ષ પૂર્ણ થતાં, ઉત્તરાફાલ્ગુની નક્ષત્રમાં સ્વસ્તિવાચન શરૂ થયું. એ સમયે કુંતી રક્ષણનું ધ્યાન ભૂલી બ્રાહ્મણભોજનમાં વ્યગ્ર થઈ; પુરોહિત સાથે પોતે જ બ્રાહ્મણોની સેવા કરવા લાગી. એ જ વેળાએ કામમોહિત પાંડુએ માદ્રીને બોલાવી. વસંતના મધુમાસમાં, જ્યારે પુષ્પોથી ભરેલું વન સર્વ પ્રાણીઓને મોહી રહ્યું હતું, રાજા પત્ની સાથે વનમાં વિહાર કરવા લાગ્યા.
Verse 3
पलाशैस्तिलकैश्षूतैश्वम्पकैः पारिभद्रकै: । अन्यैश्न बहुभिव॑क्षे: फलपुष्पसमृद्धिभि:
પલાશ, તિલક, આંબો, ચંપક, પારિભદ્રક તથા અન્ય અનેક વૃક્ષો ફળ-ફૂલની સમૃદ્ધિથી ભરપૂર હતાં; તેથી તે વનની શોભા વધતી હતી.
Verse 4
जलस्थानैश्व विविधै: पप्मिनीभिश्न शोभितम् | पाण्डोर्वनं तत् सम्प्रेक्ष्य प्रजज्ञे हूदि मन्मथ:
વિવિધ જળાશયો અને કમળોથી શોભિત તે વનને જોઈ પાંડુના હૃદયમાં મન્મથ (કામ) જાગ્યો.
Verse 5
प्रहृष्मनसं तत्र विचरन्तं यथामरम् । त॑ माद्रयनुजगामैका वसनं बिभ्रती शुभम्,वे मनमें हर्षोल्लास भरकर देवताकी भाँति वहाँ विचर रहे थे। उस समय माद्री सुन्दर वस्त्र पहने अकेली उनके पीछे-पीछे जा रही थी
ત્યાં તેઓ હર્ષથી ઉલ્લાસિત મનથી દેવતાની જેમ વિહાર કરતા હતા. તે સમયે શુભ વસ્ત્ર ધારણ કરેલી માદ્રી એકલી જ તેમના પાછળ પાછળ ચાલતી હતી.
Verse 6
समीक्षमाण: स तु तां वयःस्थां तनुवाससम् | तस्य काम: प्रववृथे गहने5ग्निरिवोद्गत:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પાતળાં વસ્ત્ર ધારણ કરેલી તે યુવાન સ્ત્રીને જોતા જ પાંડુના હૃદયમાં કામની જ્વાળા ભભૂકી ઊઠી; જાણે ઘન વનમાં અચાનક દાવાગ્નિ પ્રગટ્યો હોય તેમ।
Verse 7
रहस्येकां तु तां दृष्टवा राजा राजीवलोचनाम् । न शशाक नियमन्तुं तं कामं कामवशीकृत:,एकान्त प्रदेशमें कमलनयनी माद्रीको अकेली देखकर राजा कामका वेग रोक न सके, वे पूर्णतः: कामदेवके अधीन हो गये थे
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—એકાંતમાં કમળનયની માદ્રીને એકલી જોઈ રાજા કામવશ થઈ ગયો; તે કામના વેગને રોકી શક્યો નહીં।
Verse 8
तत एनां बलादू राजा निजग्राह रहो गताम् । वार्यमाणस्तया देव्या विस्फुरन्त्या यथाबलम्
ત્યારે એકાંતમાં મળેલી માદ્રીને રાજાએ બળપૂર્વક પકડી લીધી. દેવી માદ્રી યથાશક્તિ છૂટવા માટે ઝઝૂમતી રહી અને વારંવાર તેને અટકાવી વિરોધ કરતી રહી।
Verse 9
स तु कामपरीतात्मा तं शापं नान्वबुध्यत । माद्रीं मैथुनधर्मेण सो5न्वगच्छद् बलादिव
પરંતુ કામથી ઘેરાયેલા ચિત્તવાળા રાજાએ તે શાપનું ધ્યાન ન કર્યું; જાણે કોઈ બળથી ધકેલાતા હોય તેમ, તે માદ્રી પાસે મૈથુનધર્મની ઇચ્છાથી આગળ વધ્યો।
Verse 10
जीवितान्ताय कौरव्य मन्मथस्य वशं गत: । शापजं भयमुत्सृज्य विधिना सम्प्रचोदित:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે કૌરવ્ય! તે મન્મથના વશમાં પડી ગયો હતો. શાપથી ઉપજેલા ભયને ત્યજી અને વિધિના પ્રેરણાથી આગળ ધપાઈ, તેણે એવું કર્મ કર્યું કે જે તેના જીવનના અંતનું કારણ બન્યું।
Verse 11
तस्य कामात्मनो बुद्धि: साक्षात् कालेन मोहिता । सम्प्रमथ्येन्द्रियग्रामं प्रणष्टा सह चेतसा
કામવશ થયેલા તેના મનની બુદ્ધિ સాక్షાત્ કાળ (વિધિ) દ્વારા મોહિત થઈ ગઈ. ઇન્દ્રિયોના સમગ્ર સમૂહને ઉથલપાથલ કરીને મથ્યા પછી, તે બુદ્ધિ ચેતના અને વિચારશક્તિ સહિત નષ્ટ થઈ ગઈ.
Verse 12
स तया सह संगम्य भार्यया कुरुनन्दन: । पाण्डु: परमधर्मात्मा युयुजे कालधर्मणा,कुरुकुलको आनन्दित करनेवाले परम धर्मात्मा महाराज पाण्डु इस प्रकार अपनी धर्मपत्नी माद्रीसे समागम करके कालके गालमें पड़ गये
કુરુકુલને આનંદિત કરનાર પરમ ધર્માત્મા પાંડુ, પત્ની સાથે સંગમ કરીને, કાળધર્મના નિયમથી મૃત્યુ સાથે જોડાઈ ગયો.
Verse 13
ततो माद्री समालिड्र्य राजानं गतचेतसम् । मुमोच दुःखजं शब्दं पुन: पुनरतीव हि,तब माद्री राजाके शवसे लिपटकर बार-बार अत्यन्त दुःखभरी वाणीमें विलाप करने लगी
પછી માદ્રીએ ચેતનાવિહિન રાજાને આલિંગન કરીને, વારંવાર અત્યંત દુઃખમાંથી ઉપજેલો કરુણ રોદન કર્યો.
Verse 14
सह पुत्रैस्तत: कुन्ती माद्रीपुत्रो च पाण्डवौ । आज म्मु: सहितास्तत्र यत्र राजा तथागत:
પછી પુત્રો સહિત કુંતી અને માદ્રીના બંને પાંડવપુત્રો—બધા સાથે ત્યાં પહોંચ્યા, જ્યાં રાજા પાંડુ નિર્જીવ અવસ્થામાં પડ્યો હતો.
Verse 15
ततो माद्रयत्रवीद् राजन्नार्ता कुन्तीमिदं वच: । एकैव त्वमिहागच्छ तिष्ठन्त्वत्रैव दारका:,जनमेजय! यह देख शोकातुर माद्रीने कुन्तीसे कहा--“बहिन! आप अकेली ही यहाँ आयें। बच्चोंको वहीं रहने दें”
પછી, હે રાજન, શોકથી વ્યાકુળ માદ્રીએ કુંતીને આ વચન કહ્યું—“બહેન, તું એકલી જ અહીં આવ; બાળકો અહીં જ રહેવા દે.”
Verse 16
तच्छुत्वा वचन तस्यास्तत्रैवाधाय दारकान् । हताहमिति विक्रुश्य सहसैवाजगाम सा
તેના વચન સાંભળીને કુંતીએ ત્યાં જ બાળકોને રોકી દીધા અને “હાય! હું નાશ પામી!” એમ આર્તનાદ કરતી તત્કાળ માદ્રી પાસે દોડી ગઈ.
Verse 17
दृष्टवा पाण्डुं च माद्रीं च शयानौ धरणीतले । कुन्ती शोकपरीताज़्ी विललाप सुदु:ःखिता
આવીને તેણે પાંડુ અને માદ્રીને ધરતી પર પડેલા જોયા. તે જોઈ કુંતી શોકથી વ્યાપ્ત થઈ અત્યંત દુઃખિત બની અને વિલાપ કરવા લાગી.
Verse 18
रक्ष्यमाणो मया नित्यं वीर: सततमात्मवान् । कथं त्वामत्यतिक्रान्त: शापं जानन् वनौकस:
માદ્રી! હું સદા તે વીર અને આત્મસંયમી રાજાની રક્ષા કરતી આવી છું; તો પણ વનવાસી ઋષિના શાપને જાણતાં હોવા છતાં તેમણે સંયમ તોડી તારા સાથે બળપૂર્વક સમાગમ કેવી રીતે કર્યો?
Verse 19
ननु नाम त्वया माद्रि रक्षितव्यो नराधिप: । सा कथ॑ं लोभितवती विजने त्वं नराधिपम्,'माद्री! तुम्हें तो महाराजकी रक्षा करनी चाहिये थी। तुमने एकान्तमें उन्हें लुभाया क्यों?
માદ્રી! તારે તો નરાધિપની રક્ષા કરવી જોઈએ હતી; તો પછી એકાંતમાં તું તેમને લોભાવ્યા કેમ?
Verse 20
कथं दीनस्य सततं त्वामासाद्य रहोगताम् | त॑ विचिन्तयत:ः शापं प्रहर्ष. समजायत
તે તો શાપનું ચિંતન કરતાં સદા દીન અને ઉદાસ રહેતા; તો પછી એકાંતમાં તને પામી તેમના મનમાં કામજનિત હર્ષ કેવી રીતે ઉપજ્યો?
Verse 21
धन्या त्वमसि बाह्नलीकि मत्तो भाग्यतरा तथा | दृष्टवत्यसि यद् वक्त्रं प्रह्ृष्टस्य महीपते:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે બાહ્નલીક રાજકુમારી! તું ધન્ય છે, મારી કરતાં પણ વધુ ભાગ્યવતી છે; કારણ કે હર્ષથી તેજસ્વી મહારાજના મુખચંદ્રનું તું દર્શન કર્યું છે.
Verse 22
माद्रयुवाच विलपन्त्या मया देवि वार्यमाणेन चासकृत् । आत्मा न वारितो<नेन सत्यं दिष्टं चिकीर्षणा
માદ્રી બોલી—હે મહારાણી! હું રડતી-વિલપતી વારંવાર મહારાજને રોકવા પ્રયત્ન કરતી રહી; પરંતુ તેઓ પોતાને રોકી શક્યા નહીં. મોહવશ તેઓ જાણે શાપજન્ય, વિધિલિખિત દુર્ભાગ્યને સત્ય કરવા ઇચ્છતા હતા.
Verse 23
वैशम्पायन उवाच (तस्यास्तद् वचन श्रुत्वा कुन्ती शोकाग्नितापिता । पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुम: ।।
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—માદ્રીના વચન સાંભળીને શોકાગ્નિથી દગ્ધ કુન્તી મૂળ કાપેલા વૃક્ષની જેમ અચાનક ધરતી પર પડી ગઈ. મૂર્છાથી ગ્રસ્ત થઈ તે નિશ્ચેષ્ટ પડી રહી; હલનચલન પણ ન કરી શકી. માદ્રીએ તેને ઉઠાવી, “આવો, આવો” કહી કૌરવરાજ પાંડુનું દર્શન કરાવ્યું. કુન્તી ઊભી થઈ ફરી રાજાના ચરણોમાં પડી. તેમના મુખ પર મંદ સ્મિત હતું, જાણે તેઓ હમણાં જ કંઈ કહેવા જતાં હોય. ત્યારે મોહવશ કુન્તીએ તેમને હૃદયથી ચાંપીને વ્યાકુલ ઇન્દ્રિયોથી કરુણ વિલાપ કર્યો. માદ્રીએ પણ રાજાને આલિંગન કરીને વિલાપ કર્યો.
Verse 24
अन्विष्यामीह भर्तारिमहं प्रेतवशं गतम् | उत्तिष्ठ त्वं विसृज्यैनमिमान् पालय दारकान्
કુન્તી બોલી—મૃત્યુના વશમાં ગયેલા મારા પતિનું હું અહીં જ અનુગમન કરીશ. તું ઊઠ, તેમને છોડીને આ બાળકોનું પાલન કર. પુત્રો પ્રાપ્ત થતાં મારું લોકિક પ્રયોજન પૂર્ણ થયું છે; હવે હું પતિ સાથે ચિતામાં જઈ ‘વીરપત્ની’નું પદ ઇચ્છું છું.
Verse 25
माद्रयुवाच अहमेवानुयास्यामि भर्तारमपलायिनम् । न हि तृप्तास्मि कामानां ज्येष्ठा मामनुमन्यताम्
માદ્રી બોલી—યુદ્ધભૂમિમાં કદી પીઠ ન બતાવનાર મારા પતિદેવનું અનુગમન હું જ કરીશ. તેમના સાથેના કામસુખથી હું તૃપ્ત થઈ નથી. તમે જ્યેષ્ઠા છો; તેથી મને અનુમતિ આપો.
Verse 26
मां चाभिगम्य क्षीणो5यं कामाद् भरतसत्तम: । तमुच्छिन्द्यामस्य कामं कथं नु यमसादने
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“મારી પાસે આવી મારી સાથે સંયોગ કરીને આ ભરતશ્રેષ્ઠ કામથી ક્ષીણ થઈ નાશ પામ્યો. તો યમસદનમાં હું તેની તે કામતૃષ્ણાને કેવી રીતે કાપી ને અંત કરું?”
Verse 27
न चाप्यहं वर्तयन्ती निर्विशेषं सुनेषु ते । वृत्तिमार्ये चरिष्यामि स्पृशेदेनस्तथा च माम्,आये! मैं आपके पुत्रोंके साथ अपने सगे पुत्रोंकी भाँति बर्ताव नहीं कर सकूँगी। उस दशामें मुझे पाप लगेगा
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“આર્યે! તમારા પુત્રોમાં રહીને હું તેમને મારા પોતાના પુત્રો જેવી સમાન અને નિષ્પક્ષ મમતા આપી શકીશ નહીં. જો બળજબરીથી તેમ કરું તો મને પાપદોષ લાગશે.”
Verse 28
तस्मान्मे सुतयो: कुन्ति वर्तितव्यं स्वपुत्रवत् मां च कामयमानो<यं राजा प्रेतवशं गत:
અતઃ, હે કુંતી, મારા પુત્રોને પણ તારા પોતાના પુત્રો સમાન જ વર્તન કરીને પોષણ કર. આ રાજા મને જ ઇચ્છતો મૃત્યુના વશમાં ગયો; તેથી તું જીવિત રહી મારા પુત્રોના પણ તારા પુત્રો સમાન યોગક્ષેમનું પાલન કર.
Verse 29
वैशम्पायन उवाच (ऋषयस्तान् समाश्चास्य पाण्डवान् सत्यविक्रमान् | ऊचुः कुन्तीं च माद्रीं च समाश्वास्य तपस्विन: ।।
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તપસ્વી ઋષિઓએ સત્યપરાક્રમી પાંડવોને ધીરજ આપી અને કુંતી તથા માદ્રીને પણ આશ્વાસન આપીને કહ્યું— “સુભગે! તમારા પુત્રો હજી બાળ છે; તેથી કોઈ રીતે દેહત્યાગ ન કરવો. અમે શત્રુદમન પાંડવોને કુરુરાષ્ટ્રમાં પહોંચાડી દઈશું. ધૃતરાષ્ટ્ર અધર્મથી ઉપાર્જિત ધનનો અતિ લોભી છે; તેથી તે પાંડવો સાથે કદી પણ યોગ્ય રીતે વર્તશે નહીં. કુંતીના રક્ષક વૃષ્ણિવંશીયો અને રાજા કુંતિભોજ છે; અને માદ્રીનો ભાઈ બલવાનમાં શ્રેષ્ઠ મહારથી શલ્ય છે. પતિ સાથે મરણ સ્વીકારવું મહાફલદાયક કહેવાય છે—એમાં સંશય નથી; પરંતુ તમારે બંને માટે તે અત્યંત દુષ્કર છે—એવું શ્રેષ્ઠ દ્વિજ કહે છે. પતિના અવસાન પછી જે સાધ્વી સ્ત્રી બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં સ્થિર રહે છે, યમ-નિયમોથી તથા મન-વાણી-કાયાના શુભ આચરણથી ક્લેશ સહે છે; કૃચ્છ્ર, ચાન્દ્રાયણ વગેરે વ્રત-ઉપવાસ-નિયમો કરે છે; ભૂમિ પર શયન કરે છે; ક્ષાર અને લવણનો ત્યાગ કરીને એકવાર ભોજન કરે છે—એ કોઈ પણ રીતે દેહને શોષવા તત્પર રહે છે, જેથી વિષયવાસનાઓ નાશ પામે. પરંતુ વિષયસુખોથી ચેતના હારી ગયેલી અને માત્ર દેહપોષણમાં જ લાગેલી સ્ત્રી આ માનવદેહને વ્યર્થ નષ્ટ કરીને નિશ્ચયે મહાન નરક પામે છે. તેથી દેહને સંયમથી ‘શોષવો’ જોઈએ, જેથી વિષયકામનાઓ નાશ પામે. આ રીતે પતિનું સતત ચિંતન કરતી શુભા સ્ત્રી પતિનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે; અને પોતાને, પતિને તથા પુત્રને પણ તારતી છે. તેથી તમારે બંને માટે જીવિત રહેવું જ શોભન છે.”
Verse 30
दारकेष्वप्रमत्ता च भवेथाशक्ष हिता मम । अतोजन्यन्न प्रपश्यामि संदेष्टव्यं हि किंचन
“બાળકો વિષે સાવચેત રહેજે અને તેમના હિતની ઇચ્છાથી કાળજીપૂર્વક તેમનું પાલન-પોષણ તથા રક્ષણ કરજે. આ સિવાય તને કહેવા જેવું મને બીજું કંઈ દેખાતું નથી.”
Verse 31
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा तं चिताग्निस्थं धर्मपत्नी नरर्षभम् । मद्रराजसुता तूर्णमन्वारोहदू यशस्विनी
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—આવું કહીને મદ્રરાજની પુત્રી, યશસ્વિની ધર્મપત્ની માદ્રી, ચિતાગ્નિમાં સ્થિત નરશ્રેષ્ઠ પાંડુના અનુસરણમાં તત્કાળ ચિતામાં આરોહણ કરી।
Verse 123
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत सम्भवपर्वमें पाण्डवोंकी उत्पत्तिविषयक एक सौ तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત સંભવપર્વમાં પાંડવોની ઉત્પત્તિ વિષયક એકસો ત્રેવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 124
(ततः पुरोहित: स्नात्वा प्रेतकर्मणि पारग: । हिरण्यशकलान्याज्यं तिलान् दधि च तण्डुलान् ।।
ત્યારબાદ પ્રેતકર્મમાં પારંગત પુરોહિત કાશ્યપે સ્નાન કરીને સોનાના ખંડ, ઘી, તલ, દહીં, ચોખા, પાણીથી ભરેલો ઘડો અને પરશુ વગેરે સામગ્રી એકત્ર કરી. તપસ્વી મુનિઓની સહાયથી અશ્વમેધની પવિત્ર અગ્નિ મંગાવી, શાસ્ત્રવિધિ અનુસાર ચારે તરફ વ્યવસ્થા કરીને, તેમણે દિવંગત પાંડુનો દાહ-સંસ્કાર કરાવ્યો. પછી નિષ્પાપ યુધિષ્ઠિરે ભાઈઓ સાથે નવા વસ્ત્ર ધારણ કરીને પુરોહિતની આજ્ઞા મુજબ ત્યાં જલાંજલિ અર્પણ કરી. શતશૃંગનિવાસી તપસ્વીઓ, ચારણો અને ઋષિઓએ તે પૂજ્ય રાજાના પરલોક-સંબંધિત સર્વ કૃત્યો વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કર્યા।
Frequently Asked Questions
The dilemma is governance of collective emotion: whether public admiration and rivalry are allowed to escalate into immediate confrontation, or are restrained by teacherly and institutional authority to preserve order and legitimacy.
Force and excellence are socially constructive only when disciplined; the chapter models how authority re-directs volatile public sentiment toward regulated demonstration, preventing factional pride from becoming immediate violence.
No explicit phalaśruti is stated here; its meta-function is structural—establishing Arjuna’s recognized competence and the court’s early mechanisms of conflict containment within the epic’s broader ethical causality.