Adhyaya 90

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सदाचारकथनं नामैकोननवतितमो ऽध्यायः सूत उवाच अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि यतीनामिह निश्चितम् प्रायश्चित्तं शिवप्रोक्तं यतीनां पापशोधनम्

આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘સદાચારકથન’ નામનો એકોણનવ્વદમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—હવે હું યતિઓ માટે નિશ્ચિત, શિવપ્રોક્ત પ્રાયશ્ચિત્ત કહું છું, જે યતિઓના પાપોનું શोधन કરે છે.

Verse 2

पापं हि त्रिविधं ज्ञेयं वाङ्मनःकायसंभवम् सततं हि दिवा रात्रौ येनेदं वेष्ट्यते जगत्

પાપ ત્રિવિધ જાણવું—વાણી, મન અને કાયાથી ઉત્પન્ન. દિવસ-રાત અવિરત એ જ પાપથી જગત ઢંકાય છે; જીવ પાશથી બંધાયેલા પશુ સમાન રહે છે, જ્યાં સુધી પતિ—શ્રીશિવ—ની શરણાગતિ ન લે.

Verse 3

तत्कर्मणा विनाप्येष तिष्ठतीति परा श्रुतिः क्षणमेवं प्रयोज्यं तु आयुष्यं तु विधारणम्

પરા શ્રુતિ કહે છે કે તે વિશેષ કર્મ વિના પણ આ (પ્રાણશક્તિ) સ્થિત રહે છે. તેથી એક ક્ષણ પણ આ રીતે જ વાપરવો—આયુષ્યના ધારણ અને સ્થિર સંરક્ષણ માટે.

Verse 4

भवेद्योगो ऽप्रमत्तस्य योगो हि परमं बलम् न हि योगात्परं किंचिन् नराणां दृश्यते शुभम्

અપ્રમત્ત અને સજાગ મનુષ્યમાં યોગ પ્રગટે છે; યોગ જ પરમ બળ છે. મનુષ્યો માટે યોગથી પર કોઈ શુભ કલ્યાણ દેખાતું નથી—જેમાં પાશછેદ થવાથી પશુ-જીવ પતિ પ્રભુ તરફ દોરી લેવાય છે.

Verse 5

तस्माद् योगं प्रशंसन्ति धर्मयुक्ता मनीषिणः अविद्यां विद्यया जित्वा प्राप्यैश्वर्यमनुत्तमम्

અતએવ ધર્મમાં સ્થિત મનીષીઓ યોગની પ્રશંસા કરે છે; કારણ કે તેઓ વિદ્યાથી અવિદ્યાને જીતીને અનુત્તમ ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 6

दृष्ट्वा परावरं धीराः परं गच्छन्ति तत्पदम् व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च

પરા-અવર બંનેથી પર એવા પરમ તત્ત્વને જોઈ ધીર પુરુષો તે પરમ પદને પામે છે. તેમ જ ભિક્ષુઓના વ્રતો અને તેમના ઉપવ્રતો (અનુશાસનો) પણ વર્ણવાયા છે.

Verse 7

एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते उपेत्य तु स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत्

તે નિયમોના એકેક ઉલ્લંઘન માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત છે. અને જો કામવશ કોઈ સ્ત્રી પાસે જાય, તો તેના માટે પણ યોગ્ય પ્રાયશ્ચિત્ત વિશેષ રીતે જણાવવું જોઈએ.

Verse 8

प्राणायामसमायुक्तं चरेत्सांतपनं व्रतम् ततश्चरति निर्देशात् कृच्छ्रं चान्ते समाहितः

પ્રાણાયામથી યુક્ત થઈ સાંતપન વ્રતનું આચરણ કરવું જોઈએ. ત્યારબાદ શાસ્ત્રના નિર્દેશ મુજબ કૃચ્છ્ર તપ પણ કરવો અને અંતે મનને સમાહિત રાખવું.

Verse 9

पुनर् आश्रमम् आगत्य चरेद्भिक्षुरतन्द्रितः न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः

ફરી આશ્રમમાં આવી ભિક્ષુએ અપ્રમાદી રહી વર્તવું જોઈએ. વિદ્વાનો કહે છે—ધર્મથી યુક્ત અસત્ય પણ ધર્મને હાનિ કરતું નથી, કારણ કે તે ધર્માર્થ હોય છે.

Verse 10

तथापि न च कर्तव्यं प्रसंगो ह्येष दारुणः अहोरात्रोपवासश् च प्राणायामशतं तथा

તથાપિ તે કરવું નહીં, કારણ કે આ પ્રસંગ અત્યંત દારુણ છે. તેના બદલે અહોરાત્ર ઉપવાસ કરવો અને તેમજ પ્રાણાયામના સો ચક્ર કરવા.

Verse 11

असद्वादो न कर्तव्यो यतिना धर्मलिप्सुना परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमप्युत

ધર્મની ઇચ્છા ધરાવતા યતિએ અસદ્વચન કરવું નહીં. અને પરમ આપત્તિમાં પણ ચોરી કરવી નહીં—તેનું અનુમોદન પણ નહીં.

Verse 12

इम्पोर्तन्चे ओफ़् पोस्सेस्सिओन् स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन् नास्त्यधर्म इति श्रुतिः हिंसा ह्येषा परा सृष्टा स्तैन्यं वै कथितं तथा

શ્રુતિ કહે છે—પરિગ્રહ (માલિકીની આસક્તિ)માંથી જન્મેલું ચૌર્ય કરતાં મોટો અધર્મ નથી. એવું ચૌર્ય પરમ હિંસા જ છે; તેથી તેને ‘સ્તૈન્ય’ અને મૂળથી ‘હિંસા’ કહેવાયું છે.

Verse 13

यदेतद्द्रविणं नाम प्राणा ह्येते बहिश्चराः स तस्य हरते प्राणान् यो यस्य हरते धनम्

જેને ‘ધન’ કહે છે, તે ખરેખર પ્રાણનો જ બહાર વહેતો પ્રવાહ છે. તેથી જે બીજાનું ધન હરે છે, તે તેના પ્રાણ હરે છે—પશુ (બંધ આત્મા)ના જીવનાધાર છીનવી પતિ શિવના ધર્મના વિરોધમાં પાશ (બંધન) વધારે છે.

Verse 14

एवं कृत्वा सुदुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः भूयो निर्वेदमापन्नश् चरेच्चान्द्रायणं व्रतम्

આ રીતે કરનાર દુષ્ટચિત્ત, વર્તનમાં ભંગાયેલો અને વ્રતચ્યૂત થયેલો—તે ફરી સાચા વૈરાગ્ય-પશ્ચાત્તાપ સાથે ચાન્દ્રાયણ વ્રત આચરે, જેથી પશુ (બંધ આત્મા)ના પાશ શિથિલ થઈ પતિ શિવના માર્ગે પાછો વળે.

Verse 15

विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः ततः संवत्सरस्यान्ते भूयः प्रक्षीणकल्मषः पुनर्निर्वेदमापन्नश् चरेद्भिक्षुरतन्द्रितः

શ્રુતિ કહે છે—શાસ્ત્રે દર્શાવેલી વિધિ પ્રમાણે એક વર્ષ સુધી આચરણ કરવું. પછી વર્ષના અંતે, કલ્મષ વધુ ક્ષીણ થયા પછી, ભિક્ષુ ફરી વૈરાગ્યમાં સ્થિર થઈ અપ્રમાદે ભિક્ષાવૃત્તિ ચાલુ રાખે.

Verse 16

अहिंसा सर्वभूतानां कर्मणा मनसा गिरा अकामादपि हिंसेत यदि भिक्षुः पशून् कृमीन्

કર્મ, મન અને વાણીથી સર્વ ભૂતો પ્રત્યે અહિંસાજ નિયમ છે; છતાં ભિક્ષુ ઇચ્છા વિના પણ પશુઓ કે કૃમિઓને ઇજા કરે તો તે વ્રતભંગી ગણાય. શિવકૃપા ઇચ્છતા પશુ (બંધ આત્મા) માટે આ સંયમ પાશ-છેદનનું દ્વાર છે અને પતિ શિવ તરફ વાળે છે.

Verse 17

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत चान्द्रायणमथापि वा स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि

ઇન્દ્રિયદૌર્બલ્યથી સ્ત્રીને જોઈ જો યતિ સ્ખલિત થાય, તો તેણે કઠોર ‘કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્ર’ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું, અથવા ‘ચાન્દ્રાયણ’ વ્રત આચરવું. આ તપથી પશુ-જીવ ઇન્દ્રિયસંયમ કરીને પાશ શિથિલ કરે છે અને ફરી પતિ—ભગવાન શિવ તરફ વળે છે।

Verse 18

तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश दिवा स्कन्नस्य विप्रस्य प्रायश्चित्तं विधीयते

અતએવ સોળ પ્રાણાયામ અવશ્ય ધારણ કરવા; દિવસે સ્ખલિત થયેલા બ્રાહ્મણ માટે આ જ પ્રાયશ્ચિત્ત વિધાન છે. આ શુદ્ધિસાધનાથી મલરૂપ પાશ શિથિલ થાય છે અને તે ફરી શિવપૂજાને યોગ્ય બને છે।

Verse 19

त्रिरात्रमुपवासाश् च प्राणायामशतं तथा रात्रौ स्कन्नः शुचिः स्नात्वा द्वादशैव तु धारणा

ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરવો અને સો પ્રાણાયામ પણ કરવા. પછી રાત્રે—જો સ્ખલિત થયો હોય—નિયમપૂર્વક શુચિ રહી સ્નાન કરીને બાર ધારણા (એકાગ્ર ધ્યાન) કરવી; આ શિવપૂજાનો સંયમ છે।

Verse 20

प्राणायामेन शुद्धात्मा विरजा जायते द्विजाः एकान्नं मधुमांसं वा अशृतान्नं तथैव च

હે દ્વિજોએ, પ્રાણાયામથી અંતઃકરણ શુદ્ધ થઈ રજોધૂળિથી રહિત બને છે. નિયમ મુજબ એકવાર ભોજન, અથવા (વિધિ હોય ત્યારે) મધુ-માંસ, તેમજ અશૃત અન્ન પણ ગ્રહણ કરવું—એથી યોગસ્થૈર્ય અને શિવભક્તિ પોષાય છે।

Verse 21

अभोज्यानि यतीनां तु प्रत्यक्षलवणानि च एकैकातिक्रमात्तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते

યતિઓ માટે કેટલાક આહાર નિષિદ્ધ છે—ખાસ કરીને સ્પષ્ટ લવણવાળા પદાર્થો. તેમાંના કોઈ એક નિયમનું પણ ઉલ્લંઘન થાય તો તેના માટે પ્રાયશ્ચિત્ત વિધાન છે—નિયમભંગની શુદ્ધિ અને શિવાનુગ્રહ માટે।

Verse 22

प्राजापत्येन कृच्छ्रेण ततः पापात्प्रमुच्यते व्यतिक्रमाश् च ये केचिद् वाङ्मनःकायसंभवाः

પ્રાજાપત્ય કૃચ્છ્ર વ્રતનું આચરણ કરવાથી મનુષ્ય પાપમાંથી મુક્ત થાય છે. વાણી, મન અને શરીરથી ઉત્પન્ન થયેલા જે કોઈ અતિક્રમ હોય, તે બધાથી પણ છૂટે છે.

Verse 23

सद्भिः सह विनिश्चित्य यद्ब्रूयुस्तत्समाचरेत्

સદ્જનો સાથે વિચારવિમર્શ કરીને તેઓ જે કહે, તે જ યથાવત્ આચરવું. ધર્મવિવેકના માર્ગદર્શન હેઠળ આ આચરણ પશુ (જીવ)ના પાશબંધને ઢીલો કરે છે અને પતિ—શિવને—પ્રસન્ન કરે છે.

Verse 24

चरेद्धि शुद्धः समलोष्टकाञ्चनः समस्तभूतेषु च सत्समाहितः स्थानं ध्रुवं शाश्वतमव्ययं तु परं हि गत्वा न पुनर्हि जायते

મનુષ્યે શુદ્ધ રહીને જીવવું, માટીના ઢગલા અને સોનાને સમાન માનવું, અને સર્વ ભૂતો પ્રત્યે સત્-સમાહિત ચિત્તે સ્થિર રહેવું. પતિ—શિવના—પરમ, ધ્રુવ, શાશ્વત અને અવ્યય ધામને પામી તે ફરી જન્મ લેતો નથી.