Adhyaya 86

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पञ्चाक्षरमाहात्म्यं नाम पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः जपाच्छ्रेष्ठतमं प्राहुर् ब्राह्मणा दग्धकिल्बिषाः विरक्तानां प्रबुद्धानां ध्यानयज्ञं सुशोभनम्

આ રીતે શ્રીલિંગ મહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં “પંચાક્ષર-માહાત્મ્ય” નામે છ્યાસી અધ્યાય. ઋષિઓ બોલ્યા—જેનાં પાપ દગ્ધ થઈ ગયા છે એવા બ્રાહ્મણો જપને સર્વોત્તમ સાધના કહે છે. વિરક્ત અને પ્રબુદ્ધ મહાત્માઓ માટે ધ્યાન-યજ્ઞ અતિ શોભન અને મંગલ ઉપાસના છે.

Verse 2

तस्माद्वदस्व सूताद्य ध्यानयज्ञमशेषतः विस्तारात्सर्वयत्नेन विरक्तानां महात्मनाम्

અતએવ, હે સૂત! હવે ધ્યાન-યજ્ઞ વિષે સંપૂર્ણ રીતે, વિસ્તારે અને સર્વ પ્રયત્નથી કહો—વિરક્ત મહાત્માઓના હિતાર્થે.

Verse 3

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनां दीर्घसत्त्रिणाम् रुद्रेण कथितं प्राह गुहां प्राप्य महात्मनाम्

દીર્ઘસત્ર કરનાર તે મુનિઓના વચન સાંભળી, તે મહાત્માઓની ગુહામાં પહોંચી રુદ્રે કહેલું ઉપદેશ વર્ણવવા લાગ્યો.

Verse 4

संहृत्य कालकूटाख्यं विषं वै विश्वकर्मणा सूत उवाच गुहां प्राप्य सुखासीनं भवान्या सह शङ्करम्

વિશ્વકર્માએ કાલકૂટ નામનું વિષ સંહરી લીધા પછી સૂત બોલ્યા—ગુહામાં પહોંચી મેં ભવાની સાથે સુખાસીન શંકરને દર્શન કર્યા।

Verse 5

मुनयः संशितात्मानः प्रणेमुस्तं गुहाश्रयम् अस्तुवंश् च ततः सर्वे नीलकण्ठमुमापतिम्

સંયમિત આત્માવાળા મુનિઓએ ગુહામાં નિવાસ કરનાર તે પ્રભુને પ્રણામ કર્યા; પછી સૌએ મળીને ઉમાપતિ નીલકંઠની સ્તુતિ કરી।

Verse 6

अत्युग्रं कालकूटाख्यं संहृतं भगवंस्त्वया अतः प्रतिष्ठितं सर्वं त्वया देव वृषध्वज

હે ભગવન! અતિ ઉગ્ર કાલકૂટ વિષ તમે સંહરી લીધું. તેથી હે વૃષધ્વજ દેવ, સર્વ વસ્તુઓ તમારાથી જ સ્થિર અને સુવ્યવસ્થિત થઈ છે।

Verse 7

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्नीललोहितः प्रहसन्प्राह विश्वात्मा सनन्दनपुरोगमान्

તેમના વચન સાંભળી ભગવાન નીલલોહિત—વિશ્વાત્મા—હસતાં હસતાં સનંદનના આગેવાનોને સંબોધી બોલ્યા।

Verse 8

किमनेन द्विजश्रेष्ठा विषं वक्ष्ये सुदारुणम् संहरेत्तद्विषं यस्तु स समर्थो ह्यनेन किम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! આનો શું ઉપયોગ? હું અતિ દારુણ વિષ વિશે કહું છું. જે તે વિષને ખરેખર સંહરી શકે, તે જ સમર્થ; તેને બીજું શું જોઈએ?

Verse 9

चुर्से ओफ़् संसार न विषं कालकूटाख्यं संसारो विषमुच्यते तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संहरेत सुदारुणम्

સંસારનો શાપ કાલકૂટ નામનું વિષ નથી; સંસાર જ વિષ કહેવાય છે. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી આ અતિ ભયંકર પાશબંધનનો નાશ કરવો, જેથી પશુ-જીવ મુક્તિદાતા પતિ શ્રીશિવ તરફ વળે।

Verse 10

संसारो द्विविधः प्रोक्तः स्वाधिकारानुरूपतः पुंसां संमूढचित्तानाम् असंक्षीणः सुदारुणः

પોતપોતાના અધિકાર અનુસાર સંસાર બે પ્રકારનો કહેવાયો છે. જેમના ચિત્ત સંપૂર્ણ મોહગ્રસ્ત છે, તેમના માટે આ સંસાર ક્ષીણ થતો નથી—અતિ કઠોર અને અવિરત રહે છે।

Verse 11

ईषणारागदोषेण सर्गो ज्ञानेन सुव्रताः तद्वशादेव सर्वेषां धर्माधर्मौ न संशयः

હે સુવ્રતધારીઓ, ઇચ્છા અને રાગના દોષથી સૃષ્ટિ પ્રવર્તે છે, ભલે તે જ્ઞાન પર આધારિત હોય. એ જ વશથી સર્વ પ્રાણીઓમાં ધર્મ અને અધર્મ ઉત્પન્ન થાય છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 12

असन्निकृष्टे त्वर्थे ऽपि शास्त्रं तच्छ्रवणात्सताम् बुद्धिमुत्पादयत्येव संसारे विदुषां द्विजाः

અર્થ તરત નજીકથી ન સમજાય તોય, શાસ્ત્રનું શ્રવણ સત્પુરુષોમાં નિશ્ચયે બુદ્ધિ ઉત્પન્ન કરે છે. હે વિદ્વાન દ્વિજોય, આ સંસારમાં તે જ્ઞાનીજનની વિવેકબુદ્ધિને જાગૃત કરે છે।

Verse 13

तस्माद्दृष्टानुश्रविकं दुष्टमित्युभयात्मकम् संत्यजेत्सर्वयत्नेन विरक्तः सो ऽभिधीयते

અતએવ દૃષ્ટ (લૌકિક) અને અનુશ્રવિક (પરલોક-શ્રુત) બંનેને દોષયુક્ત—દ્વિરૂપ સ્વભાવવાળા—જાણી સર્વ પ્રયત્નથી ત્યજી દેવા જોઈએ. એવો પુરુષ ‘વિરક્ત’ કહેવાય છે।

Verse 14

शास्त्रमित्युच्यते भागं श्रुतेः कर्मसु तद्द्विजाः मूर्धानं ब्रह्मणः सारम् ऋषीणां कर्मणः फलम्

હે દ્વિજોએ, શ્રુતિનો જે અંશ કર્મકાંડમાં લાગુ પડે છે તેને ‘શાસ્ત્ર’ કહેવામાં આવે છે. તે બ્રહ્મવિદ્યાનો શિરોમણિ, ઋષિઓનું નિષ્કર્ષિત સાર અને તેમના તપોમય કર્મનું પરિપક્વ ફળ છે.

Verse 15

ननु स्वभावः सर्वेषां कामो दृष्टो न चान्यथा श्रुतिः प्रवर्तिका तेषाम् इति कर्मण्यतद्विदः

નિશ્ચયે કામના સર્વ જીવોનો સ્વભાવ રૂપે દેખાય છે; અન્યથા નથી. તેથી કર્મતત્ત્વને ન જાણનારા કહે છે કે શ્રુતિ જ તેમને કર્મમાં પ્રવર્તાવે છે.

Verse 16

निवृत्तिलक्षणो धर्मः समर्थानाम् इहोच्यते तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम्

અહીં સમર્થ જન માટે નિવૃત્તિ-લક્ષણ ધર્મ ઉપદેશવામાં આવ્યો છે. તેથી સર્વ દેહધારીઓનો સંસાર ખરેખર અજ્ઞાનમૂલ છે.

Verse 17

कला संशोषमायाति कर्मणान्यस्वभावतः सकलस्त्रिविधो जीवो ज्ञानहीनस्त्वविद्यया

કર્મથી, પોતાના સાચા સ્વભાવના વિરુદ્ધ, જીવની કલા (અંતઃશક્તિ) સુકાઈ જાય છે. તેથી સકલ અવસ્થામાં ત્રિવિધ જીવ અવಿದ್ಯાથી જ્ઞાનહીન રહે છે.

Verse 18

नारकी पापकृत्स्वर्गी पुण्यकृत् पुण्यगौरवात् व्यतिमिश्रेण वै जीवश् चतुर्धा संव्यवस्थितः

પાપ કરનાર નરકગામી બને છે અને પુણ્ય કરનાર પુણ્યના ગૌરવથી સ્વર્ગગામી બને છે. પુણ્ય-પાપના મિશ્રણથી જીવ ચાર પ્રકારની ગતિમાં સ્થિત થાય છે.

Verse 19

उद्भिज्जः स्वेदजश्चैव अण्डजो वै जरायुजः एवं व्यवस्थितो देही कर्मणाज्ञो ह्यनिर्वृतः

દેહધારી જીવ (પશુ) ચાર પ્રકારનો કહેવાય છે—ઉદ્ભિજ્જ, સ્વેદજ, અંડજ અને જરાયુજ. આ દેહસ્થિતિમાં તે કર્મવશ અજ્ઞ રહે છે અને સાચી નિવૃતિ પામતો નથી—જ્યાં સુધી પાશ છેદનારા પ્રભુ (પતિ) શિવ તરફ વળે નહીં।

Verse 20

प्रजया कर्मणा मुक्तिर् धनेन च सतां न हि त्यागेनैकेन मुक्तिः स्यात् तदभावाद्भ्रमत्यसौ

સત્પુરુષોને પણ પ્રજા, કર્મકાંડ કે ધનથી મુક્તિ મળતી નથી. માત્ર ત્યાગથી પણ મુક્તિ થતી નથી; શિવતત્ત્વનું સાચું જ્ઞાન-સાક્ષાત્કાર ન હોવાથી આ પશુજીવ મોહમાં ભટકે છે।

Verse 21

एवेर्य्थिन्ग् इस् दुःख एवमज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च षट्कौशिकं समुद्भूतं भजत्येष कलेवरम्

વિચાર કરતાં ખરેખર બધું દુઃખ જ છે. અજ્ઞાનદોષ અને નાનાં કર્મોના વશમાં, પાશના પરિણામે આ બદ્ધ પશુજીવ ષટ્કૌશિક—છ આવરણોથી ઉત્પન્ન આ શરીરને ધારણ કરે છે।

Verse 22

गर्भे दुःखान्यनेकानि योनिमार्गे च भूतले कौमारे यौवने चैव वार्द्धके मरणे ऽपि वा

ગર્ભમાં અનેક દુઃખો; પછી યોનિમાર્ગમાં અને ભૂતલ પર પણ. બાળપણ, યુવન, વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુ સમયે પણ દુઃખ રહે છે—જ્યાં સુધી દેહબંધનના પાશમાં બંધાયેલો પશુજીવ પતિ શિવની શરણ ન લે।

Verse 23

विचारतः सतां दुःखं स्त्रीसंसर्गादिभिर् द्विजाः दुःखेनैकेन वै दुःखं प्रशाम्यतीह दुःखिनः

હે દ્વિજોએ, વિચારથી સત્પુરુષો સ્ત્રીસંસર્ગ વગેરે આસક્તિથી ઉપજતું દુઃખ ઓળખે છે. અહીં દુઃખિત જીવનું એક દુઃખ બીજાં દુઃખથી જ શમે છે—જ્યાં સુધી વૈરાગ્ય જાગી પતિના અનુગ્રહથી પાશ ઢીલા ન પડે।

Verse 24

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

ઇચ્છિત વિષયોના ઉપભોગથી કામ કદી શમે નહીં; હવિષથી પોષાતી અગ્નિ જેમ તે વધુ ને વધુ વધે છે. તેથી પશુ (બંધ આત્મા) વૈરાગ્યથી કામને સંયમમાં રાખી મનને પતિ—પ્રભુ શિવ—માં સ્થિર કરે; પાશ (બંધન) છેદનાર તો એ જ છે.

Verse 25

तस्माद्विचारतो नास्ति संयोगादपि वै नृणाम् अर्थानाम् अर्जने ऽप्येवं पालने च व्यये तथा

અતએવ વિચાર કરતાં—અનુકૂળ સંયોગ હોવા છતાં—માનવોને ધન વિષે કોઈ નિશ્ચિતતા નથી: કમાવવામાં, સાચવવામાં અને ખર્ચવામાં પણ. તેથી પશુ (બંધ આત્મા) અર્થને સ્થિર માની ચોંટે નહીં; અચલ પતિ—શિવ—ની શરણ લે.

Verse 26

पैशाचे राक्षसे दुःखं याक्षे चैव विचारतः गान्धर्वे च तथा चान्द्रे सौम्यलोके द्विजोत्तमाः

પૈશાચ અને રાક્ષસ લોકમાં દુઃખ છે; અને યક્ષ લોકમાં પણ, વિચાર કરતાં, એવું જ છે. ગાંધર્વ લોક તથા ચાંદ્ર લોકમાં પણ તેમ જ; પરંતુ હે દ્વિજોત્તમ, સૌમ્ય લોકમાં સ્થિતિ વધુ શુભ છે.

Verse 27

प्राजापत्ये तथा ब्राह्मे प्राकृते पौरुषे तथा क्षयसातिशयाद्यैस्तु दुःखैर्दुःखानि सुव्रताः

પ્રાજાપત્ય લોકમાં તથા બ્રહ્મ લોકમાં; પ્રાકૃત (ભૌતિક) સ્થિતિમાં અને પૌરુષ (વ્યક્તિગત) અવસ્થામાં પણ—હે સુવ્રત—ક્ષય, અતિશય વગેરે દુઃખોથી દુઃખ પર દુઃખ ઊભાં થાય છે.

Verse 28

तानि भाग्यान्यशुद्धानि संत्यजेच्च धनानि च तस्मादष्टगुणं भोगं तथा षोडशधा स्थितम्

અતએવ તે અશુદ્ધ ભાગ્યો અને તેમાંથી જન્મેલું ધન પણ ત્યજી દેવું જોઈએ. ત્યારે (શુદ્ધ આચારથી) ભોગ અષ્ટગુણ બને છે અને ષોડશ પ્રકારની સ્થિતિમાં સુસ્થિર થાય છે—જે પશુને પાશથી દૂર કરી પતિ શિવ તરફ દોરી જાય છે.

Verse 29

चतुर्विंशत्प्रकारेण संस्थितं चापि सुव्रताः द्वात्रिंशद्भेदमनघाश् चत्वारिंशद्गुणं पुनः

હે સુવ્રત અને નિર્મળ આચરણવાળા! લિંગ ચોવીસ પ્રકારથી સ્થાપિત છે; પછી તે બત્રીસ ભેદવાળું કહેવાય છે, અને ફરી ચાળીસ ગુણોથી યુક્ત જણાવાયું છે।

Verse 30

तथाष्टचत्वारिंशच्च षट्पञ्चाशत्प्रकारतः चतुःषष्टिविधं चैव दुःखमेव विवेकिनः

આ રીતે વિવેકીજન દુઃખને અડતાલીસ પ્રકારનું, તેમજ છપ્પન પ્રકારના રૂપવાળું, અને વધુમાં ચોસઠવિધ પણ કહે છે; વિવેકથી જોતા આ બધું માત્ર દુઃખ જ છે—પાશમાં બંધાયેલો પશુ, પતિ શિવમાં શરણ ન લે ત્યાં સુધી બંધનમાં રહે છે।

Verse 31

पार्थिवं च तथाप्यं च तैजसं च विचारतः वायव्यं च तथा व्यौम[ं] मानसं च यथाक्रमम्

યોગ્ય વિચારથી લિંગને ક્રમશઃ પાર્થિવ, આપ્ય (જલ), તૈજસ (અગ્નિ), વાયવ્ય (વાયુ), વ્યૌમ (આકાશ) તથા માનસ (મનોજ) રૂપે સમજવું જોઈએ।

Verse 32

आभिमानिकमप्येवं बौद्धं प्राकृतमेव च दुःखमेव न संदेहो योगिनां ब्रह्मवादिनाम्

અહંકારમૂલ માર્ગ, તેમજ બૌદ્ધ અને માત્ર પ્રાકૃત (લૌકિક) દૃષ્ટિઓ—આ બધું નિઃસંદેહ દુઃખ જ છે; યોગીઓ અને બ્રહ્મતત્ત્વવાદીઓ માટે તેમાં શંકા નથી।

Verse 33

गौणं गणेश्वराणां च दुःखमेव विचारतः आदौ मध्ये तथा चान्ते सर्वलोकेषु सर्वदा

વિચારથી જોતા ગણેશ્વરોની ગૌણ (લૌકિક) સ્થિતિ પણ દુઃખ જ છે—આદિમાં, મધ્યમાં અને અંતમાં; સર્વ લોકોમાં, સર્વદા।

Verse 34

वर्तमानानि दुःखानि भविष्याणि यथातथम् दोषदुष्टेषु देशेषु दुःखानि विविधानि च

વર્તમાન દુઃખો અને ભવિષ્યમાં આવનારા દુઃખો—જેમ તે ખરેખર છે તેમ—દોષોથી દૂષિત દેશોમાં ઉત્પન્ન થાય છે; ત્યાં અનેક પ્રકારનાં કષ્ટો વ્યાપે છે।

Verse 35

न भावयन्त्यतीतानि ह्य् अज्ञाने ज्ञानमानिनः क्षुद्व्याधेः परिहारार्थं न सुखायान्नमुच्यते

અજ્ઞાનમાં રહીને પણ પોતાને જ્ઞાની માનનારાઓ ભૂતકાળનું ચિંતન કરતા નથી. અન્ન સુખ માટે નહીં, ભૂખ નામના રોગના નિવારણ માટે કહેવાય છે।

Verse 36

यथेतरेषां रोगाणाम् औषधं न सुखाय तत् शीतोष्णवातवर्षाद्यैस् तत्तत्कालेषु देहिनाम्

જેમ અન્ય રોગોની ઔષધિ સુખ માટે નથી, તેમ શીત, ઉષ્ણ, પવન, વરસાદ વગેરે સમયે દેહધારીઓએ તે તે કાળને અનુરૂપ ઉપાય કરવો પડે છે।

Verse 37

दुःखमेव न संदेहो न जानन्ति ह्यपण्डिताः स्वर्गे ऽप्येवं मुनिश्रेष्ठा ह्य् अविशुद्धक्षयादिभिः

નિઃસંદેહ દુઃખ જ છે; અપંડિતો તેને જાણતા નથી. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, સ્વર્ગમાં પણ એવું જ થાય છે—અશુદ્ધિ અને પુણ્યક્ષય વગેરે કારણે.

Verse 38

रोगैर् नानाविधैर् ग्रस्ता रागद्वेषभयादिभिः छिन्नमूलतरुर्यद्वद् अवशः पतति क्षितौ

નાનાવિધ રોગો અને રાગ-દ્વેષ-ભય વગેરે દ્વારા ગ્રસ્ત થઈ બંધ જીવ અસહાય બની ધરતી પર પડી જાય છે—જેમ મૂળ કાપેલા વૃક્ષનું ધરતી પર ધરાશાયી થવું.

Verse 39

पुण्यवृक्षक्षयात्तद्वद् गां पतन्ति दिवौकसः दुःखाभिलाषनिष्ठानां दुःखभोगादिसंपदाम्

પુણ્યરૂપી વૃક્ષ ક્ષય પામે ત્યારે, તેમ જ સ્વર્ગવાસીઓ પણ ધરતી પર પડી જાય છે. જે લોકો દુઃખની ઇચ્છામાં સ્થિર છે, તેમની કહેવાતી ‘સંપત્તિ’ પણ દુઃખભોગ અને તેના પરિણામો જ બને છે.

Verse 40

अस्मात्तु पततां दुःखं कष्टं स्वर्गाद्दिवौकसाम् नरके दुःखमेवात्र नरकाणां निषेवणात्

આ સ્વર્ગસ્થિતિમાંથી પડનારાઓ માટે દુઃખ અત્યંત કઠોર છે; સ્વર્ગવાસીઓ નીચે ઉતરે ત્યારે પીડા ખરેખર ભારે બને છે. અને નરકમાં તો અહીં માત્ર દુઃખ જ ભોગવાય છે, કારણ કે નરકલોકમાં નિવાસ પોતાનાં કર્મફળથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 41

विहिताकरणाच्चैव वर्णिनां मुनिपुङ्गवाः

હે મુનિશ્રેષ્ઠો! વિહિત કર્મો ન કરવાથી જ વર્ણોના લોકો પતન પામે છે; તેથી પાશબંધન દૃઢ બને છે, જે પશુ (જીવ) ને પતિ—ભગવાન શિવ— તરફ વળવા દેતો નથી.

Verse 42

यथा मृगो मृत्युभयस्य भीत उच्छिन्नवासो न लभेत निद्राम् एवं यतिर्ध्यानपरो महात्मा संसारभीतो न लभेत निद्राम्

જેમ મૃત્યુભયથી ભીત હરણ, જેના આશ્રયનો નાશ થયો હોય, નિદ્રા પામતું નથી—તેમ જ સંસારભયથી કંપતો, ધ્યાનમાં તત્પર મહાત્મા યતિ પણ નિદ્રા પામતો નથી.

Verse 43

कीटपक्षिमृगाणां च पशूनां गजवाजिनाम् दृष्टम् एवासुखं तस्मात् त्यजतः सुखमुत्तमम्

કીટ, પક્ષી, મૃગ અને અન્ય પશુઓમાં—હાથી અને ઘોડામાં પણ—વિષયસુખનો અંત દુઃખમાં થાય છે તે સ્પષ્ટ દેખાય છે. તેથી જે આ ભોગો ત્યજે છે, તેને ઉત્તમ સુખ પ્રાપ્ત થાય છે—પાશમાંથી પશુ (જીવ) ને હટાવી પતિ, ભગવાન શિવ, તરફ વાળવાથી.

Verse 44

वैमानिकानामप्येवं दुःखं कल्पाधिकारिणाम् स्थानाभिमानिनां चैव मन्वादीनां च सुव्रताः

હે સુવ્રતજન, આ રીતે વૈમાનિકોને પણ દુઃખ થાય છે; કલ્પાધિકારીઓને, સ્થાનાભિમાનીઓને અને મનુ આદિને પણ. કલ્પપરિવર્તનમાં સર્વ પદવી શોકબંધન બને છે.

Verse 45

देवानां चैव दैत्यानाम् अन्योन्यविजिगीषया दुःखमेव नृपाणां च राक्षसानां जगत्त्रये

દેવો અને દૈત્યોની પરસ્પર વિજયલાલસા દ્વારા, તેમજ રાજાઓ અને રાક્ષસોમાં પણ—ત્રિલોકમાં માત્ર દુઃખ જ પ્રવર્તે છે.

Verse 46

श्रमार्थमाश्रमश्चापि वर्णानां परमार्थतः आश्रमैर्न च देवैश् च यज्ञैः सांख्यैर्व्रतैस् तथा

આશ્રમો અને વર્ણો પરમાર્થથી સાધનાશ્રમ માટે સ્થાપિત છે. પરંતુ માત્ર આશ્રમપાલનથી, દેવપૂજાથી, યજ્ઞોથી, સાંખ્યવિચારથી કે વ્રતોથી—જો પતિ શિવ તરફ સીધી અભિમુખતા ન હોય—પરમ તત્ત્વ પ્રાપ્ત થતું નથી.

Verse 47

उग्रैस्तपोभिर् विविधैर् दानैर्नानाविधैरपि न लभन्ते तथात्मानं लभन्ते ज्ञानिनः स्वयम्

વિવિધ ઉગ્ર તપસ્યા અને નાનાવિધ દાનોથી પણ આત્મા તે રીતે સીધો પ્રાપ્ત થતો નથી; પરંતુ જ્ઞાનીજન જ્ઞાન દ્વારા સ્વયં આત્મસાક્ષાત્કાર કરે છે.

Verse 48

पाशुपतव्रत अस् एस्चपे फ़्रोम् संसार तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चरेत्पाशुपतव्रतम् भस्मशायी भवेन्नित्यं व्रते पाशुपते बुधः

પાશુપત વ્રત સંસારથી છૂટકારાનો ઉપાય છે; તેથી સર્વ પ્રયત્નથી પાશુપત વ્રત આચરવું જોઈએ. પાશુપત વ્રતમાં બુદ્ધિમાન સાધક નિત્ય ભસ્મશાયી રહે—ભસ્મને આધાર બનાવી પાશમુક્તિ માટે પતિ શિવનો પ્રસાદ પામે.

Verse 49

पञ्चार्थज्ञानसम्पन्नः शिवतत्त्वे समाहितः कैवल्यकरणं योगविधिकर्मच्छिदं बुधः

પંચાર્થ-જ્ઞાનથી સંપન્ન અને શિવતત્ત્વમાં સમાહિત બુદ્ધિમાન યોગવિધિ દ્વારા કર્મબંધનનું છેદન કરી કૈવલ્ય (પરમ મુક્તિ) પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 50

पञ्चार्थयोगसम्पन्नो दुःखान्तं व्रजते सुधीः परया विद्यया वेद्यं विदन्त्यपरया न हि

પંચાર્થ-યોગથી સંપન્ન સુધી દુઃખનો અંત પ્રાપ્ત કરે છે। કારણ કે જ્ઞેય (પરમ પતિ શિવ)નું સાચું જ્ઞાન પરા-વિદ્યાથી થાય છે, અપરા-વિદ્યાથી નહીં।

Verse 51

द्वे विद्ये वेदितव्ये हि परा चैवापरा तथा अपरा तत्र ऋग्वेदो यजुर्वेदो द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમ! જાણવાની વિદ્યાઓ બે છે—પરા અને અપરા. તેમાં અપરા-વિદ્યામાં ઋગ્વેદ અને યજુર્વેદ (અને સંબંધિત વૈદિક શાસ્ત્રો) આવે છે।

Verse 52

सामवेदस्तथाथर्वो वेदः सर्वार्थसाधकः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च

સામવેદ તથા અથર્વવેદ—આ વેદો સર્વ પવિત્ર અર્થની સિદ્ધિ કરાવનારા છે। તેમજ વેદાંગો: શિક્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિરુક્ત અને છંદ।

Verse 53

ज्योतिषं चापरा विद्या पराक्षरमिति स्थितम् तददृश्यं तदग्राह्यम् अगोत्रं तदवर्णकम्

જ્યોતિષ પણ અપરા-વિદ્યામાં ગણાય છે; પરંતુ પરાક્ષર (પરમ અક્ષર) તેનાથી પરે સ્થિત છે। તે તત્ત્વ અદૃશ્ય છે, અગ્રાહ્ય છે; તેનું કોઈ ગોત્ર નથી અને તે વર્ણનાતીત છે।

Verse 54

तदचक्षुस्तदश्रोत्रं तदपाणि अपादकम् तदजातमभूतं च तदशब्दं द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો, તે પરમ પતિ શિવ નેત્ર અને કાન વિહિન છે; હાથ અને પગ વિહિન છે; અજન્મા છે, કોઈ વિકારમાંથી ઉત્પન્ન નથી; અને શબ્દાતીત—સમસ્ત ઇન્દ્રિયચિહ્નોથી પરે છે।

Verse 55

अस्पर्शं तदरूपं च रसगन्धविवर्जितम् अव्ययं चाप्रतिष्ठं च तन्नित्यं सर्वगं विभुम्

તે સ્પર્શાતીત અને રૂપાતીત છે, રસ અને ગંધથી રહિત છે; અવ્યય છે અને કોઈ સ્થિર આધાર પર પ્રતિષ્ઠિત નથી; નિત્ય, સર્વવ્યાપી, વિભુ—પરમ પતિ શિવ છે।

Verse 56

महान्तं तद् बृहन्तं च तदजं चिन्मयं द्विजाः अप्राणममनस्कं च तदस्निग्धमलोहितम्

હે દ્વિજો, તે મહાન અને વિશાળ છે; અજન્મા અને ચિન્મય છે. તે પ્રાણરહિત અને મનરહિત છે; આસક્તિરહિત અને અલોહિત—રાગ-રક્તતા તથા ભૌતિક રંગથી મુક્ત છે।

Verse 57

अप्रमेयं तदस्थूलम् अदीर्घं तदनुल्बणम् अह्रस्वं तदपारं च तदानन्दं तदच्युतम्

તે અપ્રમેય છે—ન સ્થૂલ, ન દીર્ઘ; ન અતિશય, ન ન્યૂન; ન હ્રસ્વ, ન સીમિત. તે આનંદસ્વરૂપ છે અને અચ્યુત—અવિનાશી, અચલ છે।

Verse 58

अनपावृतमद्वैतं तदनन्तमगोचरम् असंवृतं तदात्मैकं परा विद्या न चान्यथा

તે તત્ત્વ અનાવૃત અને અદ્વૈત છે; અનંત અને ઇન્દ્રિયગોચરથી પરે છે; અસંવૃત, આત્મા સાથે એકરૂપ—આ જ પરા વિદ્યા છે, અન્યથા નહીં।

Verse 59

परापरेति कथिते नैवेह परमार्थतः अहमेव जगत्सर्वं मय्येव सकलं जगत्

અહીં ‘પર’ અને ‘અપર’ એમ જે કહેવાય છે, પરમાર્થમાં તેમાં કોઈ ભેદ નથી. આ સર્વ જગત હું જ છું, અને આ સમગ્ર વિશ્વ મારામાં જ સ્થિત છે।

Verse 60

मत्त उत्पद्यते तिष्ठन् मयि मय्येव लीयते मत्तो नान्यदितीक्षेत मनोवाक्पाणिभिस् तथा

મારાથી જ જગત ઉત્પન્ન થાય છે, મારામાં જ સ્થિત રહી પોષાય છે, અને મારામાં જ લય પામે છે. તેથી મન, વાણી અને હાથના કર્મોથી પણ મારા સિવાય અન્ય સત્યને ન સ્વીકારવું।

Verse 61

सर्वमात्मनि संपश्येत् सच्चासच्च समाहितः सर्वं ह्यात्मनि संपश्यन् न बाह्ये कुरुते मनः

સમાધિભાવથી સાધકે આત્મામાં જ સર્વને જોવું જોઈએ—સત્ અને અસત્ બંનેને. કારણ કે જે આત્મામાં સર્વને જુએ છે, તેનું મન બહારના વિષયો તરફ દોડતું નથી।

Verse 62

४ स्ततेस् ओफ़् मिन्द् अधोदृष्ट्या वितस्त्यां तु नाभ्यामुपरितिष्ठति हृदयं तद्विजानीयाद् विश्वस्यायतनं महत्

દૃષ્ટિને નીચે સ્થિર રાખીને, નાભિથી એક વિતસ્તિ ઉપર સ્થિત હૃદયને જાણવું જોઈએ. એ હૃદય જ વિશ્વનું મહાન આધાર-ધામ છે; વિક્ષેપનો પાશ શાંત થતાં પશુમાં પતિ—શિવ—સાક્ષાત્કાર થાય છે।

Verse 63

हृदयस्यास्य मध्ये तु पुण्डरीकमवस्थितम् धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्

આ હૃદયના મધ્યમાં પુંડરીક કમળ સ્થિત છે. તે ધર્મકંદમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું છે, અને તેનું જ્ઞાન-નાળ અતિ શોભાયમાન છે।

Verse 64

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम् छिद्राणि च दिशो यस्य प्राणाद्याश् च प्रतिष्ठिताः

ઐશ્વર્યનું શ્વેત અષ્ટદલ કમળ છે; તેની પરમ કર્ણિકા વૈરાગ્ય છે. જેના છિદ્રો દિશાઓ છે, તેમાં પ્રાણ આદિ વાયુપ્રવાહો દૃઢ પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 65

प्राणाद्यैश्चैव संयुक्तः पश्यते बहुधा क्रमात् दशप्राणवहा नाड्यः प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः

પ્રાણ આદિ સાથે સંયુક્ત યોગી ક્રમે ક્રમે અનેક રીતે દર્શન કરે છે. હે મુનિશ્રેષ્ઠો, દરેક સ્થાને દશપ્રાણ વહન કરતી નાડીઓ હોય છે.

Verse 66

द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः सम्परिकीर्तिताः नेत्रस्थं जाग्रतं विद्यात् कण्ठे स्वप्नं समादिशेत्

નાડીઓ બાહોતેર હજાર કહેવાય છે. જાગ્રત અવસ્થા નેત્રોમાં સ્થિત જાણો, અને સ્વપ્ન અવસ્થા કણ્ઠમાં સ્થિત કહેવામાં આવી છે.

Verse 67

सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्धनि स्थितम् जाग्रे ब्रह्मा च विष्णुश् च स्वप्ने चैव यथाक्रमात्

સુષુપ્તિ હૃદયમાં સ્થિત છે અને તુરીય મસ્તકશિખરે પ્રતિષ્ઠિત છે. જાગ્રતમાં બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ, અને સ્વપ્નમાં પણ—યથાક્રમે તેમના કાર્ય અનુસાર.

Verse 68

ईश्वरस्तु सुषुप्ते तु तुरीये च महेश्वरः वदन्त्य् एवम् अथान्ये ऽपि समस्तकरणैः पुमान्

સુષુપ્તિમાં તેને ‘ઈશ્વર’ કહેવાય છે અને તુરીયમાં ‘મહેશ્વર’. કેટલાક એમ કહે છે; અને અન્ય કહે છે કે પુરુષ સર્વ કરણો સહિત સર્વત્ર વ્યાપી છે.

Verse 69

वर्तमानस्तदा तस्य जाग्रदित्यभिधीयते मनोबुद्धिर् अहङ्कारं चित्तं चेति चतुष्टयम्

જ્યારે દેહધારી જીવ વર્તમાન બાહ્ય સ્થિતિમાં પ્રવૃત્ત રહે છે, ત્યારે તે અવસ્થાને ‘જાગ્રત્’ કહેવામાં આવે છે. તેમાં અંતઃકરણનું ચતુષ્ટય—મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ચિત્ત—કાર્ય કરે છે.

Verse 70

यदा व्यवस्थितस्त्वेतैः स्वप्न इत्यभिधीयते करणानि विलीनानि यदा स्वात्मनि सुव्रताः

જ્યારે આ (અંતઃકરણની પ્રવૃત્તિઓ) દ્વારા કોઈ ‘સ્વપ્ન’ કહેવાતી અવસ્થામાં સ્થિર થાય છે—અને જ્યારે ઇન્દ્રિયો પોતાના આત્મામાં લીન થઈ જાય છે—હે સુવ્રત, ત્યારે તે અવસ્થાને ‘સ્વપ્ન’ કહે છે.

Verse 71

सुषुप्तः करणैर्भिन्नस् तुरीयः परिकीर्त्यते परस्तुरीयातीतो ऽसौ शिवः परमकारणम्

જ્યારે જીવ ગાઢ નિદ્રામાં રહી ઇન્દ્રિય-કરણોથી ભિન્ન થાય છે, ત્યારે તે અવસ્થાને ‘તુરીય’ કહે છે. પરંતુ તે તુરીયથી પણ પરે, સર્વ અવસ્થાઓથી અતીત પરમકારણ શિવ જ છે.

Verse 72

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश् च तुरीयं चाधिभौतिकम् आध्यात्मिकं च विप्रेन्द्राश् चाधिदैविकमुच्यते

હે વિપ્રેન્દ્ર, જાગ્રત્, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ અને તુરીય—આ અધિભૌતિક રૂપે ઉપદેશિત છે; તેમજ આધ્યાત્મિક અને આધિદૈવિક પણ (આ ત્રિવિધ તત્ત્વના) રૂપે ઘોષિત છે.

Verse 73

तत्सर्वमहम् एवेति वेदितव्यं विजानता बुद्धीन्द्रियाणि विप्रेन्द्रास् तथा कर्मेन्द्रियाणि च

જે સાચે જાણે છે, તેણે જાણવું જોઈએ—‘એ બધું હું જ છું’. હે વિપ્રેન્દ્ર, જ્ઞાનેન્દ્રિયો પણ અને કર્મેન્દ્રિયો પણ (તેમાં જ સમાયેલ છે).

Verse 74

मनोबुद्धिर् अहङ्कारश् चित्तं चेति चतुष्टयम् अध्यात्मं पृथगेवेदं चतुर्दशविधं स्मृतम्

મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ચિત્ત—આ ચતુષ્ટયને અલગથી ‘અધ્યાત્મ’ કહેવામાં આવ્યું છે; અને વિશ્લેષণে આ અધ્યાત્મ ચૌદ પ્રકારનું સ્મૃત છે.

Verse 75

द्रष्टव्यं चैव श्रोतव्यं घ्रातव्यं च यथाक्रमम् रसितव्यं मुनिश्रेष्ठाः स्पर्शितव्यं तथैव च

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, ક્રમશઃ જોવું, સાંભળવું, સૂંઘવું; તેમજ ચાખવું અને સ્પર્શ કરવો—આ ઇન્દ્રિયક્રિયાઓને વિધિપૂર્વક સાધવી જોઈએ, જેથી શૈવમાર્ગે તે પાશ નહીં, સાધન બને.

Verse 76

मन्तव्यं चैव बोद्धव्यम् अहंकर्तव्यमेव च तथा चेतयितव्यं च वक्तव्यं मुनिपुङ्गवाः

હે મુનિપુંગવો, વિચારવું, યથાર્થ રીતે સમજવું, યોગ્ય કર્તવ્ય કરવું, ચેતનાને સજાગ રાખવી અને પછી વાણી બોલવી—આ રીતે કરવાથી પશુજીવ પતિ-શિવ તરફ આગળ વધે છે.

Verse 77

आदातव्यं च गन्तव्यं विसर्गायितमेव च आनन्दितव्यमित्येते ह्य् अधिभूतमनुक्रमात्

અધિભૂતના ક્રમમાં—ગ્રહણ કરવું, ગમન કરવું, વિસર્જન/ત્યાગ કરવો, અને અંતે આનંદિત થવું—આ જ અનુક્રમે કર્તવ્ય તરીકે કહ્યાં છે.

Verse 78

आदित्यो ऽपि दिशश्चैव पृथिवी वरुणस् तथा वायुश्चन्द्रस् तथा ब्रह्मा रुद्रः क्षेत्रज्ञ एव च

તે આદિત્ય પણ છે, દિશાઓ પણ; પૃથ્વી, વરુણ; વાયુ, ચંદ્ર; બ્રહ્મા, રુદ્ર—અને તે જ ક્ષેત્રજ્ઞ, સર્વ પ્રાણીઓમાં સ્થિત ક્ષેત્રનો જાણનાર અંતર્વાસી છે. આ રીતે એક પતિ-શિવ સર્વત્ર અંતરાત્મા બની વ્યાપ્ત છે.

Verse 79

अग्निरिन्द्रस् तथा विष्णुर् मित्रो देवः प्रजापतिः आधिदैविकमेवं हि चतुर्दशविधं क्रमात्

અગ્નિ, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ, મિત્ર, દેવ અને પ્રજાપતિ—આ રીતે ક્રમશઃ આધિદૈવિક અધિષ્ઠાન ચૌદ પ્રકારનું કહેવાયું છે. શૈવ દૃષ્ટિએ એ માયામાં કાર્યકારી અધિપતિઓ છે; પરંતુ પતિ શિવ સર્વ ગણનાથી પર પરમેશ્વર છે।

Verse 80

राज्ञी सुदर्शना चैव जिता सौम्या यथाक्रमम् मोघा रुद्रामृता सत्या मध्यमा च द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો, ક્રમશઃ તેના આ ઉપનામો કહેવાયા છે—રાજ્ઞી, સુદર્શનાં, જિતા, સૌમ્યા, મોઘા, રુદ્રામૃતા, અમૃતા, સત્યાઃ અને મધ્યમા। આ શિવશક્તિના પાવન વિશેષણો ભક્તના બંધન હરે છે।

Verse 81

नाडी राशिशुका चैव असुरा चैव कृत्तिका भास्वती नाडयश्चैताश् चतुर्दशनिबन्धनाः

નાડી, રાશિશુકા, અસુરા, કૃત્તિકા અને ભાસ્વતી—આ નાડીઓને ચૌદ ‘નિબંધન’ કહેવાય છે, જે જગતની વ્યવસ્થાને નિયમિત કરે છે।

Verse 82

वायवो नाडिमध्यस्था वाहकाश् च चतुर्दश प्राणो व्यानस्त्वपानश् च उदानश् च समानकः

નાડીઓના મધ્યમાં પ્રાણવાયુઓ વસે છે; તેઓ ચૌદ ‘વાહક’ કહેવાય છે—પ્રાણ, વ્યાન, અપાન, ઉદાન અને સમાન।

Verse 83

वैरम्भश् च तथा मुख्यो ह्य् अन्तर्यामः प्रभञ्जनः कूर्मकश् च तथा श्येनः श्वेतः कृष्णस् तथानिलः

તે વૈરંભ છે અને મુખ્ય પણ; તે અંતર્યામી છે, પ્રભંજન—પ્રચંડ વાયુ છે. તે કૂર્મક અને શ્યેન છે; તે શ્વેત અને કૃષ્ણ છે, તેમજ અનિલ—સ્વયં પ્રાણવાયુ. આ રીતે પતિ શિવ પ્રાણ-વાયુરૂપે અંદર વ્યાપીને પશુ (બંધ આત્મા)નું શાસન કરે છે અને પોતાની ઈશ્વરી શક્તિથી પાશોને શિથિલ કરે છે।

Verse 84

नाग इत्येव कथिता वायवश् च चतुर्दश यश्चक्षुःष्वथ द्रष्टव्ये तथादित्ये च सुव्रताः

તેઓ જ ‘નાગ’ તરીકે કહ્યા ગયા છે, અને ‘વાયવ’ ચૌદ ગણાયા છે. જે નેત્રો તથા દર્શનક્રિયાના અધિષ્ઠાતા છે, તેમજ આદિત્ય-તત્ત્વ સાથે સંકળાયેલા છે—તે સૌ પવિત્ર વ્રતમાં અડગ છે.

Verse 85

नाड्यां प्राणे च विज्ञाने त्व् आनन्दे च यथाक्रमम् हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे परः

નાડીઓમાં, પ્રાણમાં, વિજ્ઞાનમાં અને પછી આનંદમાં—ક્રમશઃ—હૃદય-આકાશમાં જે પરમ છે, તે જ આ સર્વ આંતરિક અનુભવમાં અંતર્યામી રૂપે સ્થિત છે.

Verse 86

आत्मा एकश् च चरति तमुपासीत मां प्रभुम् अजरं तमनन्तं च अशोकममृतं ध्रुवम्

આત્મા એક જ રહી સર્વત્ર વિચરે છે; તેથી મને—પ્રભુ (પતિ)ને—ઉપાસો: જે અજર, અનંત, અશોક, અમૃત અને ધ્રુવ છે.

Verse 87

चतुर्दशविधेष्वेव संचरत्येक एव सः लीयन्ते तानि तत्रैव यदन्यं नास्ति वै द्विजाः

ચૌદ પ્રકારના પ્રકટ રૂપોમાં તે એકલો જ (પરમ પતિ) સંચરે છે; અને તે બધું તેમાં જ લીન થાય છે, હે દ્વિજોઃ કારણ કે તેનાથી ભિન્ન કશું નથી.

Verse 88

एक एव हि सर्वज्ञः सर्वेशस्त्वेक एव सः एष सर्वाधिपो देवस् त्व् अन्तर्यामी महाद्युतिः

તે એકલો જ સર્વજ્ઞ છે; તે એકલો જ સર્વેશ્વર છે. આ મહાદ્યુતિ દેવ જ સર્વાધિપ છે—સર્વમાં અંતર્યામી રૂપે વસે છે.

Verse 89

उपास्यमानः सर्वस्य सर्वसौख्यः सनातनः उपास्यति न चैवेह सर्वसौख्यं द्विजोत्तमाः

સનાતન શિવ—સર્વ આનંદની પૂર્ણતા અને પતિ—સર્વે દ્વારા ઉપાસિત થાય ત્યારે તે કૃપારૂપ અનુગ્રહ આપે છે; પરંતુ હે દ્વિજોત્તમો, તેમની મુક્તિદાયી કૃપા વિના આ લોકમાં અખંડ સર્વસૌખ્ય પ્રાપ્ત થતું નથી।

Verse 90

उपास्यमानो वेदैश् च शास्त्रैर्नानाविधैरपि न वैष वेदशास्त्राणि सर्वज्ञो यास्यति प्रभुः

વેદો તથા નાનાવિધ શાસ્ત્રો દ્વારા ઉપાસિત થવા છતાં સર્વજ્ઞ પ્રભુ માત્ર વેદ-શાસ્ત્રના પાંડિત્યથી પ્રાપ્ત થતા નથી।

Verse 91

अस्यैवान्नमिदं सर्वं न सो ऽन्नं भवति स्वयम् स्वात्मना रक्षितं चाद्याद् अन्नभूतं न कुत्रचित्

આ બધું જ તેનું અન્ન છે; પરંતુ તે પોતે ક્યારેય બીજાનું ‘અન્ન’ બનતો નથી. પોતાના આત્મસ્વરૂપથી રક્ષિત રહી તે અન્નરૂપ થયેલાનું ભોગ કરે છે; છતાં ક્યાંય તે ભક્ષ્ય પદાર્થ બનતો નથી।

Verse 92

सर्वत्र प्राणिनामन्नं प्राणिनां ग्रन्थिरस्म्यहम् प्रशास्ता नयनश्चैव पञ्चात्मा स विभागशः

“હું સર્વત્ર પ્રાણીઓનું અન્ન છું; પ્રાણીઓમાં રહેલી ગ્રંથિ—બંધનબિંદુ પણ હું જ છું. હું અંતર્યામી શાસક અને દર્શનશક્તિ પણ છું. વિભાગરૂપ પ્રકટનમાં એ પ્રભુ પંચાત્મા છે.”

Verse 93

अन्नमयो ऽसौ भूतात्मा चाद्यते ह्यन्नमुच्यते प्राणमयश्चेन्द्रियात्मा संकल्पात्मा मनोमयः

આ દેહધારી આત્મા ‘અન્નમય’ કહેવાય છે; કારણ કે તે અન્નથી જ પોષાય છે અને અન્નરૂપ પણ કહેવાય છે. તે ‘પ્રાણમય’—જીવનશક્તિરૂપે; ‘ઇન્દ્રિયાત્મા’—જ્ઞાન અને કર્મશક્તિરૂપે; તથા ‘મનોમય’—સંકલ્પસ્વભાવવાળી અંતરાત્મારૂપે છે.

Verse 94

कालात्मा सोम एवेह विज्ञानमय उच्यते सदानन्दमयो भूत्वा महेशः परमेश्वरः

અહીં કાળાત્મા સોમને વિજ્ઞાનમય કહેવાયો છે. સદાનંદમય બની તે મહેશ, પરમેશ્વરરૂપે વિરાજે છે.

Verse 95

सो ऽहम् एवं जगत्सर्वं मय्येव सकलं स्थितम् परतन्त्रं स्वतन्त्रे ऽपि तदभावाद्विचारतः

“હું જ તે પરમેશ્વર છું; આ સમગ્ર જગત્ મારામાં જ સ્થિત છે. સ્વતંત્ર જેવું દેખાય છે, તે વિચારથી પરતંત્ર જ છે—કારણ મારા વિના તેનું અસ્તિત્વ નથી.”

Verse 96

एकत्वमपि नास्त्येव द्वैतं तत्र कुतस्त्वहो एवं नास्त्यथ मर्त्यं च कुतो ऽमृतमजोद्भवः

તે પરમ શિવતત્ત્વમાં ‘એકત્વ’ પણ સ્થિર નથી; તો ત્યાં દ્વૈત ક્યાંથી આવે? આમ હોય તો ‘મર્ત્ય’ શું કહેવાય; અને ‘અમૃત’ કેવી રીતે, હે અજોદ્ભવ (બ્રહ્મા)!

Verse 97

अज्ञान = सोउर्चे ओफ़् संसार नान्तःप्रज्ञो बहिःप्रज्ञो न चोभयगतस् तथा न प्रज्ञानघनस्त्वेवं न प्राज्ञो ज्ञानपूर्वकः

અજ્ઞાન જ સંસાર તરફ વહેતી ધારા છે. તેનાથી બંધાયેલ પશુ ન અંતઃપ્રજ્ઞ છે, ન બહિઃપ્રજ્ઞ, ન બંનેમાં સ્થિત; તેની ચેતના ઘની અને સ્થિર પણ નથી. તેથી સમ્યક્ જ્ઞાન પહેલાં ઉદય ન થાય ત્યાં સુધી તે પ્રાજ્ઞ નથી; એ જ મોક્ષહેતુ છે.

Verse 98

विदितं नास्ति वेद्यं च निर्वाणं परमार्थतः निर्वाणं चैव कैवल्यं निःश्रेयसमनामयम्

પરમાર્થમાં નિર્વાણ ન તો પહેલેથી જાણેલું છે, ન તે જાણવાની કોઈ વસ્તુ છે. નિર્વાણ જ કૈવલ્ય છે—નિર્દોષ, શોકરહિત પરમ કલ્યાણ (નિઃશ્રેયસ).

Verse 99

अमृतं चाक्षरं ब्रह्म परमात्मा परापरम् निर्विकल्पं निराभासं ज्ञानं पर्यायवाचकम्

‘અમૃત’, ‘અક્ષર’, ‘બ્રહ્મ’, ‘પરમાત્મા’, ‘પરાપર’, ‘નિર્વિકલ્પ’ અને ‘નિરાભાસ’—આ બધાં પતિરૂપ પરમેશ્વરને સૂચવનારા એક જ જ્ઞાનના પર્યાય શબ્દો છે।

Verse 100

प्रसन्नं च यदेकाग्रं तदा ज्ञानमिति स्मृतम् अज्ञानमितरत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा

જ્યારે મન પ્રસન્ન અને એકાગ્ર બને છે, ત્યારે તે અવસ્થાને ‘જ્ઞાન’ કહેવામાં આવ્યું છે. બાકી બધું અજ્ઞાન છે—અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 101

इत्थं प्रसन्नं विज्ञानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम् रागद्वेषानृतक्रोधं कामतृष्णादिभिः सदा

આ રીતે ગુરુસંપર્કથી ઉત્પન્ન થયેલું પ્રસન્ન અને નિર્મળ ‘વિજ્ઞાન’ ધ્રુવ અને સ્થિર બને છે. પરંતુ પશુજીવ રાગ-દ્વેષ, અસત્ય, ક્રોધ, કામ, તૃષ્ણા વગેરે દ્વારા સદા વ્યાકુળ રહે છે; આ પાશો મનને સતત ખેંચે છે।

Verse 102

अपरामृष्टमद्यैव विज्ञेयं मुक्तिदं त्विदम् अज्ञानमलपूर्वत्वात् पुरुषो मलिनः स्मृतः

જેમ સંસ્કાર-સ્પર્શ વિના રહેલું મદ્ય ત્યાજ્ય ગણાય છે, તેમ આ ઉપદેશને ‘મુક્તિદાયક’ તરીકે જાણવો જોઈએ. કારણ કે પુરુષ અજ્ઞાન-મલથી પહેલેથી આવૃત હોવાથી ‘મલિન’ કહેવાયો છે।

Verse 103

तत्क्षयाद्धि भवेन्मुक्तिर् नान्यथा जन्मकोटिभिः ज्ञानमेकं विना नास्ति पुण्यपापपरिक्षयः

બંધન ઉત્પન્ન કરનાર કર્મના ક્ષયથી જ મુક્તિ થાય છે; અન્યથા નહીં—કરોડો જન્મોથી પણ નહીં. એકમાત્ર જ્ઞાન વિના પુણ્ય-પાપનો પૂર્ણ ક્ષય થતો નથી।

Verse 104

ज्ञानम् एवाभ्यसेत् तस्मान् मुक्त्यर्थं ब्रह्मवित्तमाः ज्ञानाभ्यासाद्धि वै पुंसां बुद्धिर्भवति निर्मला

અતએવ મુક્તિ માટે બ્રહ્મના શ્રેષ્ઠ જ્ઞાતાએ માત્ર જ્ઞાનનો જ અભ્યાસ કરવો જોઈએ. જ્ઞાનના સતત અભ્યાસથી મનુષ્યની બુદ્ધિ નિર્મળ અને નિષ્કલંક બને છે.

Verse 105

तस्मात्सदाभ्यसेज्ज्ञानं तन्निष्ठस्तत्परायणः ज्ञानेनैकेन तृप्तस्य त्यक्तसंगस्य योगिनः

અતએવ સદા મુક્તિદાયક જ્ઞાનનો અભ્યાસ કરવો, તેમાં જ નિષ્ઠા રાખવી અને તેને જ એકમાત્ર આશ્રય માનવો. જે યોગી માત્ર જ્ઞાનથી તૃપ્ત છે અને સર્વ આસક્તિ ત્યજી ચૂક્યો છે, તેના માટે એ જ જ્ઞાન પાશબંધનથી મુક્તિ અને પતિ—પ્રભુ શિવ—પ્રત્યે દૃઢ અભિમુખતા આપતું પ્રત્યક્ષ સાધન બને છે.

Verse 106

कर्तव्यं नास्ति विप्रेन्द्रा अस्ति चेत्तत्त्वविन्न च इह लोके परे चापि कर्तव्यं नास्ति तस्य वै

હે વિપ્રેન્દ્રો, તત્ત્વજ્ઞ માટે કોઈ બાંધક ફરજ બાકી રહેતી નથી. આ લોકમાં હોય કે પરલોકમાં, તેના માટે ‘આ કરવું જ જોઈએ’ એવો બંધનકારક નિયમ નથી—આ જ સત્ય છે.

Verse 107

जीवन्मुक्तो यतस् तस्माद् ब्रह्मवित् परमार्थतः ज्ञानाभ्यासरतो नित्यं ज्ञानतत्त्वार्थवित् स्वयम्

અતએવ તે દેહમાં રહેતાં જ મુક્ત છે; પરમાર્થથી તે બ્રહ્મવિદ છે. તે નિત્ય જ્ઞાનાભ્યાસમાં રત રહે છે અને સ્વયં જ્ઞાન-તત્ત્વોના યથાર્થ અર્થનો જ્ઞાતા છે.

Verse 108

कर्तव्याभ्यासमुत्सृज्य ज्ञानमेवाधिगच्छति वर्णाश्रमाभिमानी यस् त्यक्तक्रोधो द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો, જે ક્રોધ ત્યજી વર્ણાશ્રમધર્મમાં સ્થિર રહે છે, તે ફરજોની યાંત્રિક પુનરાવૃત્તિ છોડીને માત્ર જ્ઞાનને જ પ્રાપ્ત કરે છે. એ જ જ્ઞાનથી બંધાયેલો પશુ પાશને પાર કરી પતિ—પ્રભુ શિવ— તરફ દોરી લેવાય છે.

Verse 109

अन्यत्र रमते मूढः सो ऽज्ञानी नात्र संशयः संसारहेतुरज्ञानं संसारस्तनुसंग्रहः

જે મૂઢ શિવથી ભિન્ન વિષયોમાં રમે છે, તે નિશ્ચયે અજ્ઞાની છે—એમાં સંશય નથી. અજ્ઞાન જ સંસારનું કારણ છે, અને સંસાર એટલે જીવનું દેહ-ગ્રહણ તથા દેહ-સંગ્રહ (વારંવાર શરીર ધારણ) છે.

Verse 110

मोक्षहेतुस् तथा ज्ञानं मुक्तः स्वात्मन्यवस्थितः अज्ञाने सति विप्रेन्द्राः क्रोधाद्या नात्र संशयः

જ્ઞાન જ નિશ્ચયે મોક્ષનું કારણ છે. મુક્ત પુરુષ પોતાના સ્વાત્મામાં સ્થિત રહે છે. પરંતુ, હે વિપ્રેન્દ્રો, અજ્ઞાન રહે ત્યારે ક્રોધ વગેરે વિકારો ઊભા થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 111

क्रोधो हर्षस् तथा लोभो मोहो दम्भो द्विजोत्तमाः धर्माधर्मौ हि तेषां च तद्वशात्तनुसंग्रहः

હે દ્વિજોત્તમો, ક્રોધ, હર્ષ, લોભ, મોહ અને દંભ—તથા ધર્મ અને અધર્મ—આ બધું દેહધારી જીવોનું છે; અને એમના વશથી જ દેહ-સંગ્રહ (શરીર ધારણ-પોષણ) થાય છે.

Verse 112

शरीरे सति वै क्लेशः सो ऽविद्यां संत्यजेद्बुधः अविद्यां विद्यया हित्वा स्थितस्यैव च योगिनः

શરીર હોય ત્યાં સુધી ક્લેશ નિશ્ચિત છે; તેથી બુદ્ધિમાને અવિદ્યાનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. વિદ્યાથી અવિદ્યાને ત્યજી યોગી પોતાના સ્થિર સ્વરૂપમાં જ સ્થિત થાય છે.

Verse 113

क्रोधाद्या नाशमायान्ति धर्माधर्मौ च वै द्विजाः तत्क्षयाच्च शरीरेण न पुनः सम्प्रयुज्यते

હે દ્વિજો, ક્રોધ વગેરે નાશ પામે છે અને ધર્મ-અધર્મ પણ ક્ષય પામે છે. તેમનો ક્ષય થતાં જીવ ફરી શરીર સાથે જોડાતો નથી.

Verse 114

स एव मुक्तः संसाराद् दुःखत्रयविवर्जितः एवं ज्ञानं विना नास्ति ध्यानं ध्यातुर् द्विजर्षभाः

જે ત્રિવિધ દુઃખથી રહિત છે તે જ સાચે સંસારથી મુક્ત છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, યથાર્થ જ્ઞાન વિના ધ્યાતાને ધ્યાન થતું નથી.

Verse 115

ज्ञानं गुरोर्हि संपर्कान् न वाचा परमार्थतः चतुर्व्यूहमिति ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समभ्यसेत्

પરમાર્થથી જ્ઞાન ગુરુના સાન્નિધ્ય-સંપર્કથી મળે છે, માત્ર વાણીથી નહીં. તેથી ચતુર્વ્યૂહ તત્ત્વ જાણીને ધ્યાતાએ સ્થિરપણે ધ્યાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 116

सहजागन्तुकं पापम् अस्थिवागुद्भवं तथा ज्ञानाग्निर्दहते क्षिप्रं शुष्केन्धनम् इवानलः

પાપ સહજ હોય કે આગંતુક, તેમજ અસ્થિ અને વાણીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું પણ હોય—જ્ઞાનાગ્નિ તેને ઝડપથી દહન કરે છે, જેમ અગ્નિ સૂકા ઇંધણને ભસ્મ કરે છે.

Verse 117

ज्ञानात्परतरं नास्ति सर्वपापविनाशनम् अभ्यसेच्च सदा ज्ञानं सर्वसंगविवर्जितः

મુક્તિદાયક જ્ઞાનથી ઊંચું કશું નથી; તે સર્વ પાપોનો વિનાશક છે. તેથી સર્વ આસક્તિ છોડીને સદા આ જ્ઞાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 118

ज्ञानिनः सर्वपापानि जीर्यन्ते नात्र संशयः क्रीडन्नपि न लिप्येत पापैर्नानाविधैरपि

જ્ઞાનીના સર્વ પાપો ક્ષીણ થઈ જાય છે—એમાં શંકા નથી. તે રમતો હોય તોય અનેક પ્રકારના પાપોથી લિપ્ત થતો નથી.

Verse 119

इम्पोर्तन्चे ओफ़् ध्यान ज्ञानं यथा तथा ध्यानं तस्माद्ध्यानं समभ्यसेत् ध्यानं निर्विषयं प्रोक्तम् आदौ सविषयं तथा

જેમ ધ્યાનથી સાચું જ્ઞાન પ્રગટે છે, તેમ તેથી ધ્યાનનો સતત અભ્યાસ કરવો જોઈએ. ધ્યાનનું પરમ સ્વરૂપ નિર્વિષય કહેવાયું છે; પરંતુ આરંભમાં તે સવિષય રૂપે સાધવામાં આવે છે.

Verse 120

षट्प्रकारं समभ्यस्य चतुःषड्दशभिस् तथा तथा द्वादशधा चैव पुनः षोडशधा क्रमात्

છ પ્રકારની ઉપાસનાનો સમ્યક અભ્યાસ કરીને, પછી ચોવીસ પ્રકારોના સમૂહમાં પણ તેમ જ કરવું. એ જ રીતે બાર વિભાગોમાં, અને ત્યારબાદ ક્રમશઃ સોળ વિભાગોમાં પણ સાધના કરવી.

Verse 121

द्विधाभ्यस्य च योगीन्द्रो मुच्यते नात्र संशयः शुद्धजांबूनदाकारं विधूमाङ्गारसन्निभम्

આ દ્વિવિધ અભ્યાસથી યોગીઓના અધિપતિ મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી. તે લિંગ-તત્ત્વને શુદ્ધ પરિષ્કૃત સોનાં સમાન અને ધુમાડા વિનાના અંગાર સમાન તેજસ્વી રૂપે જુએ છે.

Verse 122

पीतं रक्तं सितं विद्युत् कोटिकोटिसमप्रभम् अथवा ब्रह्मरन्ध्रस्थं चित्तं कृत्वा प्रयत्नतः

પ્રયત્નપૂર્વક ચિત્તને આંતરિક તેજ પર સ્થિર કરવું—પીળું, લાલ અથવા શ્વેત—જે કરોડો કરોડ વીજળીની સમાન પ્રભાથી ઝળહળે; અથવા મસ્તકસ્થ બ્રહ્મરંધ્રમાં જ ચેતનાને સ્થાપિત કરવી.

Verse 123

न सितं वासितं पीतं न स्मरेद् ब्रह्मविद् भवेत् अहिंसकः सत्यवादी अस्तेयी सर्वयत्नतः

બ્રહ્મવિદે મદિરા વગેરે નશાકારક, સુગંધિત અથવા ઉત્તેજક પેયની ઇચ્છા ન કરવી, તેનું સ્મરણ પણ ન કરવું; તેથી તે બ્રહ્મજ્ઞાનમાં સ્થિર થાય છે. સર્વ પ્રયત્નથી તે અહિંસક, સત્યવાદી અને અસ્તેયી (ચોરીથી રહિત) રહે.

Verse 124

परिग्रहविनिर्मुक्तो ब्रह्मचारी दृढव्रतः संतुष्टः शौचसम्पन्नः स्वाध्यायनिरतः सदा

જે પરિગ્રહથી મુક્ત, બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર અને દૃઢવ્રતી છે; સંતોષી, શૌચસંપન્ન અને સદા સ્વાધ્યાયમાં રત—એ જ શિવમાર્ગ માટે યોગ્ય સાધક છે।

Verse 125

मद्रक्तश्चाभ्यसेद्ध्यानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम् न बुध्यति तथा ध्याता स्थाप्य चित्तं द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો! જે મારે પ્રત્યે અનુરૂપ્ત છે તે જ ગુરુસંપર્કથી ઉત્પન્ન થતું ધ્રુવ ધ્યાન અભ્યાસ કરે; નહીંતર ધ્યાતા ચિત્ત સ્થિર કરીને પણ તત્ત્વને યથાર્થ સમજે નહીં।

Verse 126

न चाभिमन्यते योगी न पश्यति समन्ततः न घ्राति न शृणोत्येव लीनः स्वात्मनि यः स्वयम्

યોગી અહંકારનો અભિમાન કરતો નથી, સર્વ દિશામાં બહાર તરફ જોતો નથી; તે સુગંધ ગ્રહણ કરતો નથી, સાંભળતો પણ નથી—જે સ્વયં પોતાના આત્મસ્વરૂપમાં લીન થાય છે।

Verse 127

न च स्पर्शं विजानाति स वै समरसः स्मृतः पार्थिवे पटले ब्रह्मा वारितत्त्वे हरिः स्वयम्

તે સ્પર્શને પણ જાણતો નથી; એ જ સમરસ—સમત્વસ્થ—રૂપે સ્મરાય છે. પાર્થિવ પટલમાં બ્રહ્મા અને વારિતત્ત્વમાં સ્વયં હરિ (વિષ્ણુ) અધિષ્ઠાતા છે।

Verse 128

वाह्नेये कालरुद्राख्यो वायुतत्त्वे महेश्वरः सुषिरे स शिवः साक्षात् क्रमादेवं विचिन्तयेत्

અગ્નિતત્ત્વમાં તે કાલરુદ્ર કહેવાય છે, વાયુતત્ત્વમાં મહેશ્વર; અને અંતરના સૂક્ષ્મ સુષિર-આકાશમાં તે જ સాక్షાત્ શિવ છે. આમ ક્રમશઃ તેનું ચિંતન કરવું।

Verse 129

क्षितौ शर्वः स्मृतो देवो ह्य् अपां भव इति स्मृतः रुद्र एव तथा वह्नौ उग्रो वायौ व्यवस्थितः

પૃથ્વીમાં દેવ શર્વ તરીકે સ્મરાય છે, જળમાં ભવ તરીકે કીર્તિત છે. અગ્નિમાં તે જ રુદ્ર છે અને વાયુમાં ઉગ્રરૂપે સ્થિત છે॥

Verse 130

भीमः सुषिरनाके ऽसौ भास्करे मण्डले स्थितः ईशानः सोमबिम्बे च महादेव इति स्मृतः

સુષિર-નાકમાં સૂર્યમંડળમાં સ્થિત તે ‘ભીમ’ તરીકે સ્મૃત છે. ચંદ્રબિંબમાં ‘ઈશાન’ રૂપે—તે ‘મહાદેવ’ તરીકે કીર્તિત છે॥

Verse 131

पुंसां पशुपतिर्देवश् चाष्टधाहं व्यवस्थितः काठिन्यं यत्तनौ सर्वं पार्थिवं परिगीयते

દેહધારી જીવો માટે દેવ પશુપતિ અહીં અષ્ટધા તત્ત્વરૂપે સ્થિત છે. દેહમાં જે કઠિનતા છે તે સર્વ ‘પાર્થિવ’ તત્ત્વ તરીકે ગવાય છે॥

Verse 132

आप्यं द्रवमिति प्रोक्तं वर्णाख्यो वह्निरुच्यते यत्संचरति तद्वायुः सुषिरं यद्द्विजोत्तमाः

જળને દ્રવતા તત્ત્વ કહેવાયું છે; અગ્નિને વર્ણ-પ્રકાશક કહેવામાં આવે છે. જે સંચરે તે વાયુ; અને જે ખોખલું/શૂન્ય છે, હે દ્વિજોત્તમો, તે આકાશ છે॥

Verse 133

तदाकाशं च विज्ञानं शब्दजं व्योमसंभवम् तथैव विप्रा विज्ञानं स्पर्शाख्यं वायुसंभवम्

તે જ આકાશ છે અને શબ્દજ—વ્યોમમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું તે જ વિજ્ઞાન છે. તેમ જ, હે વિપ્રો, સ્પર્શ નામનું વિજ્ઞાન વાયુમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે॥

Verse 134

रूपं वाह्नेयमित्युक्तम् आप्यं रसमयं द्विजाः गन्धाख्यं पार्थिवं भूयश् चिन्तयेद्भास्करं क्रमात्

રૂપ અગ્નિ-તત્ત્વનું કહેવાયું છે, રસ જલ-તત્ત્વનો છે, અને ગંધ પૃથ્વી-તત્ત્વ તરીકે ઓળખાય છે. હે દ્વિજોઃ, ત્યારબાદ ક્રમે ભાસ્કરનું ધ્યાન કરો।

Verse 135

नेत्रे च दक्षिणे वामे सोमं हृदि विभुं द्विजाः आजानु पृथिवीतत्त्वम् आनाभेर् वारिमण्डलम्

જમણી અને ડાબી આંખોમાં સોમને સ્થાપિત કરો અને હૃદયમાં સર્વવ્યાપી પ્રભુનું ધ્યાન કરો. નાભિથી ઘૂંટણ સુધી પૃથ્વી-તત્ત્વ, અને નાભિ-પ્રદેશમાં જલમંડળનું ભાવન કરો।

Verse 136

आकण्ठं वह्नितत्त्वं स्याल् ललाटान्तं द्विजोत्तमाः वायव्यं वै ललाटाद्यं व्योमाख्यं वा शिखाग्रकम्

કંઠ સુધી અગ્નિ-તત્ત્વનું, અને લલાટાંત સુધી વાયુ-તત્ત્વનું ધ્યાન કરો. શિખાગ્રે વ્યોમ (આકાશ) તત્ત્વ સ્થાપિત કરો—આ શિવપૂજાનો તત્ત્વવિન્યાસ છે।

Verse 137

हंसाख्यं च ततो ब्रह्म व्योम्नश्चोर्ध्वं ततः परम् व्योमाख्यो व्योममध्यस्थो ह्य् अयं प्राथमिकः स्मरेत्

વ્યોમથી ઉપર ‘હંસ’ નામનું બ્રહ્મ છે; તેનાથી પણ પરે, આકાશના મધ્યમાં સ્થિત ‘વ્યોમ’ નામનું બ્રહ્મ છે. આ જ પ્રાથમિક સ્મરણયોગ્ય ધ્યાન છે।

Verse 138

न जीवः प्रकृतिः सत्त्वं रजश्चाथ तमः पुनः महांस्तथाभिमानश् च तन्मात्राणीन्द्रियाणि च

જીવ નથી, પ્રકૃતિ નથી, સત્ત્વ-રજ-તમ ગુણો નથી; મહત્ નથી, અહંકાર નથી, તન્માત્રાઓ અને ઇન્દ્રિયો પણ નથી—પરમેશ્વર. આ બધું પાશ (બંધન) છે; પરમ પતિ તો માત્ર શિવ છે।

Verse 139

व्योमादीनि च भूतानि नैवेह परमार्थतः व्याप्य तिष्ठद्यतो विश्वं स्थाणुरित्यभिधीयते

આકાશ આદિ ભૂતો અહીં પરમાર્થથી પરમ સત્ય નથી. જે સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપીને પણ અચલ રીતે સ્થિત રહે છે, તે સ્થાણુ—અચલ પ્રભુ શિવ, સર્વાધાર પતિ—કહેવાય છે.

Verse 140

उदेति सूर्यो भीतश् च पवते वात एव च द्योतते चन्द्रमा वह्निर् ज्वलत्यापो वहन्ति च

ભયથી સૂર્ય ઉગે છે, પવન વહે છે; ચંદ્ર પ્રકાશે છે, અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે અને જળ વહે છે—પ્રત્યેક પોતાનું નિયત કાર્ય પતિ-પરમેશ્વરની આજ્ઞાથી કરે છે.

Verse 141

दधाति भूमिराकाशम् अवकाशं ददाति च तदाज्ञया ततं सर्वं तस्माद्वै चिन्तयेद्द्विजाः

પૃથ્વી આકાશને ધારણ કરે છે અને જીવોને વસવાટ માટે અવકાશ પણ આપે છે; પરંતુ આ બધું તેની આજ્ઞાથી જ વિસ્તરેલું અને વ્યવસ્થિત છે. તેથી, હે દ્વિજોએ, તે પરમ પતિ શિવનું ચિંતન કરો.

Verse 142

तेनैवाधिष्ठितं तस्माद् एतत्सर्वं द्विजोत्तमाः सर्वरूपमयः शर्व इति मत्वा स्मरेद्भवम्

હે દ્વિજોત્તમો, આ સર્વ તેનાથી જ અધિષ્ઠિત છે. તેથી શર્વ સર્વરૂપમય છે એમ માનીને, ભવ—શિવનું સ્મરણ કરો; તે જ અંતર્યામી પતિ છે.

Verse 143

संसारविषतप्तानां ज्ञानध्यानामृतेन वै प्रतीकारः समाख्यातो नान्यथा द्विजसत्तमाः

હે દ્વિજસત્તમો, સંસારના વિષથી દગ્ધ થયેલાં જીવો માટે પ્રતિકાર માત્ર જ્ઞાન અને ધ્યાનના અમૃતથી જ કહેવાયો છે; અન્યથા કોઈ ઉપાય નથી.

Verse 144

ज्ञानं धर्मोद्भवं साक्षाज् ज्ञानाद् वैराग्यसंभवः वैराग्यात्परमं ज्ञानं परमार्थप्रकाशकम्

જ્ઞાન સాక్షાત્ ધર્મમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; જ્ઞાનથી વૈરાગ્ય જન્મે છે. વૈરાગ્યથી પરમાર્થને પ્રકાશિત કરતું પરમ જ્ઞાન પ્રગટે છે—પાશ શિથિલ કરીને પશુ (બંધ જીવ)ને પતિ (શિવ) તરફ લઈ જાય છે.

Verse 145

ज्ञानवैराग्ययुक्तस्य योगसिद्धिर्द्विजोत्तमाः योगसिद्ध्या विमुक्तिः स्यात् सत्त्वनिष्ठस्य नान्यथा

હે દ્વિજોત્તમો! જેને સાચું જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય છે તેને યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. તે યોગસિદ્ધિથી મુક્તિ થાય છે—માત્ર સત્ત્વમાં સ્થિર રહેનારને; અન્યથા નહીં.

Verse 146

तमोविद्यापदच्छन्नं चित्रं यत्पदमव्ययम् सत्त्वशक्तिं समास्थाय शिवमभ्यर्चयेद्द्विजाः

તમસ અને અવિદ્યાના પદથી ઢંકાયેલું હોવા છતાં તે અવિનાશી પદ અદ્ભુત જણાય છે. તેથી, હે દ્વિજોઃ, સત્ત્વશક્તિનો આશ્રય લઈને શિવની અભ્યર્ચના કરો.

Verse 147

यः सत्त्वनिष्ठो मद्भक्तो मदर्चनपरायणः सर्वतो धर्मनिष्ठश् च सदोत्साही समाहितः

જે સત્ત્વમાં સ્થિર, મારો ભક્ત, મારી અર્ચનામાં પરાયણ, સર્વ રીતે ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન, સદા ઉત્સાહી અને અંતર્મુખે સમાહિત હોય—તે જ મારો સાચો ભક્ત છે.

Verse 148

सर्वद्वन्द्वसहो धीरः सर्वभूतहिते रतः ऋजुस्वभावः सततं स्वस्थचित्तो मृदुः सदा

જે ધીર પુરુષ સર્વ દ્વંદ્વો સહે છે અને સર્વ ભૂતોના હિતમાં રત રહે છે. જેનો સ્વભાવ ઋજુ છે, જે સદા સ્વસ્થચિત્ત અને હંમેશા મૃદુ છે.

Verse 149

अमानी बुद्धिमाञ्छान्तस् त्यक्तस्पर्धो द्विजोत्तमाः सदा मुमुक्षुर्धर्मज्ञः स्वात्मलक्षणलक्षणः

હે દ્વિજોત્તમ! મુમુક્ષુ સદા માનની લાલસા વિનાનો, સદ્બુદ્ધિવાન, શાંત અને સ્પર્ધા ત્યાગી હોય છે. તે ધર્મજ્ઞ છે અને આત્મસાક્ષાત્કારના લક્ષણોથી ઓળખાય છે—અંતર્મુખ થઈ પોતાના આત્મસ્વરૂપ પતિ શિવમાં સ્થિત થાય છે.

Verse 150

ऋणत्रयविनिर्मुक्तः पूर्वजन्मनि पुण्यभाक् जरायुक्तो द्विजो भूत्वा श्रद्धया च गुरोः क्रमात्

ત્રણ ઋણોથી મુક્ત, પૂર્વજન્મના પુણ્યથી યુક્ત, અને પરિપક્વ વય પ્રાપ્ત કરીને દ્વિજ બની, તે શ્રદ્ધાપૂર્વક ગુરુએ નક્કી કરેલા ક્રમબદ્ધ અનુશાસન મુજબ ચાલે છે.

Verse 151

अन्यथा वापि शुश्रूषां कृत्वा कृत्रिमवर्जितः स्वर्गलोकमनुप्राप्य भुक्त्वा भोगाननुक्रमात्

અથવા, કપટ વિના નિષ્ઠાપૂર્વક શুশ્રૂષા-સેવા કરીને તે સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત થાય છે; અને ત્યાં ક્રમશઃ પોતાના કર્મફળરૂપ ભોગો ભોગવે છે.

Verse 152

आसाद्य भारतं वर्षं ब्रह्मविज्जायते द्विजाः संपर्काज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानिनो योगविद्भवेत्

ભારતવર્ષને પ્રાપ્ત કરીને દ્વિજ બ્રહ્મવિત્ બને છે. સત્સંગથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે; અને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને તે જ્ઞાની તથા યોગવિદ્—યોગમાં નિપુણ—બને છે.

Verse 153

क्रमो ऽयं मलपूर्णस्य ज्ञानप्राप्तेर्द्विजोत्तमाः तस्मादनेन मार्गेण त्यक्तसंगो दृढव्रतः

હે દ્વિજોત્તમ! મલથી ભરેલા જીવને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થવાનો આ ક્રમ છે. તેથી આ જ માર્ગે—સંગ-આસક્તિ ત્યજી અને દૃઢ વ્રતમાં સ્થિર રહી—એવું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે જે પશુને પતિ (શિવ) તરફ દોરી જાય છે.

Verse 154

संसारकालकूटाख्यान् मुच्यते मुनिपुङ्गवाः एवं संक्षेपतः प्रोक्तं मया युष्माकमच्युतम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, સંસારરૂપ કાલકૂટ-વિષમાંથી જીવ મુક્ત થાય છે. આ રીતે મેં તમને સંક્ષેપમાં આ અચ્યૂત ઉપદેશ કહ્યો—પતિ શિવની શરણાગતિથી પશુ (બંધ આત્મા) પાશ (બંધન)માંથી છૂટે છે।

Verse 155

ज्ञानस्यैवेह माहात्म्यं प्रसंगादिह शोभनम् एवं पाशुपतं योगं कथितं त्वीश्वरेण तु

અહીં આ શુભ પ્રસંગમાં મુક્તિદાયક જ્ઞાનનું મહાત્મ્ય સુંદર રીતે પ્રગટ થયું છે. આ રીતે પાશુપત યોગ સ્વયં ઈશ્વરે ઉપદેશ્યો છે।

Verse 156

न देयं यस्य कस्यापि शिवोक्तं मुनिपुङ्गवाः दातव्यं योगिने नित्यं भस्मनिष्ठाय सुप्रियम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, શિવે કહેલું ઉપદેશ કોઈને પણ આપવું નહીં. તે સદા યોગીને આપવો—જે ભસ્મનિષ્ઠાના વ્રતમાં સ્થિર હોય—કારણ એવો ભક્ત પ્રભુને અત્યંત પ્રિય છે।

Verse 157

यः पठेच्छृणुयाद्वापि संसारशमनं नरः स याति ब्रह्मसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा

જે મનુષ્ય આ સંસાર-શમન ઉપદેશનું પાઠ કરે છે અથવા માત્ર સાંભળે છે, તે બ્રહ્મ-સાયુજ્ય—પરમેશ્વર (શિવ) સાથે પૂર્ણ એકત્વ—પ્રાપ્ત કરે છે; તેમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી।