Adhyaya 83
व्यपोहनस्तवनिरूपण-प्रसङ्गे नक्तभोजन-शिवव्रतविधिः (वार्षिक-प्रतिमास-क्रमः)
વ્યપોહન-સ્તવનું પુણ્ય શ્રવણ કર્યા પછી ઋષિઓ લિંગદાન સાથે સંબંધિત વ્રતોની વિધિ પૂછે છે. સૂત નંદીશ્વર-પ્રોક્ત અને વ્યાસ-પરંપરાથી પ્રાપ્ત શિવવ્રતોનું વ્યવહારિક નિરૂપણ કરે છે. મુખ્ય અનુષ્ઠાન ‘નક્તભોજન’—નિત્ય માત્ર રાત્રે ભોજન—અને બંને પક્ષની અષ્ટમી તથા ચતુર્દશીએ શિવપૂજા, તેમજ વર્ષાંતમાં બ્રાહ્મણભોજન. ભિક્ષા, અયાચિત અને નક્ત—આ જીવનરીતિઓમાં નક્તને ‘ઉત્તમ’ કહી ભૂશય્યા, અગ્નિકાર્ય, સ્નાન, હવિષ્યાહાર વગેરે સહાયક તપ પણ જણાવે છે. પછી પુષ્યથી માર્ગશીર્ષ સુધી માસક્રમમાં અન્નપ્રકાર, ઘૃત-ક્ષીરાદિ નૈવેદ્ય, પૂર્ણિમાએ અભિષેક અને દાન—વિશેષ કરીને વિવિધ વર્ણનાં ગોમિથુન—નક્કી થાય છે; તેના ફળરૂપે અગ્નિ, યમ, ચંદ્ર, નિરૃતિ, વરુણ, વાયુ, યક્ષ, ઈશાન, સૂર્ય અને સોમ લોકપ્રાપ્તિ કહેવામાં આવી છે. અંતે નૈતિક વ્રતોનો સાર આપી, આ વાર્ષિક ચક્ર ક્રમે કે પ્રતિક્રમે કરવાથી શિવસાયુજ્ય અને જ્ઞાનયોગ સિદ્ધ થાય છે એમ નિશ્ચિત કરીને આગળના વ્રત-પૂજા વિસ્તારો માટે પ્રસંગ જોડે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे व्यपोहनस्तवनिरूपणं नाम द्व्यशीतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः व्यपोहनस्तवं पुण्यं श्रुतमस्माभिर् आदरात् प्रसंगाल्लिङ्गदानस्य व्रतान्यपि वदस्व नः
આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘વ્યપોહન-સ્તવ-નિરূপણ’ નામે ત્ર્યાસી મો અધ્યાય. ઋષિઓએ કહ્યું—અમે આ પુણ્યમય વ્યપોહન-સ્તવ શ્રદ્ધાથી સાંભળ્યો; હવે ક્રમશઃ શિવલિંગ-દાન સાથે સંબંધિત વ્રતો પણ અમને કહો।
Verse 2
सूत उवाच व्रतानि वः प्रवक्ष्यामि शुभानि मुनिसत्तमाः नन्दिना कथितानीह ब्रह्मपुत्राय धीमते
સૂત બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠો! હું તમને શુભ વ્રતો કહું છું; એ જ વ્રતો અહીં નંદીએ ધીમાન બ્રહ્મપુત્રને ઉપદેશ્યા હતા।
Verse 3
तानि व्यासादुपश्रुत्य युष्माकं प्रवदाम्यहम् अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पक्षयोरुभयोरपि
વ્યાસ પાસેથી તે સાંભળી હું તમને કહું છું—અષ્ટમી અને ચતુર્દશી તિથિએ, શુક્લ-કૃષ્ણ બંને પક્ષોમાં, આ વ્રતો કરવાં જોઈએ।
Verse 4
वर्षमेकं तु भुञ्जानो नक्तं यः पूजयेच्छिवम् सर्वयज्ञफलं प्राप्य स याति परमां गतिम्
જે મનુષ્ય એક વર્ષ નક્ત-ભોજન કરીને ભગવાન શિવની પૂજા કરે છે, તે સર્વ યજ્ઞફળ પ્રાપ્ત કરીને પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 5
पृथिवीं भाजनं कृत्वा भुक्त्वा पर्वसु मानवः अहोरात्रेण चैकेन त्रिरात्रफलमश्नुते
પર્વદિવસોમાં મનુષ્ય પૃથ્વીને જ પાત્ર માની સંયમથી ભોજન કરે તો, એક અહોરાત્રના વ્રતથી ત્રિરાત્ર વ્રત સમાન ફળ પામે છે।
Verse 6
द्वयोर् मासस्य पञ्चम्योर् द्वयोः प्रतिपदोर्नरः क्षीरधाराव्रतं कुर्यात् सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
બે માસની બે પંચમી અને બે પ્રતિપદે મનુષ્યે ક્ષીરધારા-વ્રત કરવું—શિવલિંગ પર દૂધની અવિચ્છિન્ન ધારા અર્પણ કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે।
Verse 7
कृष्णाष्टम्यां तु नक्तेन यावत्कृष्णचतुर्दशी भुञ्जन्भोगानवाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति
કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમીથી ચતુર્દશી સુધી જે ‘નક્ત’ વ્રત (રાત્રે જ ભોજન) કરે છે, તે પુણ્યફળરૂપ ઉત્તમ ભોગો પામે છે અને અંતે બ્રહ્મલોકને જાય છે.
Verse 8
यो ऽब्दमेकं प्रकुर्वीत नक्तं पर्वसु पर्वसु ब्रह्मचारी जितक्रोधः शिवध्यानपरायणः
જે કોઈ એક વર્ષ સુધી દરેક પર્વદિને નક્ત વ્રત કરે, બ્રહ્મચારી રહી ક્રોધને જીતે અને શિવધ્યાનમાં પરાયણ રહે, તે સંયમથી પ્રભુ (પતિ)ના અનુગ્રહનો પાત્ર બને છે.
Verse 9
संवत्सरान्ते विप्रेन्द्रान् भोजयेद्विधिपूर्वकम् स याति शाङ्करं लोकं नात्र कार्या विचारणा
વર્ષના અંતે વિધિપૂર્વક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું; તે શંકરલોકને પ્રાપ્ત કરે છે—આમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
Verse 10
उपवासात् परं भैक्ष्यं भैक्ष्यात् परम् अयाचितम् अयाचितात् परं नक्तं तस्मान् नक्तेन वर्तयेत्
ઉપવાસ કરતાં ભૈક્ષ્યજીવન શ્રેષ્ઠ છે; ભૈક્ષ્ય કરતાં અયાચિત (માગ્યા વિના મળેલું) શ્રેષ્ઠ છે; અયાચિત કરતાં નક્ત શ્રેષ્ઠ છે. તેથી નક્ત વ્રતથી જ વર્તવું જોઈએ.
Verse 11
देवैर्भुक्तं तु पूर्वाह्णे मध्याह्ने ऋषिभिस् तथा अपराह्णे च पितृभिः संध्यायां गुह्यकादिभिः
પૂર્વાહ્ને દેવો, મધ્યાહ્ને ઋષિઓ, અપરાહ્ને પિતૃઓ અને સંધ્યાકાળે ગુહ્યક આદિ ભોગ કરે છે—આ રીતે દિવસનું વિભાજન માનવામાં આવ્યું છે.
Verse 12
सर्ववेलामतिक्रम्य नक्तभोजनमुत्तमम् हविष्यभोजनं स्नानं सत्यमाहारलाघवम्
સર્વ ભોજન-વેળાઓને અતિક્રમીને માત્ર રાત્રે ભોજન કરવું ઉત્તમ વ્રત છે. હવિષ્ય (શુદ્ધ નૈવેદ્ય) ભોજન, સ્નાન, સત્યપાલન અને લઘુ આહાર—આ શિવપૂજામાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; એ પશુના પાશને શિથિલ કરે અને મનને પતિ શિવમાં સ્થિર કરે છે।
Verse 13
अग्निकार्यमधःशय्यां नक्तभोजी समाचरेत् प्रतिमासं प्रवक्ष्यामि शिवव्रतमनुत्तमम्
તે અગ્નિકાર્ય (હોમાદિ) કરે, નીચી શય્યા પર શયન કરે અને નિત્ય માત્ર રાત્રે ભોજન કરે. હવે હું માસે માસે શિવનું અનુત્તમ વ્રત વર્ણવું છું।
Verse 14
धर्मकामार्थमोक्षार्थं सर्वपापविशुद्धये पुष्यमासे च सम्पूज्य यः कुर्यान्नक्तभोजनम्
ધર્મ, કામ, અર્થ અને મોક્ષ માટે તથા સર્વ પાપોની પૂર્ણ શુદ્ધિ માટે—જે પુષ્ય માસમાં વિધિપૂર્વક શિવની સમ્યક પૂજા કરીને રાત્રિ-ભોજનનું વ્રત કરે છે, તે અભીષ્ટ પુણ્ય પામે છે।
Verse 15
सत्यवादी जितक्रोधः शालिगोधूमगोरसैः पक्षयोरष्टमीं यत्नाद् उपवासेन वर्तयेत्
ભક્ત સત્યવાદી હોય, ક્રોધને જીતેલો હોય, અને શાળી ધાન્ય, ઘઉં તથા ગોરસ (દૂધાદિ) થી જ નિર્વાહ કરીને—બન્ને પક્ષોની અષ્ટમી તિથિ યત્નપૂર્વક ઉપવાસથી પાળે।
Verse 16
भूमिशय्यां च मासान्ते पौर्णमास्यां घृतादिभिः स्नाप्य रुद्रं महादेवं सम्पूज्य विधिपूर्वकम्
માસના અંતે, પૌર્ણિમાના દિવસે, ભૂમિશય્યા વ્રત પાળવું; ઘૃત આદિ પવિત્ર દ્રવ્યો વડે રુદ્ર મહાદેવનો અભિષેક કરીને, વિધિપૂર્વક સંપૂર્ણ પૂજા કરવી।
Verse 17
यावकं चौदनं दत्त्वा सक्षीरं सघृतं द्विजाः भोजयेद् ब्राह्मणाञ्शिष्टाञ् जपेच्छान्तिं विशेषतः
યાવક અન્ન અને રાંધેલો ભાત, દૂધ તથા ઘી સાથે દાન આપી દ્વિજએ શિષ્ટ અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું; ત્યારબાદ વિશેષ રીતે શાંતિ-જપ કરવો, જેથી પતિ-શિવની કૃપાથી પશુના પાશ શિથિલ થાય।
Verse 18
तथा गोमिथुनं चैव कपिलं विनिवेदयेत् भवाय देवदेवाय शिवाय परमेष्ठिने
એ જ રીતે ગાયોની જોડી અને કપિલા ગાય પણ ભવ—દેવદેવ, પરમેશ્વર શિવને અર્પણ કરવી; આવા દાનથી પતિના અનુગ્રહે પશુ પાશબંધનમાંથી મુક્તિ તરફ આગળ વધે છે।
Verse 19
स याति मुनिशार्दूल वाह्नेयं लोकमुत्तमम् भुक्त्वा स विपुलान् लोकान् तत्रैव स विमुच्यते
હે મુનિશાર્દૂલ! તે વાહ્નેય (અગ્નિ) નું ઉત્તમ લોક પ્રાપ્ત કરે છે; ત્યાં વિશાળ લોકોનો ભોગ કરીને, ત્યાં જ મુક્ત થાય છે—પતિની કૃપાથી પાશબંધનથી રહિત બની।
Verse 20
माघमासे तु सम्पूज्य यः कुर्यान् नक्तभोजनम् कृशरं घृतसंयुक्तं भुञ्जानः संयतेन्द्रियः
માઘ માસમાં (શિવની) યોગ્ય પૂજા કરીને જે નક્તભોજનનું વ્રત કરે—ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખીને ઘી જોડાયેલ કૃશર ભોજન કરે—તે વ્રતફળ પામે છે।
Verse 21
सोपवासं चतुर्दश्यां भवेदुभयपक्षयोः रुद्राय पौर्णमास्यां तु दद्याद्वै घृतकम्बलम्
બન્ને પક્ષની ચતુર્દશીએ ઉપવાસ-વ્રત કરવું; અને પૌર્ણમાસીએ રુદ્રને ઘી લગાવેલો કમ્બળ નિશ્ચયે દાન આપવો—આ દાન શિવપૂજનને પોષે અને પશુને પાશમુક્તિ તરફ દોરી જાય।
Verse 22
कृष्णं गोमिथुनं दद्यात् पूजयेच्चैव शंकरम् भोजयेद्ब्राह्मणांश्चैव यथाविभवविस्तरम्
કાળા વર્ણનું ગોમિથુન દાન આપવું, શંકરની પૂજા કરવી અને પોતાની શક્તિ મુજબ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.
Verse 23
याम्यमासाद्य वै लोकं यमेन सह मोदते फाल्गुने चैव सम्प्राप्ते कुर्याद्वै नक्तभोजनम्
યમલોકને પ્રાપ્ત થઈ યમ સાથે આનંદ કરે છે; તેથી ફાલ્ગુન માસ આવે ત્યારે નક્તભોજનનું વ્રત અવશ્ય કરવું.
Verse 24
श्यामाकान्नघृतक्षीरैर् जितक्रोधो जितेन्द्रियः चतुर्दश्यामथाष्टम्याम् उपवासं च कारयेत्
ક્રોધને જીતીને અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને, શ્યામાક અન્ન ઘી અને દૂધ સાથે અર્પણ કરવું; તથા ચતુર્દશી અને અષ્ટમીના દિવસે ઉપવાસ કરવો.
Verse 25
पौर्णमास्यां महादेवं स्नाप्य सम्पूज्य शङ्करम् दद्याद्गोमिथुनं वापि ताम्राभं शूलपाणये
પૂર્ણિમાએ મહાદેવને સ્નાન કરાવી શંકરની વિધિવત પૂજા કરવી; અને શૂલપાણિને ગોમિથુન અથવા તામ્રવર્ણ દાન અર્પણ કરવું.
Verse 26
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु प्रार्थयेत्परमेश्वरम् स याति चन्द्रसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा
બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી પછી પરમેશ્વર (શિવ)ને પ્રાર્થના કરવી; એવો ભક્ત ચન્દ્રસાયુજ્ય પામે છે—અહીં વિચારની જરૂર નથી.
Verse 27
चैत्रे ऽपि रुद्रमभ्यर्च्य कुर्याद्वै नक्तभोजनम् शाल्यन्नं पयसा युक्तं घृतेन च यथासुखम्
ચૈત્ર માસમાં પણ રુદ્રની વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને નક્તભોજનનું વ્રત કરવું. શાળી ધાન્યનું પકાવેલું અન્ન દૂધ સાથે અને ઇચ્છાનુસાર ઘી સાથે ગ્રહણ કરવું.
Verse 28
गोष्ठशायी मुनिश्रेष्ठाः क्षितौ निशि भवं स्मरेत् पौर्णमास्यां शिवं स्नाप्य दद्याद्गोमिथुनं सितम्
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! જે ગોશાળામાં રહે અને રાત્રે ધરતી પર શયન કરે, તે રાત્રે ભવ (શિવ)નું સ્મરણ કરે. પૂર્ણિમાએ શિવને સ્નાન કરાવી શ્વેત ગોમિથુન (ગાય-બળદની જોડી) દાન આપે.
Verse 29
ब्राह्मणान् भोजयेच्चैव निरृतेः स्थानमाप्नुयात् वैशाखे च तथा मासे कृत्वा वै नक्तभोजनम्
વૈશાખ માસમાં નક્તભોજનનું વ્રત કરીને અને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી તે નિરૃતિનું સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 30
पौर्णमास्यां भवं स्नाप्य पञ्चगव्यघृतादिभिः श्वेतं गोमिथुनं दत्त्वा सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
પૂર્ણિમાએ ભવ (શિવ)ને પંચગવ્ય, ઘી વગેરે વડે સ્નાન કરાવી, શ્વેત ગોમિથુન (ગાય-બળદની જોડી) દાન આપવાથી તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે.
Verse 31
ज्येष्ठे मासे च देवेशं भवं शर्वमुमापतिम् सम्पूज्य श्रद्धया भक्त्या कृत्वा वै नक्तभोजनम्
જ્યેષ્ઠ માસમાં દેવેશ ભવ, શર્વ, ઉમાપતિ શિવની શ્રદ્ધા-ભક્તિથી સમ્યક પૂજા કરીને નક્તભોજનનો નિયમ રાખવો.
Verse 32
रक्तशाल्यन्नमध्वा च अद्भिः पूतं घृतादिभिः वीरासनो निशार्धं च गवां शुश्रूषणे रतः
તે લાલ ચોખાનું અન્ન અને મધ લે, જળથી શુદ્ધ કરી ઘૃત આદિથી સમૃદ્ધ કરેલું. અર્ધરાત્રિ સુધી વીરાસનમાં બેસી ગાયોની શૂશ્રૂષા અને સેવામાં રત રહે.
Verse 33
पौर्णमास्यां तु सम्पूज्य देवदेवमुमापतिम् स्नाप्य शक्त्या यथान्यायं चरुं दद्याच् च शूलिने
પૌર્ણિમાના દિવસે દેવદેવ ઉમાપતિનું યથાવિધિ પૂજન કરીને, પોતાની શક્તિ મુજબ યથાન્યાય સ્નાન કરાવી, શૂલધારીને ચરુ અર્પણ કરવો.
Verse 34
ब्राह्मणान् भोजयित्वा च यथाविभवविस्तरम् धूम्रं गोमिथुनं दत्त्वा वायुलोके महीयते
પોતાની ક્ષમતા મુજબ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી, ધૂમ્રવર્ણ ગાય અને વાછરડો નહિ, વृषભ સાથેનું જોડું દાન આપવાથી તે વાયુલોકમાં માન પામે છે.
Verse 35
आषाढे मासि चाप्येवं नक्तभोजनतत्परः भूरिखण्डाज्यसंमिश्रं सक्तुभिश्चैव गोरसम्
આષાઢ માસમાં પણ એમ જ નક્તભોજનમાં તત્પર રહે; અને શિવને બહુ ખાંડ અને ઘૃત મિશ્રિત ગોરસ (દૂધ) તથા સક્તુ (ભૂંજેલા જવનું ચૂર્ણ) અર્પણ કરવું.
Verse 36
पौर्णमास्यां घृताद्यैस्तु स्नाप्य पूज्य यथाविधि ब्राह्मणान् भोजयित्वा च श्रोत्रियान् वेदपारगान्
પૌર્ણિમાના દિવસે ઘૃત આદિથી સ્નાન કરાવી યથાવિધિ પૂજા કરવી; અને વેદપારંગત શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણોને પણ ભોજન કરાવવું.
Verse 37
दद्याद्गोमिथुनं गौरं वारुणं लोकमाप्नुयात् श्रावणे च द्विजा मासे कृत्वा वै नक्तभोजनम्
ગૌર વર્ણની ગાયોની જોડી દાન કરવાથી વરુણલોક પ્રાપ્ત થાય છે. હે દ્વિજ! શ્રાવણ માસમાં નક્તભોજન વ્રત કરીને પવિત્ર પુણ્ય મળે છે.
Verse 38
क्षीरषष्टिकभक्तेन सम्पूज्य वृषभध्वजम् पौर्णमास्यां घृताद्यैस्तु स्नाप्य पूज्य यथाविधि
પૌર્ણિમાના દિવસે ક્ષીર-ષષ્ટિક નૈવેદ્યથી વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી. પછી ઘૃત આદિથી સ્નાન કરાવી, નિયમ મુજબ ફરી પૂજન કરવું.
Verse 39
ब्राह्मणान् भोजयित्वा च श्रोत्रियान् वेदपारगान् श्वेताग्रपादं पौण्ड्रं च दद्याद्गोमिथुनं पुनः
વેદપારંગત શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી, પછી ફરી ગાયોની એક જોડી દાન આપવી—એક પૌંડ્ર જાતની અને એક શ્વેત અગ્રપાદવાળી.
Verse 40
स याति वायुसायुज्यं वायुवत्सर्वगो भवेत् प्राप्ते भाद्रपदे मासे कृत्वैवं नक्तभोजनम्
ભાદ્રપદ માસમાં આ રીતે નક્તભોજન વ્રત કરવાથી સાધક વાયુ-સાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે અને વાયુ સમાન સર્વત્રગામી બને છે.
Verse 41
हुतशेषं च विप्रेन्द्रान् वृक्षमूलाश्रितो दिवा पौर्णमास्यां तु देवेशं स्नाप्य सम्पूज्य शङ्करम्
દિવસે વૃક્ષમૂળે આશ્રય લઈને હોમશેષથી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. અને પૌર્ણિમાએ દેવેશને સ્નાન કરાવી શંકરની પૂર્ણ ભક્તિથી પૂજા કરવી.
Verse 42
नीलस्कन्धं वृषं गां च दत्त्वा भक्त्या यथाविधि ब्राह्मणान् भोजयित्वा च वेदवेदाङ्गपारगान्
ભક્તિપૂર્વક યથાવિધિ નીલકંઠ વૃષભ અને ગાય દાન કરીને, તથા વેદ‑વેદાંગમાં પારંગત બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી—આ ધર્મકર્મ પતિ શંકરને પ્રસન્ન કરે છે અને પશુ (જીવ)ના પાશબંધનને શિથિલ કરે છે।
Verse 43
यक्षलोकमनुप्राप्य यक्षराजो भवेन्नरः ततश्चाश्वयुजे मासि कृत्वैवं नक्तभोजनम्
યક્ષલોક પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્ય યક્ષોમાં રાજા બને છે. ત્યારબાદ આશ્વયુજ માસમાં આ જ રીતે નક્તભોજનનો નિયમ પાળે તો, પૂર્વોક્ત ફળ મેળવે છે—પતિ શિવના પ્રસાદથી પાશ ક્ષય પામે છે।
Verse 44
सघृतं शङ्करं पूज्य पौर्णमास्यां च पूर्ववत् ब्राह्मणान् भोजयित्वा च शिवभक्तान् सदा शुचीन्
પૂનમના દિવસે પૂર્વવત્ ઘી મિશ્રિત અર્પણોથી શંકરની પૂજા કરવી; અને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી, સદા શુચિ શિવભક્તોને પણ ભોજન કરાવવું।
Verse 45
वृषभं नीलवर्णाभम् उरोदेशसमुन्नतम् गां च दत्त्वा यथान्यायम् ऐशानं लोकमाप्नुयात्
યથાન્યાય ગાઢ નીલવર્ણ, ઊંચા અને વિશાળ વક્ષસ્થળવાળો વૃષભ તથા ગાય દાન કરવાથી—ઐશાન લોક પ્રાપ્ત થાય છે, જ્યાં ઈશાનરૂપ પતિ પાશોને શિથિલ કરે છે।
Verse 46
कार्तिके च तथा मासे कृत्वा वै नक्तभोजनम् क्षीरौदनेन साज्येन सम्पूज्य च भवं प्रभुम्
કાર્તિક માસમાં પણ નક્તભોજન વ્રત કરીને, ઘી સહિત ક્ષીરૌદન અર્પણ કરી પ્રભુ ભવ—પરમ પતિ શિવ—ની સમ્યક પૂજા કરવી।
Verse 47
पौर्णमास्यां च विधिवत् स्नाप्य दत्त्वा चरुं पुनः ब्राह्मणान् भोजयित्वा च यथाविभवविस्तरम्
પૌર્ણિમાના દિવસે વિધિપૂર્વક શુદ્ધિસ્નાન કરીને ફરી ચરુ અર્પણ કરવું; અને પોતાની શક્તિ મુજબ વિસ્તારે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.
Verse 48
दत्त्वा गोमिथुनं चैव कापिलं पूर्ववद् द्विजाः सूर्यसायुज्यमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
હે દ્વિજોએ! પૂર્વોક્ત વિધિ પ્રમાણે કાપિલ (તામ્રવર્ણ) ગાયોના જોડાનું દાન કરવાથી સૂર્ય સાથે સાયુજ્ય (એકત્વ) પ્રાપ્ત થાય છે; તેમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
Verse 49
मार्गशीर्षे च मासे ऽपि कृत्वैवं नक्तभोजनम् यवान्नेन यथान्यायम् आज्यक्षीरादिभिः समम्
માર્ગશીર્ષ માસમાં પણ આ જ રીતે નક્તભોજન (રાત્રે જ ભોજન) કરવું; અને નિયમ મુજબ યવ-આહારને ઘી, દૂધ વગેરે શુદ્ધ દ્રવ્યો સાથે સમરૂપે ગ્રહણ કરવો.
Verse 50
पौर्णमास्यां च पूर्वोक्तं कृत्वा शर्वाय शंभवे ब्राह्मणान् भोजयित्वा च दरिद्रान्वेदपारगान्
પૌર્ણિમાના દિવસે પૂર્વોક્ત વિધિથી શર્વ-શંભુ (ભગવાન શિવ) માટે કર્મ કરીને, બ્રાહ્મણોને—ખાસ કરીને ગરીબ પરંતુ વેદપારંગત—ભોજન કરાવવું.
Verse 51
दत्त्वा गोमिथुनं चैव पाण्डुरं विधिपूर्वकम् सोमलोकमनुप्राप्य सोमेन सह मोदते
વિધિપૂર્વક પાંડુર (શ્વેત) ગાયોના જોડાનું દાન કરીને સોમલોક પ્રાપ્ત થાય છે અને ત્યાં સોમ સાથે આનંદ કરે છે.
Verse 52
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं क्षमा दया त्रिःस्नानं चाग्निहोत्रं च भूशय्या नक्तभोजनम्
અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, ક્ષમા અને દયા; દિવસમાં ત્રિવાર સ્નાન, અગ્નિહોત્ર, ભૂમિ પર શયન અને રાત્રે જ ભોજન—આ શૈવ શાસનમાં પ્રશંસિત વ્રત-નિયમો છે; એથી પશુજીવ શુદ્ધ થઈ પતિ-શિવભક્તિમાં સ્થિર થાય છે।
Verse 53
पक्षयोरुपवासं च चतुर्दश्यष्टमीषु च
બન્ને પક્ષોમાં ઉપવાસ કરવો, ખાસ કરીને ચતુર્દશી અને અષ્ટમી તિથિઓમાં—આ નિયમો પશુજીવને શુદ્ધ કરી પતિ-શિવ તરફ સ્થિર કરે છે।
Verse 54
इत्येतदखिलं प्रोक्तं प्रतिमासं शिवव्रतम्
આ રીતે પ્રતિમાસ આચરવાનું શિવવ્રત સંપૂર્ણરૂપે પ્રોક્ત થયું।
Verse 55
कुर्याद्वर्षं क्रमेणैव व्युत्क्रमेणापि वा द्विजाः स याति शिवसायुज्यं ज्ञानयोगमवाप्नुयात्
હે દ્વિજોએ, આ વ્રત એક વર્ષ ક્રમથી કે ક્રમભંગથી પણ કરાય તો—તે શિવસાયુજ્ય પામે છે અને જ્ઞાનયોગ પ્રાપ્ત કરે છે।
Frequently Asked Questions
Eat only at night (naktam), worship Śiva regularly, observe upavāsa on aṣṭamī and caturdaśī in both pakṣas, maintain brahmacarya and control of anger, perform abhiṣeka and pūjā (especially on pūrṇimā), and conclude with brāhmaṇa-bhojana and dāna according to capacity.
From Puṣya onward, each lunar month prescribes naktabhojana with specific foods (e.g., śāli, yava, kṣīra, ghṛta preparations), pūrṇimā abhiṣeka to Śiva, brāhmaṇa feeding, and a characteristic go-mithuna/charu/cloth gift—each linked to a stated loka-phala and ultimately oriented toward Śiva-sāyujya.
Ahiṃsā, satya, asteya, brahmacarya, kṣamā, dayā, triḥ-snānā (three daily baths), agnihotra/agni-kārya, bhū-śayyā (sleeping on the ground), and regulated diet—presented as the complete framework of the monthly Śiva-vrata.