Adhyaya 6

Verse 1

सूत उवाच पवमानः पावकश् च शुचिरग्निश् च ते स्मृताः निर्मथ्यः पवमानस्तु वैद्युतः पावकः स्मृतः

સૂત બોલ્યા—પવમાન, પાવક અને શુચિ—આ અગ્નિના રૂપો તરીકે સ્મૃત છે. તેમાં પવમાન મથનથી ઉત્પન્ન અગ્નિ છે અને પાવક વિદ્યુતથી ઉત્પન્ન અગ્નિ કહેવાય છે.

Verse 2

शुचिः सौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्त्रयस्तु ते पुत्रैः पौत्रैस्त्विहैतेषां संख्या संक्षेपतः स्मृता

શુચિને સૂર્યનો પુત્ર જાણવો. તે ત્રણેય સ્વાહાના પુત્રો કહેવાય છે; અને અહીં તેમના પુત્રો તથા પૌત્રોની સંખ્યા સંક્ષેપમાં સ્મરાઈ છે.

Verse 3

विसृज्य सप्तकं चादौ चत्वारिंशन्नवैव च इत्येते वह्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्ते ऽध्वरेषु च

પ્રથમ સાત (પવિત્ર) અગ્નિઓને, અને પછી ઓગણપચાસ (49)ને પણ પ્રગટ કરીને—આ બધાં ‘વહ્નિ’ કહેવાય છે; અને યજ્ઞોમાં વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરીને પ્રયોગમાં લેવાય છે.

Verse 4

सर्वे तपस्विनस्त्वेते सर्वे व्रतभृतः स्मृताः प्रजानां पतयः सर्वे सर्वे रुद्रात्मकाः स्मृताः

આ બધા નિશ્ચયે તપસ્વી છે; બધા વ્રતધારી તરીકે સ્મૃત છે. બધા પ્રજાના પતિ (અધિપતિ) છે અને બધા રુદ્રાત્મક—રુદ્રતત્ત્વસ્વરૂપ—રૂપે સ્મરાય છે.

Verse 5

अयज्वानश् च यज्वानः पितरः प्रीतिमानसाः अग्निष्वात्ताश् च यज्वानः शेषा बर्हिषदः स्मृताः

પિતૃઓ બે પ્રકારના—અયજ્વાન (યજ્ઞ ન કરનાર) અને યજ્વાન (યજ્ઞ કરનાર); બધા પ્રીતિમન છે. તેમાં અગ્નિષ્વાત્ત પિતૃઓ યજ્વાન છે અને બાકીના બર્હિષદ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 6

मेनां तु मानसीं तेषां जनयामास वै स्वधा अग्निष्वात्तात्मजा मेना मानसी लोकविश्रुता

તેમમાંથી સ્વધાએ મનોજાત (માનસી) પુત્રી મેના ને જન્મ આપ્યો. અગ્નિષ્વાત્ત વંશજ એવી આ માનસી મેના લોકપ્રસિદ્ધ બની.

Verse 7

असूत मेना मैनाकं क्रौञ्चं तस्यानुजामुमाम् गङ्गां हैमवतीं जज्ञे भवाङ्गाश्लेषपावनीम्

મેનાએ મૈનાક અને ક્રૌંચને જન્મ આપ્યો અને તેમની અનુજા ઉમાને પણ. હિમવતથી હૈમવતી ગંગા જન્મી—ભવ (શિવ) ના અંગસંસ્પર્શથી પરમ પાવની બની.

Verse 8

धरणीं जनयामास मानसीं यज्ञयाजिनीम् स्वधा सा मेरुराजस्य पत्नी पद्मसमानना

સ્વધા—મેરુરાજની પદ્મસમાન મુખવાળી પત્ની—એ મનોજાત (માનસી) ધરણીને જન્મ આપ્યો, જે યજ્ઞયાજિની, યજ્ઞકર્મમાં પ્રવૃત્ત છે.

Verse 9

पितरो ऽमृतपाः प्रोक्तास् तेषां चैवेह विस्तरः ऋषीणां च कुलं सर्वं शृणुध्वं तत्सुविस्तरम्

પિતૃઓને અમૃતપાન કરનારાં કહેવાયા છે; અને અહીં તેમનો વિસ્તૃત વર્ણન જણાવાય છે। ઋષિઓની સમગ્ર કુલપરંપરાને પણ તમે સંપૂર્ણ વિગતે સાંભળો॥

Verse 10

वदामि पृथगध्यायसंस्थितं वस्तदूर्ध्वतः दाक्षायणी सती याता पार्श्वं रुद्रस्य पार्वती

હું હવે કહું છું—જે અલગ અધ્યાયમાં સ્થાપિત છે અને આગળ પણ વર્ણવાશે: દાક્ષાયણી સતી ફરી રુદ્રના પાર्श્વે ગઈ અને પાર્વતી બની॥

Verse 11

पश्चाद्दक्षं विनिन्द्यैषा पतिं लेभे भवं तथा तां ध्यात्वा व्यसृजद्रुद्रान् अनेकान्नीललोहितः

ત્યારબાદ તેણે દક્ષની નિંદા કરીને ભવ (શિવ) ને પતિરૂપે પ્રાપ્ત કર્યો। તેણીને ધ્યાનમાં રાખીને નીલલોહિતે અનેક રુદ્રોને પ્રગટ કર્યા॥

Verse 12

आत्मनस्तु समान्सर्वान् सर्वलोकनमस्कृतान् याचितो मुनिशार्दूला ब्रह्मणा प्रहसन् क्षणात्

હે મુનિશાર્દૂલો! બ્રહ્માએ વિનંતી કરતાં—જેને તે પોતાના સમાન માને છે અને જેને સર્વ લોક નમસ્કારે છે—તેઓ ક્ષણમાત્રમાં હસ્યા, જાણે સંમતિ આપી હોય॥

Verse 13

तैस्तु संछादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत् तान्दृष्ट्वा विविधान् रुद्रान् निर्मलान्नीललोहितान्

તેમના દ્વારા ચૌદહવિધ સમગ્ર જગત સંપૂર્ણ રીતે આચ્છાદિત અને વ્યાપ્ત થયું। તે વિવિધ રુદ્રોને જોઈને—નિર્મળ સ્વરૂપ, નીલલોહિત વર્ણધારી—(એક જ પ્રભુના અનેક રૂપો પ્રગટ થયા)॥

Verse 14

जरामरणनिर्मुक्तान् प्राह रुद्रान्पितामहः नमो ऽस्तु वो महादेवास् त्रिनेत्रा नीललोहिताः

પિતામહ બ્રહ્માએ જરા-મરણથી મુક્ત રુદ્રોને કહ્યું—“હે મહાદેવો, તમને નમસ્કાર; હે ત્રિનેત્રો, નીલ અને લોહિત વર્ણવાળા।”

Verse 15

सर्वज्ञाः सर्वगा दीर्घा ह्रस्वा वामनकाः शुभाः हिरण्यकेशा दृष्टिघ्ना नित्या बुद्धाश् च निर्मलाः

તેઓ સર્વજ્ઞ અને સર્વવ્યાપી છે; ક્યારેક દીર્ઘ, ક્યારેક હ્રસ્વ, ક્યારેક વામનરૂપ—સદા શુભ. સુવર્ણકેશ, નજરને પણ દબાવી દે એવા; નિત્ય, પ્રબુદ્ધ અને નિર્મળ સ્વભાવવાળા.

Verse 16

निर्द्वंद्वा वीतरागाश् च विश्वात्मानो भवात्मजाः एवं स्तुत्वा तदा रुद्रान् रुद्रं चाह भवं शिवम् प्रदक्षिणीकृत्य तदा भगवान्कनकाण्डजः

ભવના પુત્રો દ્વંદ્વરહિત, વિરાગી અને વિશ્વાત્મામાં સ્થિત રહી આ રીતે રુદ્રોની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. ત્યારબાદ સ્તુતિ કરીને ભગવાન્ કનકાંડજે પ્રદક્ષિણા કરી રુદ્ર—ભવ, શુભ શિવ—ને સંબોધ્યા.

Verse 17

नमो ऽस्तु ते महादेव प्रजा नार्हसि शंकर मृत्युहीना विभो स्रष्टुं मृत्युयुक्ताः सृज प्रभो

હે મહાદેવ, તમને નમસ્કાર. હે શંકર, મૃત્યુવિહિન પ્રજાનું સર્જન કરવું તમને યોગ્ય નથી. હે સર્વવ્યાપી પ્રભુ, હે સ્વામી—મૃત્યુયુક્ત પ્રજાઓનું સર્જન કરો.

Verse 18

ततस्तमाह भगवान् न हि मे तादृशी स्थितिः स त्वं सृज यथाकामं मृत्युयुक्ताः प्रजाः प्रभो

ત્યારે ભગવાને તેને કહ્યું—“મારે એવી સ્થિતિ નથી. તેથી, હે પ્રભુ, તું તારી ઇચ્છા મુજબ મૃત્યુયુક્ત પ્રજાઓનું સર્જન કર.”

Verse 19

लब्ध्वा ससर्ज सकलं शंकराच्चतुराननः जरामरणसंयुक्तं जगदेतच्चराचरम्

શંકર પાસેથી સર્જનશક્તિ અને આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને ચતુર્મુખ બ્રહ્માએ જરા અને મરણથી યુક્ત આ સમગ્ર ચરાચર જગતનું સર્જન કર્યું।

Verse 20

शंकरो ऽपि तदा रुद्रैर् निवृत्तात्मा ह्यधिष्ठितः स्थाणुत्वं तस्य वै विप्राः शंकरस्य महात्मनः

ત્યારે રુદ્રો દ્વારા અધિષ્ઠિત અને અંતર્મુખ (નિવૃત્તાત્મા) બની શંકરે સ્થાણુત્વ—અચલ, ધ્રુવ સ્વરૂપ—ધારણ કર્યું, હે વિપ્રો, તે મહાત્મા શંકરે।

Verse 21

निष्कलस्यात्मनः शम्भोः स्वेच्छाधृतशरीरिणः शं रुद्रः सर्वभूतानां करोति घृणया यतः

કારણ કે શંભુ—જેનુ આત્મસ્વરૂપ નિષ્કલ, નિરાકાર છે, છતાં સ્વઇચ્છાએ શરીર ધારણ કરે છે—કરુણાથી સર્વ ભૂતોનું કલ્યાણ અને મંગળ કરે છે; તેથી તેઓ ‘રુદ્ર’ કહેવાય છે।

Verse 22

शंकरश्चाप्रयत्नेन तदात्मा योगविद्यया वैराग्यस्थं विरक्तस्य विमुक्तिर्यच्छमुच्यते

શંકર—જે તે પરમ તત્ત્વસ્વરૂપ જ છે—યોગવિદ્યા દ્વારા વૈરાગ્યમાં સ્થિત વિરક્ત જીવને અપ્રયત્ને મુક્તિ આપે છે; એ મુક્તિ જ પરમ શમ, પરમ મંગલ-શાંતિ કહેવાય છે।

Verse 23

अणोस्तु विषयत्यागः संसारभयतः क्रमात् वैराग्याज्जायते पुंसो विरागो दर्शनान्तरे

સંસારના ભયથી મનુષ્ય ક્રમે ક્રમે વિષયત્યાગ શરૂ કરે છે—અણુમાત્ર પણ. તે વૈરાગ્યથી ઊંડો વિરાગ જન્મે છે અને દૃષ્ટિનું રૂપાંતર થઈ અન્ય પ્રકારનું દર્શન પ્રગટે છે।

Verse 24

विमुख्यो विगुणत्यागो विज्ञानस्याविचारतः तस्य चास्य च संधानं प्रसादात्परमेष्ठिनः

વિષયોથી વિમુખતા, દોષયુક્ત ગુણોનો ત્યાગ અને માત્ર બુદ્ધિજન્ય જ્ઞાનની ચર્ચા-વિચારનો વિરામ—તે પરતત્ત્વ અને આ જીવનું યથાર્થ સંધાન પરમેષ્ઠી પતિ (શિવ)ની કૃપાથી થાય છે।

Verse 25

धर्मो ज्ञानं च वैराग्यम् ऐश्वर्यं शंकरादिह स एव शंकरः साक्षात् पिनाकी नीललोहितः

અહીં ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ઐશ્વર્ય—આ બધું શંકરથી જ પ્રગટ થાય છે. એ જ સాక్షાત્ શંકર છે—પિનાકધારી નીલલોહિત મહાદેવ।

Verse 26

ये शंकराश्रिताः सर्वे मुच्यन्ते ते न संशयः न गच्छन्त्येव नरकं पापिष्ठा अपि दारुणम्

જે બધા શંકરના આશ્રિત થાય છે, તેઓ નિઃસંદેહ મુક્ત થાય છે. તેઓ ઘોર પાપી હોવા છતાં પણ ભયંકર નરકમાં જતા નથી।

Verse 27

आश्रिताः शंकरं तस्मात् प्राप्नुवन्ति च शाश्वतम् ऋषय ऊचुः मायान्ताश्चैव घोराद्या ह्य् अष्टविंशतिरेव च

અતએવ જે શંકરની શરણ લે છે, તેઓ શાશ્વત પદને પ્રાપ્ત કરે છે. ઋષિઓએ કહ્યું—‘ઘોર વગેરે શ્રેણી અને માયાંત—આ બધું મળીને કુલ અઠ્ઠાવીસ છે.’

Verse 28

कोटयो नरकाणां तु पच्यन्ते तासु पापिनः अनाश्रिताः शिवं रुद्रं शंकरं नीललोहितम्

નરકો તો કરોડો છે; તેમાં પાપીઓ તપે છે—જે શિવ, રુદ્ર, શંકર, નીલલોહિતની શરણ લેતા નથી।

Verse 29

आश्रयं सर्वभूतानाम् अव्ययं जगतां पतिम् पुरुषं परमात्मानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम्

હું સર્વભૂતોના આશ્રય, અવિનાશી, જગતોના પતિ—પરમ પુરુષ, સર્વાંતર્યામી, અનેક રીતે આહ્વાનિત અને જ્ઞાનીજનોથી સ્તુત શિવ પશુપતિની શરણ લઈ છું; તેઓ પશુને પાશબંધનથી મુક્ત કરે છે।

Verse 30

तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकाण्डजम् सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम्

તમોગુણથી તેઓ ‘કાલરુદ્ર’ કહેવાય, રજોગુણથી ‘કનકાંડજ’ (હિરણ્યગર્ભ-બ્રહ્મા), સત્ત્વગુણથી સર્વવ્યાપી ‘વિષ્ણુ’; અને નિર્ગુણ સ્વરૂપે તેઓ ‘મહેશ્વર’—ગુણાતીત પરમ પતિ છે।

Verse 31

केन गच्छन्ति नरकं नराः केन महामते कर्मणाकर्मणा वापि श्रोतुं कौतूहलं हि नः

હે મહામતે! કયા કારણે મનુષ્યો નરકમાં જાય છે અને કયા કારણે તેમાંથી બચી જાય છે? કર્મથી કે અકર્મથી? અમને સાંભળવાની મોટી ઉત્કંઠા છે।