Adhyaya 58
ग्रहाद्यधिपत्याभिषेकः (Cosmic Consecrations of Lords of Planets and Domains)
ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—સૃષ્ટિના આરંભે બ્રહ્મા પ્રજાપતિએ દેવ-દૈત્યાદિને તેમના તેમના અધિકાર-ક્ષેત્રમાં કેવી રીતે અભિષેક કર્યો? સૂત કહે છે—સૂર્ય ગ્રહાધિપતિ, ચંદ્ર નક્ષત્રો અને ઔષધિઓનો, વરુણ જળનો, યક્ષશ્રેષ્ઠ ધનનો, વિષ્ણુ આદિત્યોનો, પાવક (અગ્નિ) વસુઓનો, દક્ષ પ્રજાપતિઓનો, ઇન્દ્ર મરુતોનો, પ્રહ્લાદ દૈત્ય-દાનવોનો, ધર્મ પિતૃઓનો, નિરૃતિ પિશિતાશીઓનો, અને રુદ્ર પશુઓ તથા ભૂતોનો અધિપતિ ઠર્યો. નંદી ગણનાયક, વીરભદ્ર વીરોનાં, ચામુંડા માતૃગણની, નીલલોહિત રુદ્રોનાં, વિનાયક વિઘ્નોનાં, ઉમા સ્ત્રીઓની, સરસ્વતી વાણીની, હિમવાન પર્વતોનો, જાહ્નવી નદીઓની, સમુદ્ર જળનિધિ; અશ્વત્થ-પ્લક્ષ વૃક્ષોમાં, ચિત્રરથ ગંધર્વાદિનો, વાસુકિ-તક્ષક નાગ-સર્પોના, ઐરાવત દિગ્ગજોના, ગરુડ પક્ષીઓનો, ઉચ્ચૈઃશ્રવા અશ્વરાજ, સિંહ મૃગોનો, વૃષભ ગાયોનો, શરભ મૃગાધિપોનો, ગુહ સેનાધિપ, અને લકુલીશ શ્રુતિ-સ્મૃતિનો અધિપતિ કહેવાયા. અંતે પૃથુને પૃથ્વી પર સ્થાપી, મહેશ્વર શંકર વૃષભધ્વજ સર્વાધિષ્ઠાતા અને ચતુર્મૂર્તિમાં સર્વજ્ઞ છે એમ પ્રતિપાદિત કરી, શિવપ્રસાદાધીન સર્વ અભિષેકક્રમનો નિષ્કર્ષ દર્શાવે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ज्योतिश्चक्रे ग्रहचारकथनं नाम सप्तपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अभ्यषिञ्चत्कथं ब्रह्मा चाधिपत्ये प्रजापतिः देवदैत्यमुखान् सर्वान् सर्वात्मा वद सांप्रतम्
આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં, જ્યોતિષ્ચક્ર-પ્રકરણમાં ‘ગ્રહચારકથન’ નામે અઠ્ઠાવનમો અધ્યાય. ઋષિઓ બોલ્યા—હે સર્વાત્મન્, પ્રજાપતિ પદ્મયોનિ બ્રહ્માએ દેવ-દૈત્ય વગેરે સર્વને તેમના-તેમના અધિપત્યમાં કેવી રીતે અભિષિક્ત કર્યા? હવે કહો.
Verse 2
सूत उवाच ग्रहाधिपत्ये भगवान् अभ्यषिञ्चद्दिवाकरम् ऋक्षाणामोषधीनां च सोमं ब्रह्मा प्रजापतिः
સૂતએ કહ્યું—પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ દિવાકર (સૂર્ય)ને ગ્રહાધિપતિ તરીકે અભિષિક્ત કર્યો; અને સોમ (ચંદ્ર)ને નક્ષત્રો તથા ઔષધિઓના અધિપતિ તરીકે સ્થાપિત કર્યો.
Verse 3
अपां च वरुणं देवं धनानां यक्षपुङ्गवम् आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनां पावकं तथा
જળ માટે દેવ વરુણ નિમાયો; ધન માટે યક્ષોમાં શ્રેષ્ઠ; આદિત્યો માટે વિષ્ણુ; અને વસુઓ માટે પાવક (અગ્નિ) તેમ જ।
Verse 4
प्रजापतीनां दक्षं च मरुतां शक्रमेव च दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादं दैत्यपुङ्गवम्
પ્રજાપતિઓમાં દક્ષ; મરુતોમાં શક્ર (ઇન્દ્ર); અને દૈત્ય-દાનવોમાં દૈત્યપુંગવ પ્રહ્લાદ શ્રેષ્ઠ।
Verse 5
धर्मं पितॄणाम् अधिपं निरृतिं पिशिताशिनाम् रुद्रं पशूनां भूतानां नन्दिनं गणनायकम्
પિતૃઓના અધિપતિ રૂપે ધર્મ; માંસભક્ષીઓમાં નિરૃતિ; પશુ/પાશબદ્ધ જીવોમાં રુદ્ર; અને ભૂતોમાં ગણનાયક નંદીશ્વર।
Verse 6
वीराणां वीरभद्रं च पिशाचानां भयंकरम् मातॄणां चैव चामुण्डां सर्वदेवनमस्कृताम्
વીરોમાં વીરભદ્ર; પિશાચોમાં ભયંકર; અને માતૃગણમાં સર્વદેવ-નમસ્કૃતા ચામુન્ડા દેવી।
Verse 7
रुद्राणां देवदेवेशं नीललोहितमीश्वरम् विघ्नानां व्योमजं देवं गजास्यं तु विनायकम्
રુદ્રોના દેવદેવેશ નীলલોહિત ઈશ્વરને હું વંદન કરું છું; તેમજ વિઘ્નોના અધિપતિ, વ્યોમજ, ગજમુખ વિનાયકને પણ પૂજું છું।
Verse 8
स्त्रीणां देवीमुमां देवीं वचसां च सरस्वतीम् विष्णुं मायाविनां चैव स्वात्मानं जगतां तथा
સ્ત્રીઓમાં તે દેવી ઉમા રૂપે, વાણીમાં દેવી સરસ્વતી રૂપે, માયાવાળાઓમાં વિષ્ણુ રૂપે, અને સર્વ જગતના જીવોમાં તેમના પોતાના અંતરાત્મા રૂપે સ્મરાય છે—એક જ પરમ તત્ત્વ અનેક રૂપે પ્રગટે છે।
Verse 9
हिमवन्तं गिरीणां तु नदीनां चैव जाह्नवीम् समुद्राणां च सर्वेषाम् अधिपं पयसां निधिम्
પર્વતોમાં હિમવાન, નદીઓમાં જાહ્નવી (ગંગા), અને સર્વ સમુદ્રોમાં જળનો નિધિ એવા તે અધિપતિને શ્રેષ્ઠરૂપે સ્મરે છે।
Verse 10
वृक्षाणां चैव चाश्वत्थं प्लक्षं च प्रपितामहः
વૃક્ષોમાં અશ્વત્થ અને પ્લક્ષને શ્રેષ્ઠ કહેવાયા છે; અને તેમના અધિષ્ઠાતા રૂપે આદ્ય પ્રપિતામહ બ્રહ્માનું પણ નિર્ધારણ કરાયું છે।
Verse 11
गन्धर्वविद्याधरकिन्नराणाम् ईशं पुनश् चित्ररथं चकार नागाधिपं वासुकिमुग्रवीर्यं सर्पाधिपं तक्षकमुग्रवीर्यम्
ગંધર્વ, વિદ્યાધર અને કિન્નરોના ઈશ તરીકે તેણે ફરી ચિત્રરથને સ્થાપ્યો; નાગોના અધિપતિ તરીકે ઉગ્રવીર્ય વાસુકિને, અને સર્પોના અધિપતિ તરીકે ઉગ્રવીર્ય તક્ષકને નિમ્યા।
Verse 12
दिग्वारणानामधिपं चकार गजेन्द्रम् ऐरावतम् उग्रवीर्यम् /* सुपर्णमीशं पततामथाश्वराजानमुच्चैःश्रवसं चकार
દિશાઓના દિગ્ગજોના અધિપતિ તરીકે ઉગ્રવીર્ય ગજેન્દ્ર ઐરાવતને બનાવ્યો; પક્ષીઓના ઈશ તરીકે સુપર્ણ (ગરુડ)ને કર્યો; અને ઘોડાઓના રાજા તરીકે ઉચ્ચૈઃશ્રવસને સ્થાપ્યો। આમ પતિ-પરમેશ્વર પોતાની આજ્ઞાથી સૃષ્ટિમાં પદ અને શક્તિઓ વહેંચે છે, અને કર્મ-પાશ દ્વારા પશુ (જીવ)ોને તેમના નિયત ધર્મમાં બાંધે છે।
Verse 13
सिंहं मृगाणां वृषभं गवां च मृगाधिपानां शरभं चकार सेनाधिपानां गुहमप्रमेयं श्रुतिस्मृतीनां लकुलीशमीशम्
તેમણે મૃગોમાં સિંહને સ્વામી, ગવાંમાં વૃષભને અધિપતિ ઠેરવ્યો; મૃગાધિપતિઓમાં શરભને સ્થાપ્યો; સેનાધિપતિઓમાં અપ્રમેય ગુહને પ્રતિષ્ઠિત કર્યો; અને શ્રુતિ‑સ્મૃતિ ઉપર સ્વયં ઈશ—લકુલીશને અધિષ્ઠિત કર્યો।
Verse 14
अभ्यषिञ्चत्सुधर्माणं तथा शङ्खपदं दिशाम् केतुमन्तं क्रमेणैव हेमरोमाणमेव च
પછી તેમણે વિધિપૂર્વક સુધર્માનો અભિષેક કર્યો અને દિશાઓના રક્ષક તરીકે શંખપદનો પણ; ક્રમે કેતુમાન તથા હેમરોમાનો પણ અભિષેક કર્યો।
Verse 15
पृथिव्यां पृथुमीशानं सर्वेषां तु महेश्वरम् चतुर्मूर्तिषु सर्वज्ञं शङ्करं वृषभध्वजम्
પૃથ્વીમાં (સ્થૂલ તત્ત્વરૂપે) તેઓ વિશાળ ઈશાન—સર્વના મહેશ્વર છે. પોતાની ચતુર્મૂર્તિમાં તેઓ સર્વજ્ઞ; તેઓ શંકર, જેમનો ધ્વજ વૃષભ છે।
Verse 16
प्रसादाद्भगवाञ्छम्भोश् चाभ्यषिञ्चद्यथाक्रमम् पुराभिषिच्य पुण्यात्मा रराज भुवनेश्वरः
ભગવાન શંભુના પ્રસાદથી તેનો યથાક્રમે અભિષેક થયો; અને પૂર્વે અભિષિક્ત તે પુણ્યાત્મા ભુવનેશ્વર બની તેજસ્વી થયો।
Verse 17
एतद्वो विस्तरेणैव कथितं मुनिपुङ्गवाः अभिषिक्तास्ततस्त्वेते विशिष्टा विश्वयोनिना
હે મુનિશ્રેષ્ઠો, આ બધું તમને વિસ્તારે કહી દીધું. ત્યારબાદ આ સૌ અભિષિક્ત થયા અને વિશ્વયોનિ—સર્વોત્પત્તિકર્તા પતિ—દ્વારા વિશેષ રીતે વિભૂષિત થયા।
Frequently Asked Questions
Divākara (Sun) is consecrated as grahādhipati, while Soma (Moon) is appointed over ṛkṣas (constellations) and oṣadhīs (herbs), indicating a cosmological linkage between luminaries and life-sustaining rhythms.
Prahlāda represents the ideal of devotion and dharma even within asuric lineages; his appointment signals that governance is anchored in merit and divine order, not merely birth or power.
It culminates by affirming Śaṅkara (Maheshvara, Vṛṣabhadhvaja) as the supreme Lord over all, implying that all delegated authorities function under Shiva’s overarching sovereignty and grace.