Adhyaya 56
सूर्यरथनिर्णयः (चन्द्रस्य पक्षवृद्धिक्षयविधानम्)
આ અધ્યાયમાં સૂત ચંદ્રના રથનું સ્વરૂપ, અશ્વ‑ચક્રાદિ લક્ષણો અને સૂર્યતેજથી સોમના વધઘટનો ક્રમ વર્ણવે છે. શુક્લપક્ષમાં સૂર્યકિરણોથી, વિશેષ કરીને સુષુમ્ના નાડીરૂપે, ચંદ્રકલાઓ ક્રમે ભરાય છે અને પૂર્ણિમાએ પૂર્ણ મંડળ દર્શન થાય છે. ત્યારબાદ કૃષ્ણપક્ષમાં દેવો, પિતૃઓ અને ઋષિઓ અંબુમય સોમને મધુ‑સુધા‑અમૃતરૂપે પાન કરે છે; કલાઓ દરરોજ ક્ષીણ થાય છે અને અમાવાસ્યાએ શેષ કલાઓથી પિતૃગણ તૃપ્ત થાય છે. અંતે ‘પક્ષવૃદ્ધિ‑ક્ષય ષોડશીમાં સ્મૃત’ કહી તિથિધર્મનો આધાર સ્થાપે છે અને આગળના પર્વ‑શ્રાદ્ધ‑વ્રતાદિનું શિવધર્મ સાથે સામંજસ્ય સૂચવે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सूर्यरथनिर्णयो नाम पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि निशाकरः त्रिचक्रोभयतो ऽश्वश् च विज्ञेयस्तस्य वै रथः
આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘સૂર્યરથનિર્ણય’ નામે પંચપંચાશત્તમ અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—નિશાકર (ચંદ્ર) નક્ષત્રોની વીથીઓનો આશ્રય લઈને ગતિ કરે છે. તેનું રથ ત્રિચક્રયુક્ત છે અને બંને બાજુ અશ્વ જોડાયેલા છે—એવું જાણવું.
Verse 2
शतारैश् च त्रिभिश्चक्रैर् युक्तः शुक्लैर्हयोत्तमैः दशभिस्त्वकृशैर् दिव्यैर् असंगैस् तैर् मनोजवैः
તે દિવ્ય રથ ત્રણ ચક્રો અને સો આરાઓથી યુક્ત હતો. તેમાં દસ શ્રેષ્ઠ શ્વેત અશ્વ જોડાયેલા હતા—કૃશ ન હોવા છતાં બળવાન; તેઓ દિવ્ય, અવરોધરહિત ગતિ ધરાવતાં અને મન જેટલા વેગવાન હતા.
Verse 3
रथेनानेन देवैश् च पितृभिश्चैव गच्छति सोमो ह्यम्बुमयैर् गोभिः शुक्लैः शुक्लगभस्तिमान्
આ જ રથમાં સોમ દેવો અને પિતૃઓ સાથે ગતિ કરે છે. જળતત્ત્વમય સોમ શ્વેત અશ્વો સાથે ચાલે છે અને શ્વેત કિરણોથી દીપ્તિમાન બની પ્રકાશ ફેલાવે છે.
Verse 4
क्रमते शुक्लपक्षादौ भास्करात्परमास्थितः आपूर्यते परस्यान्तः सततं दिवसक्रमात्
શુક્લપક્ષના આરંભે તે (ચંદ્ર) ભાસ્કરથી પરે સ્થિત રહી આગળ વધે છે. દિવસોના નિયમિત ક્રમથી તેની દૂરની સીમા સતત ભરાતી જાય છે, ક્રમશઃ પૂર્ણતાની તરફ.
Verse 5
देवैः पीतं क्षये सोमम् आप्याययति नित्यशः पीतं पञ्चदशाहं तु रश्मिनैकेन भास्करः
દેવોએ ‘પાન’ કરવાથી જ્યારે સોમ (ચંદ્ર) ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે ભાસ્કર (સૂર્ય) તેને નિત્ય ફરી પોષે છે. પંદર દિવસ સુધી સૂર્ય એક જ કિરણથી પાન થયેલ અંશ પૂરું કરે છે.
Verse 6
आपूरयन् सुषुम्नेन भागं भागमनुक्रमात् इत्येषा सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः
સુષુમ્ના દ્વારા ક્રમશઃ ભાગે ભાગે ભરતા—આ રીતે સૂર્યના વીર્યથી ચંદ્રનું શરીર પોષાઈને વધે છે.
Verse 7
स पौर्णमास्यां दृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः एवमाप्यायितं सोमं शुक्लपक्षे दिनक्रमात्
પૌર્ણમાસીની રાત્રે તે ઉજ્જ્વળ, સંપૂર્ણ મંડળવાળો દેખાય છે. આ રીતે શુક્લપક્ષમાં સોમ દિવસેદિવસ ક્રમથી પોષાય છે.
Verse 8
ततो द्वितीयाप्रभृति बहुलस्य चतुर्दशीम् पिबन्त्यम्बुमयं देवा मधु सौम्यं सुधामृतम्
પછી કૃષ્ણપક્ષની દ્વિતીયાથી ચતુર્દશી સુધી દેવો તે જલમય સાર પાન કરે છે—સૌમ્ય, સોમસદૃશ મધુ, સుధા-અમૃત સમાન મધુર.
Verse 9
संभृतं त्वर्धमासेन ह्य् अमृतं सूर्यतेजसा पानार्थममृतं सोमं पौर्णमास्यामुपासते
સૂર્યના તેજથી અર્ધમાસમાં સંચિત થયેલું તે અમૃત જ સોમ છે. તે અમૃતના પાનાર્થે પૌર્ણમાસીની રાત્રે તેઓ સોમની ઉપાસના કરે છે.
Verse 10
एकरात्रिं सुराः सर्वे पितृभिस्त्वृषिभिः सह सोमस्य कृष्णपक्षादौ भास्कराभिमुखस्य च
સોમના કૃષ્ણપક્ષના આરંભે, ભાસ્કરાભિમુખ થઈ, સર્વ દેવો પિતૃઓ તથા ઋષિઓ સાથે એકરાત્રિ-વ્રત આચરે છે—આ પતિ શિવના ઋતધર્મ અનુસાર પવિત્ર અનુષ્ઠાન છે।
Verse 11
प्रक्षीयन्ते परस्यान्तः पीयमानाः कलाः क्रमात् त्रयस्त्रिंशच्छताश्चैव त्रयस्त्रिंशत्तथैव च
પરમના અંતિમ સીમાએ કલાઓ ક્રમશઃ ‘પાન’ થઈ ક્ષીણ થતી જાય છે—સંખ્યા મુજબ ત્રેત્રીસ સો, તેમજ ત્રેત્રીસ।
Verse 12
त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि देवाः सोमं पिबन्ति वै एवं दिनक्रमात्पीते विबुधैस्तु निशाकरे
નિશ્ચયે ત્રેત્રીસ હજાર દેવો સોમ પીએ છે; આ રીતે દિવસક્રમ મુજબ, વિબુધ દેવો નિશાકર (ચંદ્ર)ને ક્રમે પીએ ત્યારે તે ક્ષીણ થતો જાય છે।
Verse 13
पीत्वार्धमासं गच्छन्ति अमावास्यां सुरोत्तमाः पितरश्चोपतिष्ठन्ति अमावास्यां निशाकरम्
અર્ધમાસ સુધી પાન કરીને દેવોત્તમો અમાવાસ્યાએ પ્રસ્થાન કરે છે; અને અમાવાસ્યાએ પિતૃઓ પણ નિશાકર (ચંદ્ર) પાસે આવી ઉપસ્થિતિ-સેવા કરે છે।
Verse 14
ततः पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते
ત્યારબાદ કલા-મય પંદરમા ભાગમાં, અપારાહ્ને જ્યારે થોડો અંશ બાકી રહે, ત્યારે પિતૃગણ તે જઘન્ય—અર્થાત્ શેષભાગ—ની પ્રતીક્ષા કરતાં ઉપાસના કરે છે।
Verse 15
पिबन्ति द्विकलं कालं शिष्टा तस्य कला तु या निसृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम्
તેઓ બે કલા-કાળ સુધી તેને પીવે છે; તેની જે શેષ કલા છે, તે અમાવાસ્યાની રાત્રે વહેતી નીકળીને કિરણોમાંથી તેમના પોતાના તેજનું અમૃત બની જાય છે।
Verse 16
मासतृप्तिमवाप्याग्र्यां पीत्वा गच्छन्ति ते ऽमृतम् पितृभिः पीयमानस्य पञ्चदश्यां कला तु या
એક માસની શ્રેષ્ઠ તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરીને અને અર્પણ-રસ પીીને તે પિતૃઓ અમૃતત્વ તરફ પ્રસ્થાન કરે છે; પિતૃઓ દ્વારા પીવામાં આવતી વખતે—વિશેષ કરીને પંચદશી તિથિએ—ગ્રહિત થતી સૂક્ષ્મ કલા પરમ પ્રભાવશાળી બને છે।
Verse 17
यावत्तु क्षीयते तस्य भागः पञ्चदशस्तु सः अमावास्यां ततस्तस्या अन्तरा पूर्यते पुनः
તેનો જે ભાગ ક્ષીણ થાય છે, તે પંચદશમો ભાગ ગણાય છે; અમાવાસ્યાએ તે તદનુસાર ઘટે છે અને ત્યારબાદ મધ્યકાળમાં ફરીથી ભરાતો જાય છે।
Verse 18
वृद्धिक्षयौ वै पक्षादौ षोडश्यां शशिनः स्मृतौ एवं सूर्यनिमित्तैषा पक्षवृद्धिर्निशाकरे
ચંદ્રમાં વૃદ્ધિ અને ક્ષય પક્ષના આરંભે તથા ষોડશી તિથિએ થાય છે એમ કહેવાય છે; આ રીતે સૂર્યને નિમિત્ત-કારણ માનીને નિશાકરમાં પક્ષવૃદ્ધિ સ્થાપિત થાય છે।
Frequently Asked Questions
It states that in Shukla Paksha the Moon is replenished day by day through the Sun’s energy, reaching fullness at Purnima; in Krishna Paksha the digits (kalas) are gradually ‘consumed’ by devas/pitrs/ṛṣis, culminating at Amavasya.
Purnima is presented as the point of complete Soma (amrita) suitable for divine upasana, while Amavasya is linked with pitṛ-satisfaction and the final residue of kalas—supporting the ritual logic of vrata and shraddha aligned to tithi.
By grounding ritual time (tithi/paksha) in a sacred cosmic mechanism, it frames disciplined observance—often performed alongside Shiva-Linga worship—as participation in Ishvara’s order, strengthening dharma and inner purification toward moksha.