Adhyaya 54
भुवनकोशविन्यासनिर्णयः (ज्योतिर्गति-वृष्टिचक्र-वर्णनम्)
સૂત નૈમિષારણ્યના ઋષિઓને અંડસ્થ જ્યોતિર્ગણોની ગતિ-પ્રચારનો સંક્ષેપ કહે છે. દિશાઓમાં દેવ-ક્ષેત્રો/પુરીઓનો ઉલ્લેખ કરીને સૂર્યની દક્ષિણાયન ગતિ બાણવેગ જેવી તીવ્ર અને ઉત્તરાયન ગતિ કુલાલચક્રની નાભિ-ઉપમા વડે મંદ બતાવે છે. દિવસ-રાત્રીનું મુહૂર્તમાન, નક્ષત્રપરિભ્રમણ તથા ધ્રુવ (ઔત્તાનપાદ)ના ધ્રુવત્વ-પ્રસાદથી ગ્રહચક્રની સ્થિરતા પ્રતિપાદિત થાય છે. આગળ સૂર્ય દ્વારા જલગ્રહણ, ચન્દ્રક્રમથી જલપરિવર્તન, ધૂમ-અગ્નિ-વાયુ-સંયોગથી મેઘનિર્માણ અને વૃષ્ટિના ભેદ—હિતકારી વર્ષા તથા અભિચાર-ધૂમજન્ય અશુભ પરિણામદાયી—નું વર્ણન આવે છે. અધ્યાય શિવને ‘અપાં અધિપતિ’ અને જગતહિતાર્થે ગતિ-વિધાનકર્તા જાહેર કરીને પ્રાકૃતિક પ્રક્રિયાઓને શૈવ-તત્ત્વમાં પ્રતિષ્ઠિત કરે છે; આગળના પ્રસંગો માટે સૃષ્ટિ-પાલનના નિયમો અને ઉપાસના/ધર્મફળ વધુ સ્પષ્ટ થવાનો આધાર બને છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशविन्यासनिर्णयो नाम त्रिपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ज्योतिर्गणप्रचारं वै संक्षिप्याण्डे ब्रवीम्यहम् देवक्षेत्राणि चालोक्य ग्रहचारप्रसिद्धये
આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘ભુવનકોશ-વિન્યાસ-નિર્ણય’ નામનો ત્રિપંચાશત્તમ અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—આ બ્રહ્માંડ-અંડમાં જ્યોતિર્ગણોના પ્રવાહનું હું સંક્ષેપે વર્ણન કરીશ; અને દેવક્ષેત્રો નિહાળી ગ્રહચાળની યોગ્ય સમજ માટે કહેશ।
Verse 2
मानसोपरि माहेन्द्री प्राच्यां मेरोः पुरी स्थिता दक्षिणे भानुपुत्रस्य वरुणस्य च वारुणी
માનસ સરોવર ઉપર, પૂર્વ દિશામાં મેરુની પુરી ‘માહેન્દ્રી’ સ્થિત છે. દક્ષિણમાં ભાનુપુત્ર તથા વરુણની ‘વારુણી’ નગરી છે.
Verse 3
सौम्ये सोमस्य विपुला तासु दिग्देवताः स्थिताः अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात्
સૌમ્ય ઉત્તર દિશામાં સોમનો વિશાળ લોક છે. ત્યાં દિગ્દેવતાઓ નિવાસ કરે છે; અને ક્રમશઃ અમરાવતી, સંયમની, સુખા તથા વિભા—આ નગરો સ્થિત છે.
Verse 4
लोकपालोपरिष्टात् तु सर्वतो दक्षिणायने काष्ठां गतस्य सूर्यस्य गतिर् या तां निबोधत
હવે લોકપાલોના ઉપર, સર્વત્ર દક્ષિણાયન સમયે, સૂર્ય જ્યારે કાષ્ઠા (દિશાની સીમા) સુધી પહોંચે છે ત્યારે તેની જે ગતિ થાય છે—તે જાણો.
Verse 5
दक्षिणप्रक्रमे भानुः क्षिप्तेषुरिव धावति ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति
દક્ષિણાયનના પ્રવાહમાં ભાનુ છોડાયેલા બાણની જેમ વેગથી દોડે છે. તે જ્યોતિઓનું ચક્ર ધારણ કરીને સતત પરિભ્રમણ કરે છે અને પતિ શિવના નિયમથી જગતની લય જાળવે છે.
Verse 6
पुरान्तगो यदा भानुः शक्रस्य भवति प्रभुः सर्वैः सायमनैः सौरो ह्य् उदयो दृश्यते द्विजाः
હે દ્વિજોઃ જ્યારે ભાનુ નગરાંત (ક્ષિતિજ) પહોંચીને શક્ર (ઇન્દ્ર)ના અધિન થાય છે, ત્યારે સાંજની સંધ્યા કરનાર સૌને ‘સૌર ઉદય’ દેખાય છે—કાળના વળાંકનું શુભ ચિહ્ન।
Verse 7
स एव सुखवत्यां तु निशान्तस्थः प्रदृश्यते अस्तमेति पुनः सूर्यो विभायां विश्वदृग् विभुः
સુખવતીમાં તે એકલો જ રાત્રિના અંતે સ્થિત દેખાય છે. પછી સૂર્ય ફરી અસ્ત જાય છે; છતાં સર્વવ્યાપી, વિશ્વદર્શી પ્રભુ પોતાની જ વિભાથી પ્રકાશિત રહે છે.
Verse 8
मया प्रोक्तो ऽमरावत्यां यथासौ वारितस्करः तथा संयमनीं प्राप्य सुखां चैव विभां खगः
અમરાવતીમાં મેં જેમ કહ્યું હતું કે તે ચોર રોકાયો, તેમ જ સંયમનીને પહોંચી તે ખગે સુખ અને તેજ—બંને પ્રાપ્ત કર્યા.
Verse 9
यदापराह्णस्त्वाग्नेय्यां पूर्वाह्णो नैरृते द्विजाः तदा त्वपररात्रश् च वायुभागे सुदारुणः
હે દ્વિજોઃ જ્યારે અપારાહ્ન આગ્નેય દિશામાં અને પૂર્વાહ્ન નૈઋત્યમાં દેખાય, ત્યારે વાયુ-ભાગમાં અપારરાત્રિ પણ અત્યંત ભયંકર બને છે—આ કાળવિપરીત ઉગ્ર નિમિત્ત છે.
Verse 10
ईशान्यां पूर्वरात्रस्तु गतिरेषा च सर्वतः एवं पुष्करमध्ये तु यदा सर्पति वारिपः
ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં રાત્રિના પ્રથમ પ્રહરની આ ગતિ કહેવાય છે; આ નિયમ સર્વત્ર માન્ય છે. તેમ જ પુષ્કરના મધ્યમાં જ્યારે પ્રભુસમાન જળ સરકતાં સરકતાં વહે છે, ત્યારે એ જ નિયત ક્રમ પ્રગટ થાય છે.
Verse 11
त्रिंशांशकं तु मेदिन्यां मुहूर्तेनैव गच्छति योजनानां मुहूर्तस्य इमां संख्यां निबोधत
પૃથ્વી પર (નિર્ધારિત માપનું) એક-ત્રીસમાંશ માત્ર એક મુહૂર્તમાં જ પસાર થાય છે. હવે મુહૂર્તને અનુરૂપ યોજનાઓની આ સંખ્યા જાણો.
Verse 12
पूर्णा शतसहस्राणाम् एकत्रिंशत्तु सा स्मृता पञ्चाशच्च तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु
તે પૂર્ણ કુલને એકત્રીસ ‘શત-સહસ્ર’ (લાખ) તરીકે સ્મરવામાં આવે છે; અને તેના ઉપર વધુ પચાસ હજાર પણ ઉમેરાયેલા છે.
Verse 13
मौहूर्तिकी गतिर्ह्येषा भास्करस्य महात्मनः एतेन गतियोगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्
આ મહાત્મા ભાસ્કર (સૂર્ય)ની મુહૂર્ત-માન ગતિ છે. આ જ ગતિ-યોગથી જ્યારે તે દક્ષિણ કાષ્ઠા (નિયત સીમા/વિભાગ)ને પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે નિયતિ અનુસાર કાળ-ગણના પ્રવર્તે છે.
Verse 14
पर्यपृच्छेत् पतङ्गो ऽपि सौम्याशां चोत्तरे ऽहनि मध्ये तु पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने
પતંગ (સૂર્ય) પણ જાણે પૂછપરછ-શોધ કરતો ઉત્તરાયણમાં સૌમ્ય ઉત્તર દિશા તરફ આગળ વધે છે; પરંતુ દક્ષિણાયણમાં તે પુષ્કરના મધ્યને ચારે તરફ ફરતો હોવાનું કહેવાય છે.
Verse 15
मानसोत्तरशैले तु महातेजा विभावसुः मण्डलानां शतं पूर्णं तदशीत्यधिकं विभुः
માનસોત્તર પર્વત પર મહાતેજસ્વી વિભાવસુ (સૂર્ય), સર્વવ્યાપી પ્રભુ, સો મંડળો પૂર્ણ કરે છે અને તેના ઉપર વધુ એંસી પણ પૂર્ણ કરે છે।
Verse 16
बाह्यं चाभ्यन्तरं प्रोक्तम् उत्तरायणदक्षिणे प्रत्यहं चरते तानि सूर्यो वै मण्डलानि तु
સૂર્યના મંડળો બે પ્રકારના કહેવાયા છે—બાહ્ય અને આંતરિક—ઉત્તરાયણ અને દક્ષિણાયણ માર્ગોને અનુરૂપ. સૂર્ય દરરોજ ગતિ કરીને એ જ મંડળોમાં પરિભ્રમણ કરે છે।
Verse 17
कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं प्रवर्तते दक्षिणप्रक्रमे देवस् तथा शीघ्रं प्रवर्तते
જેમ કુંભારનું ચક્ર ચારે તરફ ઝડપથી ફરે છે, તેમ દક્ષિણ-પ્રક્રમમાં દેવ—શિવ, પતિ—ઝડપથી પ્રવર્તે છે અને પશુને ત્વરિત ફળ આપે છે।
Verse 18
तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैर्दक्षिणायने
અતએવ દક્ષિણાયનમાં સૂર્ય અલ્પ સમયમાં જ પૃથ્વીના ઉત્તમ પ્રદેશને ઝડપથી પાર કરે છે—બાર મુહૂર્તમાં. કાળના આવા માપથી દેહધારી પશુમાં પરિવર્તન થાય છે; પરંતુ પરમ પતિ શિવ સર્વકાળનો અવિકાર આધાર છે।
Verse 19
त्रयोदशार्धमृक्षाणाम् अह्ना तु चरते रविः मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन्
દિવસે રવિ તેર અને અડધા નક્ષત્રો સુધી ગતિ કરે છે. રાત્રે આગળ વધતાં એ જ પ્રમાણના નક્ષત્રો અઢાર મુહૂર્તમાં પાર કરે છે।
Verse 20
कुलालचक्रमध्यं तु यथा मन्दं प्रसर्पति तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः
જેમ કુંભારના ચાકનું મધ્યભાગ ધીમે ધીમે આગળ સરકે છે, તેમ જ ઉદગયનમાં સૂર્ય પણ મૃદુ અને માપેલી ગતિથી આગળ વધે છે।
Verse 21
तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पां तु गच्छति स रथो धिष्ठितो भानोर् आदित्यैर्मुनिभिस् तथा
અતએવ લાંબા કાળમાં તે રથ પૃથ્વીનો માત્ર થોડો ભાગ જ પાર કરે છે; ભાનુનો તે રથ આદિત્યો અને મુનિઓ દ્વારા ધારિત અને નિયંત્રિત થાય છે।
Verse 22
गन्धर्वैरप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः प्रदीपयन् सहस्रांशुर् अग्रतः पृष्ठतो ऽप्यधः
ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, ગ્રામણી, સર્પો અને રાક્ષસો સાથે સહસ્રાંશુ આગળ, પાછળ અને નીચે પણ પ્રકાશ ફેલાવી તેજસ્વી થયો।
Verse 23
ऊर्ध्वतश् च करं त्यक्त्वा सभां ब्राह्मीमनुत्तमाम् अंभोभिर् मुनिभिस्त्यक्तैः संध्यायां तु निशाचरान्
બ્રહ્માની અનુત્તમ દિવ્ય સભામાં હાથ ઊંચો કરીને, સંધ્યાકાળે મુનિઓએ પવિત્ર કરી છાંટેલા જળથી તેણે નિશાચરોને દૂર હાંકી કાઢ્યા, જેથી સંધ્યા-વિધિ નિર્વિઘ્ન રહે।
Verse 24
हत्वा हत्वा तु सम्प्राप्तान् ब्राह्मणैश्चरते रविः अष्टादश मुहूर्तं तु उत्तरायणपश्चिमम्
જે જે તેના સામે આવે તેને વારંવાર સંહારતો, બ્રાહ્મણોના વિધાનથી પ્રેરિત રવિ ચાલે છે; તે અઢાર મુહૂર્ત સુધી ઉત્તરાયણ અને પશ્ચિમ માર્ગે ગમન કરે છે।
Verse 25
अहर्भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः त्रयोदशार्धम् ऋक्षाणि नक्तं द्वादशभी रविः मुहूर्तैस् तावद् ऋक्षाणि दिवाष्टादशभिश्चरन्
આ જ ‘અહઃ’ (દિવસ) કહેવાય છે. મંદ ગતિથી ચાલતો રવિ રાત્રે બાર મુહૂર્તમાં તેર અને અડધા નક્ષત્રો પાર કરે છે; અને દિવસે અઢાર મુહૂર્તમાં એટલાં જ નક્ષત્રપરિમાણનું ગમન કરે છે.
Verse 26
ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा
પછી જેમ ચક્ર તેની નાભિની આસપાસ વધુ મંદ ગતિથી ફરે છે, તેમ મધ્યસ્થ ધ્રુવ માટીના ગોળા સમો સ્થિર રહીને પણ પરિભ્રમણ કરે છે.
Verse 27
त्रिंशन्मुहूर्तैर् एवाहुर् अहोरात्रं पुराविदः उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमतो मण्डलानि तु
પ્રાચીન વિદ્વાનો કહે છે કે અહોરાત્રિ ત્રીસ મુહૂર્તની હોય છે; અને બે કાષ્ઠાઓની વચ્ચેના અંતરમાં મંડળો (ચક્રો) પરિભ્રમણ કરે છે.
Verse 28
कुलालचक्रनाभिस्तु यथा तत्रैव वर्तते औत्तानपादो भ्रमति ग्रहैः सार्धं ग्रहाग्रणीः
જેમ કુંભારના ચાકની નાભિ પોતાના સ્થાને જ રહે છે, તેમ ઉત્તાનપાદનો પુત્ર ધ્રુવ—ગ્રહોમાં અગ્રણી—સ્થિર ધરી સમો સ્થિત રહે છે, અને ગ્રહો તેની આસપાસ સાથે મળીને ફરે છે.
Verse 29
गणो मुनिज्योतिषां तु मनसा तस्य सर्पति अधिष्ठितः पुनस्तेन भानुस्त्वादाय तिष्ठति
મુનિઓ અને જ્યોતિષ્કો ઉપર અધિષ્ઠિત તે ગણ તેની મનસંકલ્પથી જ ગતિ કરે છે. અને ફરી તેના અધિષ્ઠાનથી ભાનુ (સૂર્ય) પોતાનું નિયત કાર્ય સ્વીકારી પોતાના નિયત સ્થાને સ્થિર રહે છે.
Verse 30
सोन्ने-रेगेन्-क्रेइस्लौफ़् किरणैः सर्वतस्तोयं देवो वै ससमीरणः औत्तानपादस्य सदा ध्रुवत्वं वै प्रसादतः
પોતાના કિરણોથી તે દેવ સર્વત્ર જળ ફેલાવે છે અને ગતિમાન પવન સાથે જગતનો નિયમ ધારણ કરે છે. તેની કૃપાથી ઉત્તાનપાદનો પુત્ર ધ્રુવ સદાકાળ ધ્રુવત્વ પામી લોકનો અચલ ધ્રુવપદ બન્યો।
Verse 31
विष्णोरौत्तानपादेन चाप्तं तातस्य हेतुना आपः पीतास्तु सूर्येण क्रमन्ते शशिनः क्रमात्
વિષ્ણુ દ્વારા તે ઉત્તાનપાદના માધ્યમથી, પિતાના હેતુ માટે પ્રાપ્ત થયું. સૂર્યે પી લીધેલું જળ પણ ચંદ્રના નિયત ક્રમથી ફરી આગળ વધે છે—આ રીતે પતિ-સ્વરૂપ પ્રભુના અધિન જગતની લય ચાલે છે।
Verse 32
निशाकरान्निस्रवन्ते जीमूतान्प्रत्यपः क्रमात् वृन्दं जलमुचां चैव श्वसनेनाभिताडितम्
ચંદ્રમાંથી જાણે જળ ક્રમશઃ વાદળો તરફ વહે છે. અને વરસાદ લાવનારા મેઘસમૂહો પ્રચંડ પવનના આઘાતથી તાડિત થઈ ઇધર-ઉધર ધકેલાય છે—તત્ત્વલીલામાં ભયંકર ઉથલપાથલ।
Verse 33
क्ष्मायां सृष्टिं विसृजते ऽभासयत्तेन भास्करः तोयस्य नास्ति वै नाशः तदैव परिवर्तते
પૃથ્વી પર તે સૃષ્ટિનો વિસ્તાર કરે છે અને એ જ કારણે સૂર્ય તેને પ્રકાશિત કરે છે. જળનો નાશ નથી; તે ક્ષણે તે માત્ર રૂપાંતર પામે છે।
Verse 34
हिताय सर्वजन्तूनां गतिः शर्वेण निर्मिता भूर्भुवः स्वस् तथा ह्यापो ह्य् अन्नं चामृतमेव च
સર્વ જીવોનાં હિત માટે શર્વ (શિવ) એ તેમની ગતિ-વ્યવસ્થા સ્થાપી છે—ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ લોક; તેમજ જળ, અન્ન અને અમૃત પણ. આ બધું પતિ-સ્વરૂપ શિવનું જ વિધાન છે।
Verse 35
प्राणा वै जगतामापो भूतानि भुवनानि च बहुनात्र किमुक्तेन चराचरमिदं जगत्
પ્રાણ જ જગતનો આધાર છે—જળ, ભૂત-પ્રાણી અને સર્વ લોકો તે પર સ્થિત છે. વધુ શું કહીએ? આ ચરાચર સમગ્ર વિશ્વ પ્રાણથી ધારિત છે; અને તે પ્રાણ પણ અંતર્યામી પતિ ભગવાન શિવના અધિન છે.
Verse 36
अपां शिवस्य भगवान् आधिपत्ये व्यवस्थितः अपां त्वधिपतिर्देवो भव इत्येव कीर्तितः
જળોના આધિપત્યમાં ભગવાન શિવ જ દૃઢપણે સ્થિત છે. તેથી જળોના અધિપતિ દેવ ‘ભવ’ નામે જ કીર્તિત છે.
Verse 37
भवात्मकं जगत्सर्वम् इति किं चेह चाद्भुतम् नारायणत्वं देवस्य हरेश्चाद्भिः कृतं विभोः जगतामालयो विष्णुस् त्व् आपस्तस्यालयानि तु
જો સર્વ જગત ‘ભવ’ સ્વરૂપ છે, તો તેમાં આશ્ચર્ય શું? મહાવિભુ હરિ ‘નારાયણ’ કહેવાય છે, કારણ કે ‘નાર’ એટલે જળોને તેમનું નિવાસસ્થાન કહેવામાં આવ્યું છે. વિષ્ણુ જગતોનો આલય છે અને જળો તેમના આલયસ્થાનો છે.
Verse 38
दन्दह्यमानेषु चराचरेषु गोधूमभूतास् त्वथनिष्क्रमन्ति या या ऊर्ध्वं मारुतेनेरिता वै तास्तास्त्वभ्राण्यग्निना वायुना च
જ્યારે ચરાચર સર્વ પ્રાણી દહન પામે છે, ત્યારે તેઓ ધુમાડા જેવા ગોઠા બની બહાર નીકળે છે. પવનના વેગથી જે જે ઉપર ઊઠે છે, તે અગ્નિ અને વાયુના સંયોગથી મેઘરૂપ બને છે.
Verse 39
अतो धूमाग्निवातानां संयोगस्त्वभ्रमुच्यते वारीणि वर्षतीत्यभ्रम् अभ्रस्येशः सहस्रदृक्
અતએવ ધુમાડો, અગ્નિ અને વાયુ—આ ત્રણનો સંયોગ ‘અભ્ર’ એટલે મેઘ કહેવાય છે. જે જળ વરસાવે છે તેથી તેને ‘અભ્ર’ કહે છે. મેઘોના ઈશ્વર ‘સહસ્રદૃક્’—હજાર નેત્રવાળા—છે.
Verse 40
यज्ञधूमोद्भवं चापि द्विजानां हितकृत्सदा दावाग्निधूमसम्भूतम् अभ्रं वनहितं स्मृतम्
યજ્ઞના ધુમાડાથી ઉત્પન્ન મેઘો દ્વિજોના સદા હિતકર્તા છે, ધર્મ અને યજ્ઞક્રમને સ્થિર રાખે છે. પરંતુ દાવાગ્નિના ધુમાડાથી ઊઠેલો મેઘ વનહિત—અરણ્યને પોષનાર—રૂપે સ્મરાય છે.
Verse 41
मृतधूमोद्भवं त्वभ्रम् अशुभाय भविष्यति अभिचाराग्निधूमोत्थं भूतनाशाय वै द्विजाः
હે દ્વિજોએ, મૃતધુમાડાથી ઉત્પન્ન મેઘ અશુભનું સૂચક બને છે; અને અભિચાર-અગ્નિના ધુમાડાથી ઊઠેલો મેઘ ભૂતો/જીવોના નાશનું સૂચન કરે છે. શૈવ દૃષ્ટિએ આવા તામસ સંકેતો ધર્મ અને શિવપૂજા અવગણાય ત્યારે પશુ પર પાશ વધુ કસાતો જાય તે દર્શાવે છે.
Verse 42
एवं धूमविशेषेण जगतां वै हिताहितम् तस्मादाच्छादयेद्धूमम् अभिचारकृतं नरः
આ રીતે ધુમાડાના વિશેષ સ્વરૂપથી જગતનું હિત-અહિત સૂચિત થાય છે. તેથી અભિચારથી ઉત્પન્ન થયેલો ધુમાડો મનુષ્યે ઢાંકી દેવો અથવા દબાવી દેવો, જેથી તેની હાનિકારક શક્તિ ફેલાઈ પશુ પર પાશબંધન ન બને.
Verse 43
अनाछाद्य द्विजः कुर्याद् धूमं यश्चाभिचारिकम् एवमुद्दिश्य लोकस्य क्षयकृच्च भविष्यति
જો કોઈ દ્વિજ યોગ્ય આચ્છાદન (પવિત્ર આવરણ) વિના અભિચાર માટે ધુમકર્મ કરે, તો આ રીતે લોકના વિરોધમાં તેને ઉદ્દેશીને તે જીવોના ક્ષયનો કર્તા બની જાય છે.
Verse 44
अपां निधानं जीमूताः षण्मासानिह सुव्रताः वर्षयन्त्येव जगतां हिताय पवनाज्ञया
મેઘો જળના નिधान છે; હે સુવ્રતો, તેઓ અહીં છ માસ સુધી પવનની આજ્ઞાથી જગતના હિત માટે વરસાદ વરસાવે છે.
Verse 45
स्तनितं चेह वायव्यं वैद्युतं पावकोद्भवम् त्रिधा तेषामिहोत्पत्तिर् अभ्राणां मुनिपुङ्गवाः
હે મુનિશ્રેષ્ઠો! અહીં ગર્જના વાયુ-તત્ત્વમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને વિદ્યુત અગ્નિ-તત્ત્વમાંથી. આ રીતે મેઘોમાં ઉત્પત્તિ ત્રિવિધ કહેવાય છે.
Verse 46
न भ्रश्यन्ति यतो ऽभ्राणि मेहनान्मेघ उच्यते काष्ठावाहाश् च वैरिञ्च्याः पक्षाश्चैव पृथग्विधाः
કારણ કે તેમાંથી અભ્ર (મેઘ) વિખેરાઈને પડી જતા નથી, તેથી તેને ‘મેઘ’ કહેવાય છે; તેમજ ‘મેહન’ (વર્ષણ/સ્રવણ) ક્રિયા કારણે પણ આ નામ છે. ‘વૈરિંચ્ય’ કાષ્ઠ-આવાહક વર્ગ અને પાંખોના ભેદ પણ અલગ અલગ વર્ણવાયા છે.
Verse 47
आज्यानां काष्ठसंयोगाद् अग्नेर्धूमः प्रवर्तितः द्वितीयानां च संभूतिर् विरिञ्चोच्छ्वासवायुना
ઘી અને કાષ્ઠના સંયોગથી અગ્નિનો ધુમાડો પ્રવર્તે છે. અને દ્વિતીય (અન્ય) ઉત્પત્તિઓ વિરિંચિ (બ્રહ્મા)ના ઉચ્છ્વાસરૂપ વાયુથી જન્મે છે.
Verse 48
भूभृतां त्वथ पक्षैस्तु मघवच्छेदितैस्ततः वाह्नेयास्त्वथ जीमूतास् त्व् आवहस्थानगाः शुभाः
પછી, મઘવત્ (ઇન્દ્ર) દ્વારા કાપવામાં આવેલા પર્વતધારકોના પાંખોમાંથી અગ્નિ-લોકસંબંધિત શુભ જીમૂત (મેઘ) ઉત્પન્ન થયા—જે પોતાના પોતાના સ્થાનોમાં ગતિ કરે છે અને વર્ષા વહન કરે છે.
Verse 49
विरिञ्चोच्छ्वासजाः सर्वे प्रवहस्कन्धजास्ततः पक्षजाः पुष्कराद्याश् च वर्षन्ति च यदा जलम्
આ બધા મેઘ વિરિંચિ (બ્રહ્મા)ના ઉચ્છ્વાસથી જન્મેલા છે. તેમાંથી ‘પ્રવહ’ વર્ગના મેઘ પ્રગટ થાય છે; અને તેમની શાખાઓમાંથી પાંખવાળા—પુષ્કર આદિ—ઉત્પન્ન થઈ, સમય આવે ત્યારે જળવર્ષા કરે છે.
Verse 50
मूकाः सशब्ददुष्टाशास् त्व् एतैः कृत्यं यथाक्रमम् क्षामवृष्टिप्रदा दीर्घकालं शीतसमीरिणः
કેટલાક મૌન (મૂકા) બની જાય છે; કેટલાક બોલતા હોવા છતાં દૂષિત અને કઠોર આજ્ઞાઓ ઉચ્ચારે છે. આ વિકારોથી ક્રમબદ્ધ કર્તવ્યવ્યવસ્થા ભંગાય છે; અલ્પવૃષ્ટિ થાય છે અને દીર્ઘકાળ ઠંડા પવન વહે છે—ધર્મહાનિનું આ લક્ષણ છે, જેથી પશુ (જીવ) ઉપર પાશબંધન વધુ કસાઈ જાય છે।
Verse 51
जीवकाश् च तथा क्षीणा विद्युद्ध्वनिविवर्जिताः तिष्ठन्त्याक्रोशमात्रे तु धरापृष्ठादितस्ततः
જીવશક્તિઓ (પ્રાણવાયુઓ) પણ ક્ષીણ થઈ ગઈ; ગર્જના અને વીજળીનો અભાવ રહ્યો. ત્યારથી તેઓ ધરાપૃષ્ઠની નજીક, માત્ર બોલાવાની દૂરીમાં જ સ્થિર રહ્યા—પાશ કસાતાં જગતની શક્તિઓ સંકોચાય છે તેનો સંકેત, જ્યાં સુધી પતિ (શિવ) ફરી વ્યવસ્થા સ્થાપે નહીં।
Verse 52
अर्धक्रोशे तु सर्वे वै जीमूता गिरिवासिनः मेघा योजनमात्रं तु साध्यत्वाद् बहुतोयदाः
અર્ધ-ક્રોશની સીમામાં બધા જ જીમૂત (મેઘસત્તા) પર્વતોમાં વસે છે. વરસાદી મેઘ એક યોજન જેટલા વિસ્તરે છે અને નિર્ધારિત કાર્ય માટે યોગ્ય બનતાં જળસમૃદ્ધ થાય છે—પતિ (શિવ) ધારિત જગદ્ધર્મની સેવા કરતાં।
Verse 53
धरापृष्ठाद्द्विजाः क्ष्मायां विद्युद्गुणसमन्विताः तेषां तेषां वृष्टिसर्गं त्रेधा कथितमत्र तु
ધરાપૃષ્ઠ પરથી ભૂમિ પર ‘દ્વિજ’ શક્તિઓ ઉત્પન્ન થાય છે, જે વીજળીના ગુણથી યુક્ત છે. અહીં તેમની-તેમની વરસાદ-સૃષ્ટિ ત્રિવિધ કહી છે—પતિ (શિવ) પ્રકૃતિબળોને નિયંત્રિત કરે છે, જેથી પશુ (જીવ) પોષાય।
Verse 54
पक्षजाः कल्पजाः सर्वे पर्वतानां महत्तमाः कल्पान्ते ते च वर्षन्ति रात्रौ नाशाय शारदाः
ઋતુજ અને કલ્પજ, પર્વતસમાન મહાન તે બધા મેઘ—કલ્પાંતમાં શરદઋતુએ રાત્રિભર વિનાશ માટે વરસે છે. જ્યારે પતિ (શિવ) જગતનો સંહાર કરે છે, ત્યારે પ્રકૃતિનો સુવ્યવસ્થિત લય પણ પ્રલયનું સાધન બની જાય છે।
Verse 55
पक्षजाः पुष्कराद्याश् च वर्षन्ति च यदा जलम् तदार्णवमभूत्सर्वं तत्र शेते निशीश्वरः
જ્યારે પક્ષિજાત અને પુષ્કરાદિ (પદ્મજ) સત્તાઓ જળ વરસાવે છે, ત્યારે સર્વત્ર અર્ણવ બની જાય છે; ત્યાં પાશાતીત પરમ પતિ, નિશીશ્વર શિવ યોગનિદ્રામાં શયન કરે છે।
Verse 56
आग्नेयानां श्वासजानां पक्षजानां द्विजर्षभाः जलदानां सदा धूमो ह्य् आप्यायन इति स्मृतः
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! અગ્નિજ, શ્વાસજ અને પક્ષિજ સત્તાઓ માટે તથા જળદાન કરનારા મેઘો માટે પણ ધૂમ્રને સદા પોષક અને વૃદ્ધિકારક તરીકે સ્મૃત કરવામાં આવ્યો છે।
Verse 57
पौण्ड्रास्तु वृष्टयः सर्वा वैद्युताः शीतशस्यदाः पुण्ड्रदेशेषु पतिता नागानां शीकरा हिमाः
પૌન્ડ્ર દેશમાં સર્વ વરસાદ વીજળી સાથે થાય છે અને શીતઋતુના શસ્યો આપે છે; પુન્ડ્રભૂમિ પર પડતાં તે નાગોના હિમશીતળ છાંટા સમાન બની જાય છે।
Verse 58
गाङ्गा गङ्गाम्बुसम्भूता पर्जन्येन परावहैः नगानां च नदीनां च दिग्गजानां समाकुलम्
ગંગાના જ જળમાંથી જન્મેલી તે ગંગા, પ્રચંડ વરસાદના પ્રવાહથી આગળ ધકેલાઈ, પર્વતો અને નદીઓને ઉથલપાથલ કરતી ગઈ; દિગ્ગજોને પણ વ્યાકુળ કરનાર પૂર બની।
Verse 59
मेघानां च पृथग्भूतं जलं प्रायादगादगम् परावहो यः श्वसनश् चानयत्यम्बिकागुरुम्
મેઘોમાંથી અલગ થયેલું જળ પોતાના માર્ગે વહેતું ગયું; અને જે બહાર ધકેલનાર પવન ‘શ્વસન’ છે, તે અંબિકાના ગુરુ—પરમ ગુરુ શિવને—સાથે લઈ જાય છે।
Verse 60
मेनापतिमतिक्रम्य वृष्टिशेषं द्विजाः परम् अभ्येति भारते वर्षे त्व् अपरान्तविवृद्धये
હે દ્વિજ ઋષિઓ, મેનાપતિને અતિક્રમીને વર્ષા-પ્રદેશનો શેષ ભાગ વધુ વિસ્તરે છે; તે ભારતવર્ષમાં પ્રવેશી અપારાંત પ્રદેશોની વૃદ્ધિ અને સમૃદ્ધિ વધારે છે।
Verse 61
वृष्टयः कथिता ह्यद्य द्विधा वस्तु विवृद्धये सस्यद्वयस्य संक्षेपात् प्रब्रवीमि यथामति
આજે સમૃદ્ધિ-વૃદ્ધિ માટે મેં વર્ષાને બે પ્રકારની કહી છે; હવે મારી સમજ મુજબ સંક્ષેપમાં પાકની દ્વિવિધ ઉપજ વર્ણવું છું।
Verse 62
स्रष्टा भानुर्महातेजा वृष्टीनां विश्वदृग् विभुः सो ऽपि साक्षाद्द्विजश्रेष्ठाश् चेशानः परमः शिवः
તે જ સ્રષ્ટા છે, તે જ મહાતેજસ્વી ભાનુ છે, તે જ વર્ષાનો દાતા, સર્વદર્શી અને સર્વવ્યાપી પ્રભુ છે; હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તે જ સాక్షાત્ ઈશાન—પરમ શિવ છે।
Verse 63
स एव तेजस्त्वोजस्तु बलं विप्रा यशः स्वयम् चक्षुः श्रोत्रं मनो मृत्युर् आत्मा मन्युर् विदिग् दिशः
હે વિપ્રો, તે જ તેજ અને ઓજ છે, તે જ બળ અને યશ સ્વયં છે; તે જ નેત્ર અને કાન, મન અને મૃત્યુ પણ છે; તે જ આત્મા, ધર્મયુક્ત ક્રોધશક્તિ, તથા દિશાઓ અને વિદિશાઓ છે।
Verse 64
सत्यं ऋतं तथा वायुर् अंबरं खचरश् च सः लोकपालो हरिर्ब्रह्मा रुद्रः साक्षान्महेश्वरः
તે જ સત્ય છે, તે જ ઋત (વિશ્વનિયમ) છે; તે જ વાયુ, આકાશ અને ગગનમાં વિહરનાર છે; તે જ લોકપાલ, તે જ હરિ, તે જ બ્રહ્મા, તે જ રુદ્ર—સાક્ષાત્ મહેશ્વર છે।
Verse 65
सहस्रकिरणः श्रीमान् अष्टहस्तः सुमङ्गलः अर्धनारिवपुः साक्षात् त्रिनेत्रस् त्रिदशाधिपः
તે સહસ્રકિરણ, શ્રીમાન અને પરમ મંગલમય પ્રભુ છે; અષ્ટહસ્ત, સాక్షાત્ અર્ધનારીશ્વર-સ્વરૂપ, ત્રિનેત્ર અને દેવગણોના અધિપતિ. તે જ પતિ સર્વ પશુ (જીવ)નો નિયંતા છે અને કૃપાથી પાશ (બંધન) છોડી મુક્ત કરે છે.
Verse 66
अस्यैवेह प्रसादात्तु वृष्टिर्नानाभवद्द्विजाः सहस्रगुणमुत्स्रष्टुम् आदत्ते किरणैर्जलम्
હે દ્વિજોએ, માત્ર તેના પ્રસાદથી જ અહીં વરસાદ અનેક રીતે થાય છે. સૂર્ય પોતાની કિરણોથી જળ ખેંચી લઈને ફરી તેને સહસ્રગણું કરીને વરસાવે છે. આ રીતે પતિ પ્રભુ પોષણચક્રને ધારણ કરે છે અને દેહધારી પશુ (જીવ) માટે દુર્ભિક્ષ-ભયનો પાશ કૃપાથી શિથિલ કરે છે.
Verse 67
जलस्य नाशो वृद्धिर्वा नास्त्येवास्य विचारतः ध्रुवेणाधिष्ठितो वायुर् वृष्टिं संहरते पुनः
વિચાર કરતાં જળનો ન તો સાચો નાશ થાય છે, ન તો સાચી વૃદ્ધિ. ધ્રુવ-નિયમથી અધિષ્ઠિત વાયુ ફરી વરસાદને સંહરે છે. આ રીતે તત્ત્વ ક્ષય પામતું નથી; નિયમ મુજબ ચક્ર ચાલે છે.
Verse 68
ग्रहान् निःसृत्य सूर्यात् तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले चारस्यान्ते विशत्यर्के ध्रुवेण समधिष्ठिता
સૂર્યમાંથી નીસરીને ગ્રહો સમગ્ર નક્ષત્રમંડળમાં વિચરે છે; અને પરિક્રમાના અંતે ફરી સૂર્યમાં પ્રવેશે છે—ધ્રુવ (ધ્રુવતારો) દ્વારા દૃઢ રીતે અધિષ્ઠિત અને સ્થિર કરાયેલા।
Frequently Asked Questions
Dakshinayana is portrayed as a faster sweep of the sun’s circuit (likened to a swiftly spinning potter’s wheel rim), while uttarayana is comparatively slower (likened to motion near the wheel’s hub), explaining seasonal/time variation through a cosmological analogy.
It sacralizes the hydrological cycle: waters, rain, nourishment, and life-breath are treated as governed by Shiva’s ordinance, so ritual acts like abhisheka and yajna mirror a cosmic truth—Shiva’s lordship over elements sustaining dharma and moksha-oriented life.
The text differentiates smoke origins and states that smoke generated for harmful rites (abhichārāgni-dhūma) leads to inauspicious outcomes and societal/worldly harm; it advises concealing/neutralizing such smoke to prevent loka-kṣaya (public ruin).