Adhyaya 48

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भरतवर्षकथनं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः सुत उवाच मेरु अस्य द्वीपस्य मध्ये तु मेरुर् नाम महागिरिः नानारत्नमयैः शृङ्गैः स्थितः स्थितिमतां वरः

આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘ભારતવર્ષકથન’ નામે સત્તેચાળીસમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—આ દ્વીપના મધ્યમાં ‘મેરુ’ નામનો મહાગિરિ છે; નાનાવિધ રત્નમય શિખરો વડે શોભિત, અચલોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 2

चतुरशीतिसाहस्रम् उत्सेधेन प्रकीर्तितः प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् विस्तृतः षोडशैव तु

તેની ઊંચાઈ ચોર્યાસી હજાર (પરિમાણ) તરીકે પ્રકીર્તિત છે. તે નીચે તરફ સોળ (પરિમાણ) સુધી પ્રવેશેલો છે અને વિસ્તારમાં પણ સોળ (પરિમાણ) જેટલો જ ફેલાયેલો છે.

Verse 3

शराववत् संस्थितत्वाद् द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः विस्तारात् त्रिगुणश् चास्य परिणाहो ऽनुमण्डलः

શરાવ (પ્યાલા) જેવી સ્થિતિ હોવાથી તેનું શિખર બત્રીસ (પરિમાણ) સુધી વિસ્તૃત છે. અને તેના વર્તુળાકાર પરિઘને વિસ્તરણના ત્રિગુણ તરીકે કહ્યું છે—આ શિવલિંગના પ્રમાણ-તત્ત્વનો સંકેત છે.

Verse 4

हैमीकृतो महेशस्य शुभाङ्गस्पर्शनेन च धत्तूरपुष्पसंकाशः सर्वदेवनिकेतनः

મહેશના પવિત્ર અંગસ્પર્શથી તે સુવર્ણમય બન્યું, ધત્તૂર પુષ્પ સમાન તેજસ્વી, અને સર્વ દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન થયું।

Verse 5

क्रीडाभूमिश् च देवानाम् अनेकाश्चर्यसंयुतः लक्षयोजन आयामस् तस्यैवं तु महागिरेः

આ રીતે તે મહાગિરિ દેવતાઓની ક્રીડાભૂમિ બન્યો, અનેક અદ્ભુતોથી યુક્ત; તેની લંબાઈ એક લાખ યોજન હતી।

Verse 6

ततः षोडशसाहस्रं योजनानि क्षितेरधः शेषं चोपरि विप्रेन्द्रा धरायास्तस्य शृङ्गिणः

ત્યારબાદ, હે વિપ્રેન્દ્રો, ધરતીની નીચે સોળ હજાર યોજન દૂર શેષ સ્થિત છે; અને તે શૃંગધારી આધાર પર આ ધરા સ્થિર છે।

Verse 7

मूलायामप्रमाणं तु विस्तारान् मूलतो गिरेः ऊचुर्विस्तारमस्यैव द्विगुणं मूलतो गिरेः

તેઓએ કહ્યું કે ગિરિના પાદથી લેવાતો વિસ્તાર જ મૂળ-આયામનું પ્રમાણ છે; અને આ રચનાનો વિસ્તાર પાદમૂળના પ્રમાણથી દ્વિગુણ હોવો જોઈએ એમ પણ જણાવ્યું।

Verse 8

पूर्वतः पद्मरागाभो दक्षिणे हेमसन्निभः पश्चिमे नीलसंकाश उत्तरे विद्रुमप्रभः

પૂર્વે તે પદ્મરાગ (માણિક) સમાન તેજસ્વી હતું, દક્ષિણમાં હેમ સમાન, પશ્ચિમમાં નીલવર્ણ સમાન, અને ઉત્તરમાં વિદ્રુમ (પ્રવાળ) જેવી પ્રભાથી ઝળહળતું હતું।

Verse 9

अमरावती अमरावती पूर्वभागे नानाप्रासादसंकुला नानादेवगणैः कीर्णा मणिजालसमावृता

પૂર્વ ભાગે અમરાવતી નામની પુરી શોભતી હતી. તે નાનાં પ્રાસાદોથી ભરપૂર, વિવિધ દેવગણોથી વ્યાપ્ત અને મણિઓના જાળથી આવૃત હતી।

Verse 10

गोपुरैर्विविधाकारैर् हेमरत्नविभूषितैः तोरणैर् हेमचित्रैस्तु मणिकॢप्तैः पथि स्थितैः

માર્ગ પર વિવિધ આકારનાં ગોપુરો અને દ્વારો ઊભાં હતાં, સોનું અને રત્નોથી શોભિત. હેમચિત્રિત તોરણો અને મણિખચિત અલંકારો પથને મંગલમય કરતાં, જાણે પતિ-શિવ તરફ શુભ પ્રવેશ હોય।

Verse 11

संलापालापकुशलैः सर्वाभरणभूषितैः स्तनभारविनम्रैश् च मदघूर्णितलोचनैः

તેઓ મધુર સંલાપ અને રમૂજી વાણીમાં કુશળ, સર્વ આભૂષણોથી શોભિત; સ્તનભારથી નમ્ર અને મદથી ઘૂમતી નજરવાળા હતા—આવી લોકમોહિની પશુને પાશબંધનમાં બાંધી પતિ-શિવના શરણથી દૂર ખેંચે છે।

Verse 12

स्त्रीसहस्रैः समाकीर्णा चाप्सरोभिः समन्ततः दीर्घिकाभिर्विचित्राभिः फुल्लाम्भोरुहसंकुलैः

તે સ્થાન સર્વત્ર હજારો સ્ત્રીઓ અને અપ્સરાઓથી ઘનિષ્ઠ રીતે ભરેલું હતું. વિચિત્ર દીર્ઘિકાઓમાં ખીલેલા કમળોથી છલકાતું—એવી મંગલ શોભા પતિ-શિવને પવિત્ર લોકના પરમ કેન્દ્રરૂપે દર્શાવતી હતી।

Verse 13

हेमसोपानसंयुक्तैर् हेमसैकतराशिभिः नीलोत्पलैश्चोत्पलैश् च हैमैश्चापि सुगन्धिभिः

તે હેમસોપાનો સાથે યુક્ત, હેમવાળુના ઢગલાંથી શોભિત હતું. નિલોત્પલ, ઉત્પલ અને સુગંધિત હેમપુષ્પોથી અલંકૃત થઈ તે પવિત્ર ધામ તેજસ્વી બન્યું।

Verse 14

एवंविधैस्तटाकैश् च नदीभिश् च नदैर्युता विराजते पुरी शुभ्रा तयासौ पर्वतः शुभः

આવા તળાવો, નદીઓ અને પ્રવાહોથી યુક્ત તે તેજસ્વી, શુદ્ધ પુરી ઝળહળે છે; તેના પ્રભાવથી એ પર્વત પણ શુભ બની જાય છે।

Verse 15

ओथेर् चितिएस् अत् म्त्। मेरु तेजस्विनी नाम पुरी आग्नेय्यां पावकस्य तु अमरावतीसमा दिव्या सर्वभोगसमन्विता

મેરુ પર અન્ય નગરો પણ છે. આગ્નેય દિશામાં પાવક (અગ્નિ)ની ‘તેજસ્વિની’ નામની પુરી છે; તે દિવ્ય, અમરાવતી સમાન અને સર્વ ભોગ-સમૃદ્ધિથી યુક્ત છે।

Verse 16

वैवस्वती दक्षिणे तु यमस्य यमिनां वराः भवनैरावृता दिव्यैर् जांबूनदमयैः शुभैः

દક્ષિણ દિશામાં યમરાજની ‘વૈવસ્વતી’ નામની પુરી છે; ત્યાં યમના અનુચરોમાં શ્રેષ્ઠો જાંબૂનદ-સુવર્ણથી બનેલા દિવ્ય, શુભ ભવનો વડે ઘેરાયેલા રહી વસે છે।

Verse 17

नैरृते कृष्णवर्णा च तथा शुद्धवती शुभा तादृशी गन्धवन्ती च वायव्यां दिशि शोभना

નૈઋત્ય દિશામાં તે કૃષ્ણવર્ણા હોવા છતાં શુદ્ધ અને શુભ છે; અને વાયવ્ય દિશામાં પણ તેવી જ સુગંધવતી તથા તેજસ્વી બની શોભે છે।

Verse 18

महोदया चोत्तरे च ऐशान्यां तु यशोवती पर्वतस्य दिगन्तेषु शोभते दिवि सर्वदा

ઉત્તરમાં મહોદયા છે અને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં યશોભતી છે. પર્વતની દિશાઓના અંતે આ પવિત્ર લોક સદા આકાશમાં ઝળહળે છે—સર્વદિક્પતિ પ્રભુની સાક્ષીરૂપે।

Verse 19

ब्रह्मविष्णुमहेशानां तथान्येषां निकेतनम् सर्वभोगयुतं पुण्यं दीर्घिकाभिर्नगोत्तमम्

તે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ તથા અન્ય દેવગણોનું પવિત્ર નિવાસસ્થાન છે. સર્વમંગલદાયક, પુણ્યપ્રદ, સર્વ શુભ ભોગોથી યુક્ત અને દીર્ઘ પવિત્ર સરોવરો વડે શોભિત એવો શ્રેષ્ઠ પર્વત છે.

Verse 20

सिद्धैर्यक्षैस्तु सम्पूर्णं गन्धर्वैर्मुनिपुङ्गवैः तथान्यैर्विविधाकारैर् भूतसंघैश् चतुर्विधैः

તે સ્થાન સિદ્ધો અને યક્ષોથી પરિપૂર્ણ હતું, ગંધર્વો અને મુનિપુંગવો વડે પણ. તેમજ વિવિધ આકારવાળા ચતુર્વિધ ભૂતસંઘો પણ પ્રભુ-પતિની પવિત્ર સન્નિધિમાં ત્યાં એકત્રિત હતા.

Verse 21

गिरेरुपरि विप्रेन्द्राः शुद्धस्फटिकसन्निभम् सहस्रभौमं विस्तीर्णं विमानं वामतः स्थितम्

હે વિપ્રેન્દ્રો, પર્વત ઉપર ડાબી બાજુએ શુદ્ધ સ્ફટિક સમ તેજવાળું એક વિશાળ વિમાન સ્થિત હતું—સહસ્ર ભૂમિતલોથી યુક્ત, વિસ્તૃત—પાશબદ્ધ પશુના બંધન શિથિલ કરનાર પ્રભુ-પતિની કૃપામહિમાનું અદ્ભુત ચિહ્ન.

Verse 22

तस्मिन्महाभुजः शर्वः सोमसूर्याग्निलोचनः सिंहासने मणिमये देव्यास्ते षण्मुखेन च

ત્યાં મહાબાહુ શર્વ—જેનાં નેત્ર ચંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિ છે—મણિમય સિંહાસન પર દેવી સાથે વિરાજમાન હતા, અને તેમની સાથે ષણ્મુખ (કાર્તિકેય) પણ હતો.

Verse 23

हरेस्तदर्धं विस्तीर्णं विमानं तत्र सो ऽपि च पद्मरागमयं दिव्यं पद्मजस्य च दक्षिणे

ત્યાં હરિના વિમાનના અર્ધપરિમાણ જેટલું વિસ્તૃત એક બીજું વિમાન પણ હતું. તે દિવ્ય, પદ્મરાગમય (માણિક્યનિર્મિત) હતું અને પદ્મજ (બ્રહ્મા)ના જમણા તરફ સ્થિત હતું.

Verse 24

तस्मिन् शक्रस्य विपुलं पुरं रम्यं यमस्य च सोमस्य वरुणस्याथ निरृतेः पावकस्य च

તે લોકમાં શક્ર (ઇન્દ્ર), યમ, સોમ, વરુણ તથા નિરૃતિ અને પાવક (અગ્નિ)નાં વિશાળ અને રમ્ય નગરો વિદ્યમાન છે।

Verse 25

वायोश्चैव तु रुद्रस्य शर्वालयसमन्ततः तेषां तेषां विमानेषु दिव्येषु विविधेषु च

શર્વ (રુદ્ર)ના આલયની આસપાસ—અને તેમ જ વાયુના નિવાસની આસપાસ—તેમના માટે અનેક દિવ્ય અને વિવિધ વિમાન-પ્રાસાદો છે।

Verse 26

ईशान्यामीश्वरक्षेत्रे नित्यार्चा च व्यवस्थिता सिद्धेश्वरैश् च भगवाञ् छैलादिः शिष्यसंमतः

ઈશાન્ય દિશામાં, ઈશ્વરક્ષેત્રમાં, ભગવાનની નિત્યારાધના દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત છે; અને ત્યાં સિદ્ધેશ્વરો સાથે શિષ્યો દ્વારા સંમત ભગવાન શૈલાદિ વિરાજે છે।

Verse 27

सनत्कुमारः सिद्धैस्तु सुखासीनः सुरेश्वरः सनकश् च सनन्दश् च सदृशाश् च सहस्रशः

સનત્કુમાર સિદ્ધોમાં સુખાસને બિરાજમાન હતા; અને તેમની સાથે સનક, સનન્દન તથા એ જ શ્રેણીના સહસ્રો મુનિઓ પણ ત્યાં હાજર હતા।

Verse 28

योगभूमिः क्वचित्तस्मिन् भोगभूमिः क्वचित्क्वचित् बालसूर्यप्रतीकाशं विमानं तत्र शोभनम्

તે લોકમાં ક્યાંક યોગભૂમિ છે અને ક્યાંક ભોગભૂમિ; અને ત્યાં ઉદયમાન બાલસૂર્યના તેજ સમાન પ્રકાશતું એક શોભન વિમાન પણ ઝળહળે છે।

Verse 29

शैलादिनः शुभं चास्ति तस्मिन्नास्ते गणेश्वरः षण्मुखस्य गणेशस्य गणानां तु सहस्रशः

શૈલાદિમાં સદા શુભતા વસે છે; ત્યાં ગણોના સ્વામી ગણેશ્વર નિવાસ કરે છે. ષણ્મુખના ગણેશ માટે ગણસમૂહો હજારોની સંખ્યામાં છે.

Verse 30

सुयशायाः सुनेत्रायाः मातॄणां मदनस्य च तस्य जम्बूनदी नाम मूलमावेष्ट्य संस्थिता

સુયશા અને સુનેત્રા, માતૃગણો તથા મદન માટે પણ—ત્યાં ‘જંબૂનદી’ નામની પવિત્ર સન્નિધિ પ્રતિષ્ઠિત છે; તે મૂળને વળી ક్రమબદ્ધ રીતે સ્થિત છે.

Verse 31

तस्य दक्षिणपार्श्वे तु जम्बूवृक्षः सुशोभनः अत्युच्छ्रितः सुविस्तीर्णः सर्वकालफलप्रदः

તેના દક્ષિણ પાર्श્વે અતિ શોભન જંબૂવૃક્ષ છે—અત્યંત ઊંચું, વિશાળ રીતે ફેલાયેલું—જે સર્વ કાળે ફળ આપે છે.

Verse 32

इलावृत मेरोः समन्ताद्विस्तीर्णं शुभं वर्षमिलावृतम् तत्र जम्बूफलाहाराः केचिच्चामृतभोजनाः

મેરુની ચારે તરફ વિસ્તરેલું શુભ વર્ષ ‘ઇલાવૃત’ છે. ત્યાં કેટલાક જંબૂફળનો આહાર કરે છે અને કેટલાક અમૃત-ભોજન ગ્રહણ કરે છે.

Verse 33

जांबूनदसमप्रख्या नानावर्णाश् च भोगिनः मेरुपादाश्रितो विप्रा द्वीपो ऽयं मध्यमः शुभः

હે વિપ્રો, મેરુના પાદમાં આશ્રિત આ શુભ મધ્ય દ્વીપ જાંબૂનદ-સુવર્ણ સમ પ્રસિદ્ધ છે; અહીં નાનાવર્ણના ભોગી—નાગાધિપતિઓ—નિવાસ કરે છે.

Verse 34

नववर्षान्वितश्चैव नदीनदगिरीश्वरैः नववर्षं तु वक्ष्यामि जंबूद्वीपं यथातथम्

જંબૂદ્વીપ નવ વર્ષોથી યુક્ત છે અને નદીઓ, ઉપનદીઓ તથા પર્વતોના અધિપતિઓ સાથે છે. હવે હું જંબૂદ્વીપના તે નવ વર્ષોનું યથાતથ વર્ણન કરીશ.

Verse 35

विस्तारान्मण्डलाच्चैव योजनैश् च निबोधत

યોજનાના પ્રમાણથી તેનો વિસ્તાર અને મંડલાકાર પરિમાણ પણ જાણો.